‘हाय प्लेसेस’ – एक स्वप्न

काल ध्यानीमनी नसता, जुन्नरहून जितूचा फोन आला. ‘बाळ्या, प्रेमची मेल वाचलीस का? अरे, हाय प्लेसेसच्या धमाल आठवणी तू लिहून काढ की!’ मी ‘पाहतो’, असं अडखळत उत्तर दिलं आणि माझं मन भूतकाळात गेलं. १९८५ सालापासूनच्या अनेक आठवणींचा महापूर लोटला. ८५ सालचा जुलै महिना असावा. मला सौदी अरेबियामधे कामाला लागून जवळजवळ वर्ष होत आलं होतं. ८२-८३ या कालावधीत Outdoor Education या विषयातील एक वर्षाचा अभ्यासक्रम मी स्कॉटलंड येथे जाऊन पूर्ण केला होता आणि त्यावेळी भीती वाटावी असं लाखभराचं कर्ज उरावर होतं. कर्जाच्या बेड्या माझ्या स्वातंत्र्याला जखडून ठेवत होत्या आणि ते माझ्यासाठी फार अस्वस्थ करणारं होतं. त्याकाळी आखाती देशात जाऊन काम करणं असा एकच मार्ग दिसत होता. उनाडक्या करत पूर्ण केलेली B. Tech. डिग्री अश्या वेळेस फार कामी आली. आधी प्लॅनिंग इंजिनीयर मग प्रोजेक्ट मॅनेजर अश्या जबाबदाऱ्या पेलत मी मोठ्या कष्टानं सौदी अरेबियासारख्या वाळवंटी देशात मनोभावे पाट्या टाकल्या. कर्ज फिटून थोडीफार शिल्लक गाठीशी जमा होताच, मी नोकरी सोडण्याचा विचार केला.

तसं पाहिलं तर माझं काँट्रॅक्ट होतं दोन वर्षाचं. पण माझी गरज संपली होती आणि मला लागले होते स्वातंत्र्याचे वेध! सौदी अरेबियासारख्या देशात तुम्ही इंजिनीयर असूनही तुमची अवस्था एखाद्या गुलामासारखी असते! माझा पासपोर्ट होता कंपनीच्या ताब्यात. एका ‘पोर्टा केबिन’च्या खुराड्यात आम्ही पाचजणं रहात होतो. मी ‘डोंगरी भटक्या’ त्यामुळे मला स्वयंपाक बरा जमत असे. साहजिकच आमच्या ‘पोर्टा केबिन’मधे मला विशेष मान होता. सभोवार पसरलेली रेताड सपाटी, भयानक शुष्क वारे, ५२ डिग्री भीषण तापमान, भाजून काढणाऱ्या झळा आणि अखंड होणारी तलखी. साध्या हालचालींवर बंधनं, जुलमी नियम आणि भयानक शिक्षा. सिग्नल तोडल्यास हजार रियाल दंड, उचलेगिरी, चोरी केल्यास हात तोडणे, दारू पिऊन सापडल्यास हाताची नखे काढणे (उपटून!) अश्या काही वानगीदाखल शिक्षा. शुक्रवारी नमाजाच्या वेळी रस्त्यावर फिरतांना सापडल्यास तुम्हाला जबरदस्तीने मशिदीत नेत असत, शिक्षा पाहण्यासाठी! व्यभिचार केल्याबद्दल एका मुलीला अर्धवट जमिनीत गाडून जमावाने दगडा धोंड्यांनी ठेचून मारणे ही अभद्र शिक्षा मी दुरून पहिली आहे. आजही अंगावर शहरा येतो आणि या साऱ्या आजच्या अरेबियन नाईट्स मधील कुरस आणि चमत्कारिक कहाण्या आहेत. गरज ही शोधाची जननी आहे असं म्हणतात, त्यानुसार सुपर मार्केटमध्ये मिळणारा द्राक्ष्यांचा ज्यूस आणि ‘यीस्ट’ असं वापरून वाईन बनवण्याचा आम्ही ‘श्री गणेशा’ केला. मग लवकरच त्यात वाकबगारही झालो. तेव्हढाच एक ‘तरल’ विरंगुळा.

सौदी सोडण्याचा विचार पक्का होताच मी पासपोर्ट परत कसा मिळवायचा याची चौकशी सुरु केली. तिथून बाहेर पडण्यासाठी Exit Visa लागायचा! आमचे एक जनरल मॅनेजर या कल्पनेच्या पूर्ण विरोधात. त्यांचं म्हणणं होतं की ‘अरे, चांगलं दोन वर्षाचं काँट्रॅक्ट आहे ते पूर्ण कर, कापलेले पैसे आणि बोनस पदरात पडेल, तुझ्या भल्यासाठीच सांगतो आहे!’ नंतर मला कळलं की त्यांच्या मुलीसाठी ते माझ्यावर लाईन मारत होते! माझं कर्जही फिटलं होतं आणि मस्त कुठेतरी भटकून मग भारतात परतावं अशी कल्पना डोक्यात आली. सौदीत तिकीटं महाग असल्यानं मी काही इंग्रज मित्रांच्या मदतीनं लंडनहून माझी तिकीटं काढून आणवली. मुख्य अडचण होती Exit Visa आणि पासपोर्ट ताब्यात घेण्याची. मग मी माझं गोड बोलण्याचं आणि थापा मारण्याचं कौशल्य पणाला लावलं. माझे बॉस आणि अरबी मालक यांची खात्री पटवून दिली की मी जॉब न सोडता, केवळ सुटीसाठी दोन आठवड्यांसाठी युरोपात जाऊन येणार आहे. अहो आश्चर्यम्, त्यांना ते खरं वाटून त्यांनी Exit Visa आणि पासपोर्ट माझ्या हातात दिला! माझ्यासारखा गरीब, बापुडवाणा भारतीय पंचवीस/तीस हजार सोडून कुठे जाणार, यावर त्यांचा गाढ विश्वास. स्वातंत्र्यासाठी माझ्या दृष्टीनं ती फारच किरकोळ किंमत होती! त्या दिवशी गुरुवार होता, आणि माझं लंडनचं तिकीट होतं पुढल्या गुरुवारचं. तातडीनं तिकीट बदलून मी त्याच गुरुवारचं करून घेतलं. शॉपिंग लिस्ट तयार होती, मित्रही माझ्या पलायनाच्या, सुटकेच्या प्रयत्नात आनंदानं सहभागी झाले. त्याच संध्याकाळच्या फ्लाईटनं मी लंडन गाठलं. पिंजरा तोडके पंछी उड गया था!

माझ्या डोक्यात युरोपात ‘हिचहायकिंग’ करत भटकायला जायचा बेत शिजत होता. युकेमधे पोचल्यावर लंडनमध्ये अनिल आणि कुंदा नेने, बर्मिंगहॅममधे रामभाऊ करंदीकर, एडिंबरामधे नेव्ह मास्तर असे भोज्जे होतेच, पण त्या व्यतिरिक्त मी शेफिल्ड येथे मेरीला भेटायला गेलो. मेरी लँकास्टर म्हणजे पूर्वाश्रमीची मेरी मॅकेंझी. हिची आणि माझी ओळख झाली ८३ साली नॉर्थ वेल्समधे. माझा कोर्स सुरु असतांना इस्टरच्या सुटीत मी आणि माझा कोर्समेट मार्टिन, रॉक क्लायंबिंगसाठी ख्लानबेरिस येथे गेलो होतो. तेव्हा मेरी जवळच बॉब लँकास्टरसोबत एका कॅराव्हानमध्ये रहात होती. मेरीने माझाच कोर्स दोन वर्षांपूर्वी केला होता. तेव्हा मेरीही क्लायंबिंगसाठी आमच्या सोबत आली होती. एकंदरीत त्या आठवड्यात धमाल आली होती. जो ब्राउन, डॉन व्हिलन्स या थोर गिर्यारोहकांची ही कर्मभूमी. माझी खऱ्या अर्थानं ‘ब्रिटीश रॉक क्लायंबिंग’शी खास ओळख झाली होती. त्याच आठवड्यात मॅक्स हॉलिडे आणि रॉजर गूक या त्यांच्या मित्रांशी ओळख झाली. त्यानंतर ८५ साली मेरी आणि बॉब लग्न करून शेफिल्ड येथे राहू लागले होते. दोन दिवस मी त्यांचा पाहुणचार घेतला. मॅक्स आणि रॉजर यांचीही गाठ पडली. माझ्या युरोप सफरी बद्दल त्यांनी मोलाचं मार्गदर्शन केलं. मला कसं झेपेल अशी त्यांना काळजी होती. मी युरोपातून परततांना पुन्हा ‘युके’ला जाऊन भारतात परतणार होतो. निघतांना बॉब मला म्हणाला, ‘When you come back, then we want to talk to you!’ मी होकार भरून निघालो खरा, पण एक कुतूहलाचं प्रश्नचिन्ह माझ्या मेंदूला गुदगुल्या करत होतं!

माझी सहा/सात आठवड्यांची युरोपातील ‘हिचहायकिंग’ सफर बहारदार झाली. परतीच्या वाटेत मी पुनश्च शेफिल्डला बॉब आणि मेरीकडे जाणार होतो. लंडनहून निघण्यापूर्वी मी तसा फोनही केला. Spring Hill, Crookes, Sheffield, S10 1ET, या मेरीच्या घरी पोचलो तर तिथे मॅक्स आणि रॉजर आधीच हजर होते. मला जरा आश्चर्यच वाटलं. चहाचे मग घेऊन आम्ही दिवाणखान्यात स्थिरावलो आणि बॉबनी पुढाकार घेऊन सांगायला सुरवात केली. कल्पना होती नवीन उद्योग सुरु करण्याबद्दल! ब्रिटीश ग्रुप घेऊन ट्रेकिंगसाठी हिमालयात नेणे असा उद्योग. या प्रकाराला Adventure Tourism असं म्हणतात. माझ्याकडे हिमालयातील गिर्यारोहणाचा भक्कम अनुभव होता, आणि मी एक वर्ष स्कॉटलंडमधे काढल्याने पाश्चिमात्य आवडीनिवडी, राहणीमान हे मला चांगल्या रितीने परिचयाचं होतं. ‘जॉईन होतोस का?’ असं मला विचारण्यात आलं. सारे एकत्र येण्याचं कोडं मला आत्ता उलगडलं. नवं शिक्षण, त्यासाठी घेतलेलं आणि फेडलेलं कर्ज असा माझ्या आयुष्यातील एक आध्याय संपला होता. तेव्हा तरी भविष्य धूसर होतं. अचानक एक रोमांचक संधी समोर आली होती. मेरी आणि इतर मला उद्योगाचे तपशील ऐकवत होते, पण ते ऐकतांना तेव्हा मला कितपत कळत होते कुणास ठाऊक. हिमालयात भटकंती, नोकरी न करता स्वतःचा स्वतंत्र उद्योग आणि माझे सर्व छंद जोपासण्यासाठी जोडीला फावला वेळही मिळणार होता! मी तर कल्पनाविलासाच्या ढगावर तरंगत होतो. आमची दिवसभर मिटींग चालली. त्याच वर्षी सप्टेंबर महिन्यात पहिला प्रायोगिक ट्रेक नेण्याचं ठरलं. आमची गाडी ‘नावा’वर येऊन थबकली. कंपनीसाठी अनेक नावं समोर येत होती. High Adventure, Treks Unlimited, Adventure Galore अशी काय काय तरी. माझ्या आयुष्यातील एक नवं साहस, एक रोमांचक पर्व सुरु होत होतं. शेवटी सर्वानुमते नाव ठरलं – ‘High Places’!

Standard

POST COVID GUIDELINES FOR ADVENTURE ACTIVITIES

By

Maha Adventure Council

These Guidelines are to be followed only after the present restrictions are removed/relaxed. Please do not venture out for Adventure Activities during Lock-down period and follow all Government regulations/Stipulations regarding various Zones. This is for your own safety and the safety of general population in the areas you may visit for such Activities.

Sr. No.ParticularsRemark
1General Guidelines‘THE MANTRA IS “AVOID CROWD’.Practice social distancing. Keep at least 6 feet distance from others to avoid contracting or spreading the virus.Ensure that each member of the group (participants/leaders/ clients & staff) wears protective mask continuously. Do carry few unused, disposable masks.It is strongly recommended to wear caps, full sleeves shirts and full trousers and shoes for adventure activities. It reduces exposure of your body parts to Covid virus.Frequent temperature check of staff, leaders and participants should be done in case of multiday activity.It should be ascertained from the participants that they are not residing / have not travelled in a containment zone and have not come in contact with any person who was tested Covid positive in last 14 days.Ascertain whether any participant has any symptoms of Influenza like illness (ILI) like fever, dry cough, weakness, severe body ache etc. at the time of beginning of activity. If it is so then he/she should be asked not to participate and be evacuated on medical grounds and should be asked to report to local health authority.Maintain distance of 6 feet when you sleep in the night. If for some reason such distancing is not possible, then try sleeping in criss-cross manner to avoid face proximity.Do carry plastic sheets/newspapers as ground-sheet. (Remember to bring them back!)Strictly avoid eating gutkha, pan masala or sniffing tapkir which induces spitting, coughing or sneezing.Demonstrate and ask to follow safe health practices in case they want to cough, sneeze in public space or during activity.Leader of the group should carry sanitizer, liquid soap, spare masks, few pairs of disposable gloves (in sufficient quantity) and an infrared thermometer as a Covid Protection Kit.Avoid touching external surfaces and touching your face when in outdoors.If the location of your adventure activity is too crowded then be prepared to leave or wait for the crowd to disperse/for your turn.It is mandatory that a participant informs the organisers if he tests positive for Covid within 14 days of returning from adventure activity. It will help the organisers to inform and alert all other persons in the group and concerned health authorities of Government, so that they can follow the medical/government norms in this regard. Here it is absolutely essential that the participant observes transparency and informs the organisers/group leaders about his Covid test results. Organisers should actively pursue this matter with participants as this is a mutual responsibility.
2For  ParticipantsWhile planning any adventure activity, remember that you have been idle at home during lockdown period. Try and achieve a minimum physical fitness.Convey your true medical conditions to organisers while enrolling.Wash your hands frequently with soap or hand sanitizer (alcohol > 60%) for not less than 20 seconds each time.Hydrate yourself properly throughout the Activity.Avoid junk food on the trail.Do not eat from the same plate or do not share your water bottle with anybody.Wash cooking utensils with hot water before and after cooking.Avoid using sleeping bag of another person.Carry your own personal gear.
3Personal HygieneSpitting spreads several diseases and is BAD for social hygiene in general. So spitting is prohibited and so avoid spitting.Dig toilet pits for morning chores and fill them with soil before leaving the place. While using soil, mix disinfectant in the soil.Carry small shovel for digging your own toilet pit. Do not urinate on the trail; go to a safe distance away from the trail.Always wash your hands with soap / hand sanitizer before touching any food item.
4For the OrganisersKeep group size small i.e. 6 to 10 persons till social distancing norms are in place.Insist on Arogya Setu App and check-up for every participant with negative result.Do not enrol any person who is above 55 and is carrying co-morbidities like hyper-tension, diabetes, heart ailments and respiratory problems.Maintain social distancing at all times while undertaking any Activity.Staff members/Leaders should be properly trained with regards to cleaning and sanitizing procedures. This fact should be properly displayed/advertised to instil confidence in participants.As far as possible avoid popular trails, trekking routes, adventure spots, parks that attract large crowds. Instead, go for relatively lesser visited/explored areas. Explore the possibility of conducting adventure activity on week-days, if you plan to visit popular destinations. It is recommended to go for one-day activities in the beginning. The outing could be easy and non-technical. Once the situation improves (we will come to know through authorised sources), you can go for multi-day and more rigorous activities.It is advisable that all the persons on the trail including leaders have Arogya Setu app on their smart phones.Follow practices based on Leave No Trace (LNT) Seven Principles strictly, especially with respect to disposable masks and gloves.
5SanitizingCarry hand sanitizer (alcohol>60%) in sufficient quantity with you. And it should be easily accessible to all.Sanitize all the equipment frequently; especially which is being touched frequently during an activity (before and after the activity).Necessary arrangements have to be made for frequent sanitization of common touch points, like door knobs, chairs, camp tables, camp stools, equipment during activity etc.
6FoodAvoid eating out and from road-side eateries. As far as possible carry packed food that could last for entire duration of the outing. If any villager is supplying food, ensure that all the social distancing norms are observed while procuring/preparing such food. Also ensure that the food supplied is properly cooked. Specially care should be taken regarding common utensils like spoons, glasses, plates etc. These have been shown as major mode of transmission.Do not exhaust the ration/food from village shop especially from remote villages.
7On The trail  It has been quite a while that outdoor activities have stopped. There are reports that wild life has become more active due to absence of humans in wilderness. Hence when we restart going to outdoors we need to be careful and watchful. The following guidelines should be considered in that context. Do not wander off the trail unnecessarily. While walking on the trail, be vigilant. In the initial days, there is a possibility of wild animals moving around freely and could cross your path.Before embarking on the trail, enquire in the base village about the wild life on the trail and whether they have cited anything that warrants extra precaution.  
8Vehicles UsagePlease follow all the Covid guidelines issued by Govt authorities from time to time about vehicle usage. It is recommended to use a private vehicle as far as possible. Remember taking all the necessary permissions from Govt. Authorities. It will also enable us to avoid crowds.Ensure that the vehicle you are travelling in is properly sanitised/disinfected before the start of the journey and at the end of the journey. Do not touch the door knobs / handles, window panes, window bars, seat bars etc. unnecessarily.If the vehicle has a 2×2 sitting arrangement then the ratio should be one person per two seats, seated behind each other. In LCVs every row should have only two occupants. 5. Use sanitizer while entering and exiting the vehicle. Also carry a spare bed sheet to cover your own seat when you are travelling. 6. Ensure that the driver is following all the norms of social distancing and is wearing masks all the time. Check his body temperature before he resumes his duty.
9Camping PlaceAvoid using local temples, schools, houses etc. for camping, wherever and whenever possible. Those who can carry and afford, should use tents for camping. Sanitise your tents.Carry required number of tents to observe social distancing norms.Tents should be pitched away from crowded places.Local villagers should have unhindered access to the places that we visit – ensure that you follow all Covid-19 guidelines to ensure safety of villagers.If you have to use any locally available structure then: Enquire when it was used last time. If you find the place was unused during lock down period, thoroughly scan it for creepy-crawlies/insects, bee hives etc. before occupying it. It is particularly applicable to temples, caves etc. atop remote forts, mountains.Sanitise the place before you leave so that others can use it safely.Follow practices based on Leave No Trace (LNT) Seven Principles strictly.
10Protecting Water SourcesWhile taking out water from water source, do not dip your water bottles directly into it.  One group member should take water out from the source by using sanitized bottles or use utensils like ograle, danda patele, pohra etc. to take out the water. DO NOT contaminate the water by dipping your hands, feet or utensils directly into the water Avoid bathing during a day activity especially in ponds, small reservoirs etc. However, clean your hands regularly. But don’t wash your hands or feet near the water source.Don’t wash utensils anywhere near the water. Follow practices based on Leave No Trace Seven Principles for this.
11Interaction with VillagersHave minimal interaction with the local village population.Park your vehicle at a fair distance away from the village. When required, only the leader of the group should visit the village.  While in village, strictly follow all the social distancing norms.If you engage any villager as a guide or help, do provide him with mask and guide him about social distancing norms.Avoid gifting things to villagers in the current context.If the villagers are in need of anything or are in trouble, gather all the facts and convey it to the proper government authority or any NGO working locally.If you have to donate anything to the villagers, do it with the knowledge and permission of local authorities.
12Permissions from Govt./Local AuthoritiesConfirm whether government authorities like ASI, National Parks and Forest Offices have no fresh or Covid related restrictions for the place you intend to visit.Confirm from local authorities/Village officials (Police Patil/Sarpanch etc.) whether there are any additional or specific restrictions relevant to the spot/trail that you intend to visit.

“I am happy to say that as per current information on the novel Corona virus, the guidelines are very thorough. As such, they should serve as a valuable resource to increase the safety of people participating in Adventure Activities.”

  • Dr. Deepa Agashe

Assistant Professor (Reader F)

Wellcome Trust/DBT India Alliance Fellow

Honoured by President’s Medal

National Centre for Biological Sciences (NCBS)
GKVK Campus, Bellary Road, Bangalore, India 560065
Mail : dagashe@ncbs.res.in

http://ncbs.res.in/dagashewww.adaptationlab.wordpress.com

Standard

आणि देव हरपला….

 

आणि देव हरपला….

Image 1

१९८७ साल, कांचेनजुन्गा मोहिमेच्या तयाऱ्यांची धामधूम सुरु होती. दोनच वर्षांपूर्वी ब्रिटनमधील शेफिल्ड येथे स्थापन झालेल्या ‘हाय प्लेसेस’ या कंपनीत मी पार्टनर म्हणून सहभागी झालो होतो आणि माझ्या ब्रिटनच्या वार्षिक दोन फेऱ्या नियमितपणे सुरु झाल्या होत्या. स्कॉटलंड येथील वर्षभराचा अभ्यासक्रम, मेरी आणि बॉब यांच्याशी झालेली गट्टी आणि ‘हाय प्लेसेस’ची सुरवात, ऐन उमेदीचा धमाल काळ! मेरीची आणि माझी ओळख नॉर्थ वेल्स येथील रॉक क्लायंबिंगच्या निमित्ताने झाली. तेव्हा ती ‘ख्लान्बेरीस’ या छोट्याश्या गावी रहात असे. बसलेल्या घशातून उमटणारे क्लिष्ट खरखरीत उच्चार असलेली वेल्श भाषा, आहे मोठी गमतीशीर. ‘ख्लान्बेरीस’ हे स्नोडोनियाच्या पायथ्याशी. तिथला ‘क्लॉगीविन डुर् आर्डू’ म्हणजेच अंगावर येणारा ‘काळापहाड’, ही ५०/६० च्या दशकातील रॉक क्लायम्बिंगची पंढरी. याच पंढरीतील थोर भक्त, संत म्हणजे डॉन व्हिलन्स, क्रिस बॉनिंग्टन, मो अँत्वान, इयन मॅक्नॉट-डेव्हिस आणि जो ब्राऊन. ७१ सालानंतर सह्याद्रीतील बिकट डोंगरवाटा माझ्या वहिवाटीच्या झाल्या. त्या काळात क्रिस बॉनिंग्टन, डॉन व्हिलन्स आणि जो ब्राऊन यांची पुस्तकं अधाशासारखी वाचून काढली, पारायणं केली. त्याकाळी गिर्यारोहण हा उच्च मध्यमवर्गीयांचा खेळ समजला जात असे. म्हणूनच कदाचित कामगारवर्गातून पुढे आलेले, खिशात फारसे पैसे नसतांनाही गिर्यारोहणाचा ध्यास घेतलेले डॉन व्हिलन्स आणि जो ब्राऊन मला जास्त भावले, मनाला भिडले.

डॉन व्हिलन्स आणि जो ब्राऊन दोघेही बुटके पण पिळदार शरीर यष्टीचे. चढाईतल्या हालचालीतील अप्रतिम संतुलन, अफाट चिकाटी आणि जिद्दीच्या जोरावर ५०/६० च्या दशकात या जोडगोळीने अनेक अवघड, अतर्क्य प्रथम चढाया केल्या. ‘ख्लान्बेरीस’ जवळच्या ‘दिनास क्रॉमलेक’ येथील ‘Cenotaph Corner’ आणि ‘Cemetery Gates’ या अवघड चढाया ही त्यांच्या पराक्रमाची काही उदाहरणे. ८३ साली ‘टॉप रोप’ घेऊन मी ‘Cenotaph Corner’ ही चढाई केली. त्या रूटवर माझी चांगलीच वाट लागली होती. जुन्या काळी, अतिशय बोजड, कमी दर्जाची साधने असतांना जो ब्राऊन यांनी ती चढाई कशी केली असेल, हा विचारच थक्क करणारा होता. आल्प्स, हिमालय इथेही त्यांनी अनेक पराक्रम केले. वयाच्या चोविसाव्व्या वर्षी, १९५५ साली जॉर्ज बँड यांच्यासह ‘कांचेनजुन्गा’ या जगातील तिसऱ्या क्रमांकाच्या शिखरावर आणि १९५६ साली काराकोरम मधील ‘मुझ्टॅक टॉवर’ या शिखरावर त्यांनी प्रथम चढाई केली. स्कॉटलंडच्या किनाऱ्यावरील ‘Old Man of Hoy’ हा सुळका क्रिस बॉनिंग्टन आणि इयन मॅक्नॉट-डेव्हिस यांच्यासह सर केला. BBC वर हा कार्यक्रम Live दाखवण्यात आला आणि तेव्हा तो खूप लोकप्रिय झाला होता. जो ब्राऊनला ‘मास्टर’, ‘द बॅरन’ अशी अभिनामे मिळाली आणि पुढे तो ‘Human Fly’ म्हणून लोकप्रिय झाला. वदंता अशी होती की ‘The Human Fly, UK’ येवढ्या पत्त्यावर त्याला पत्र मिळत असे!

Image 4

७३/७४ या काळात गिर्यारोहण हा माझा छंद न राहता ध्यास झाला. जो ब्राऊनच्या ‘The Hard Years’ या पुस्तकातील साहसे मनाला भुरळ पाडीत. त्याची जिद्द, चिकाटी, अडचणींवर मात करण्याची हातोटी आणि कठीण परिस्थितीतही विनोदबुध्दी कायम राखणारा खट्याळपणा, यांच्या मी प्रेमात पडलो. अवघड रॉक क्लायंबिंग करत असतांना, त्या रौद्रभीषण पसाऱ्यातून अचूक मार्ग शोधणे ही त्याची खासियत होती. त्याच्या बुटक्याश्या, दणकट शरीरात एक अखंड वाहणारा उर्जेचा स्रोत होता. त्याचं अनुकरण करण्यात धन्यता वाटत असे. सुरवातीच्या, उमेदवारीच्या काळात क्रिस बॉनिंग्टन, डॉन व्हिलन्स आणि जो ब्राऊन हे मनोमन माझे गुरु झाले, देव झाले आणि हे मी माझं भाग्य समजतो!

Image 9

८५ साली मी हाय प्लेसेस या शेफिल्ड मधील कंपनीत पार्टनर म्हणून सहभागी झालो आणि माझ्या शेफिल्ड खेपा नित्याच्याच झाल्या. ८६ च्या नोव्हेंबरमधे मी कोकणकड्याचा स्लाईड शो शेफिल्डमधे केला. त्यानंतर आम्ही ‘रेड लायन’ या पबमध्ये सारे भेटलो होतो. पॉल नन नावाचा जुना क्ल्याम्बर भेटला. त्याच्याकडून कळलं की जो ब्राऊन त्या शोला येऊन गेला. त्याची भेट झाली नाही म्हणून मी खूप हळहळलो होतो! पण पुढल्याच वर्षी ती संधी चालून आली. कांगचेनजुंगा मोहिमेच्या तयाऱ्या जोरात सुरु होत्या. मोहिमेची सारी महत्त्वाची साधनसामुग्री आम्ही ब्रिटनमधून आयात करणार होतो. माझ्या ब्रिटीश पार्टनर्सची जो ब्राऊनच्या मुलीशी, हेलनशी ओळख होती. १९५५ साली जो ब्राऊननी कांगचेनजुंगावर पहिली चढाई केली होती. आमच्या मोहिमेच्या दृष्टीने ही भेट खूप महत्त्वाची होती. दुपारी लंचसाठी जो माझ्या मैत्रिणीच्या, मेरीच्या घरी येणार होता. प्रत्यक्ष देवदर्शनाची संधी, मी उत्सुक होतो, आधीर होतो! ‘नवख्या लोकांशी बोलतांना तो खूप बुजरा असतो!’ अशी हेलनने तंबी दिली होती. मेरीने शक्कल लढवली आणि छोटा टेप रेकॉर्डर कोचाशेजारी कुंडीत लपवून ठेवला. मागे वळवलेले करडे केस, वेल्श खडकासारखा गंभीर चेहरा, हस्तांदोलनात जाणवलेले सणसणीत राकट पंजे. आमच्या अडखळत गप्पा सुरु झाल्या. कांगचेनजुंगाचा विषय निघताच काळी खुलली आणि मग ‘जो’ उत्साहानी त्यांच्या मोहिमेचं वर्णन सांगू लागला. ‘अजी म्या ब्रह्म पहिले’ अश्या थाटात मी सारं बोलणं लक्षपूर्वक ऐकत होतो. त्याच्या बोलण्यात आमच्या मोहिमे बद्दलची काळजी जाणवत होती. त्यानी अनेक महत्त्वाच्या सूचना/सल्ले दिले. सुमारे दोन तास गप्पा रंगल्या. मधे मेरीने चोरून कॅसेट बदलली. त्याच वेळी जोने मला मेरीकडे असलेल्या ‘The Hard Years’ या त्याच्या पुस्तकावर स्वाक्षरी करून आमच्या मोहिमेला त्याने मनःपूर्वक शुभेच्छा दिल्या. मी धन्य झालो होतो!

Image 15

यानंतर माझी जो ब्राऊनशी प्रत्यक्ष गाठ कधी पडली नाही. क्लायंबिंग करतांना खडकातील भेगात वापरण्यात येणाऱ्या ‘Nuts’ची निर्मिती त्यानी १९६६ मधे सुरु करून, ‘ख्लान्बेरीस’ येथे त्याने क्लायंबिंग इक्विपमेंटचे दुकान सुरु केले. मी त्या दुकानात जाऊन आलो आहे. त्यानी आणि मो अँत्वान यांनी गढवाल हिमालयातील ‘थलय सागर’ (स्फटिक लिंग) या शिखरावर २/३ प्रयत्न केल्याचं मला स्मरत होतं. मो अँत्वान १९८९ साली कालवश झाला. १९८२/८३ च्या सुमारास झालेल्या मोहिमेतील त्यांची काही इक्विपमेंट एका ट्रंकेत, दिल्लीतील IMFमधे पडून होती. ९० साली ‘मो’च्या पत्नीने, जॅकीने मला सुचवले की मी ती इक्विपमेंट ताब्यात घेऊन स्वतःकडेच ठेवावी. तसे पत्रही तिने दिले. मी ती ट्रंक ताब्यात घेतली, त्यातील सारीच इक्विपमेंट माझ्यासाठी एक खजिनाच होती, विशेषतः जो ब्राऊनच्या खाजगी आईस ऍक्सेस! आजही मी त्या जपून ठेवल्या आहेत.

दुसऱ्या महायुध्दानंतर ब्रिटनमधील, तसं पाहिलं तर जगातील रॉक क्लायंबिंगच्या दर्जात क्रांतिकारी प्रगती घडवून आणणारी जो ब्राऊन आणि डॉन व्हिलन्स ही जोडी. त्यांच्या चढाया सुरस आणि चमत्कारिक कहाण्यांप्रमाणे मी वाचून पारायणं केलेली. चढाईतील कुठल्याही तांत्रिक अडचणीला भिडण्याचा स्वभाव, चिकाटी आणि जिद्द ह्या गोष्टींचं ते माझ्यासाठी बाळकडू होतं. जो ब्राऊनचा अतिशय भिडस्त, निगर्वी स्वभाव आणि खुलल्यावर गप्पांमधे जाणवलेला खट्याळ मिश्कीलपणा माझ्या मनात कोरला गेला आहे. परवाच, १६ एप्रिलच्या सकाळी मी ‘Joe Brown No More!’ अशी बातमी वाचली आणि त्या सुन्न अवस्थेत एकच भाव मनात होता – ‘अरे माझा देव हरपला!’ त्या थोर गिर्यारोहकाला मनःपूर्वक श्रद्धांजली!

  • वसंत वसंत लिमये

Image 3

Standard

आप्पांची मनी

IMG-20170417-WA0008

उठी उठी गोपाला … भूपाळीचे प्रसन्न स्वर रेडीओवर उमटत होते. रायगडावरील पहाटेच्या गारव्यात धुक्याचे लोळ एकमेकांवर कडी करत ओसंडून वाहत होते. साडेसहाचा सुमार, कुमार गंधर्वांचे लाडीक स्वर पुजेची आळवणी करीत होते. रोप-वेच्या स्टाफ क्वार्टरमध्ये प्रसाद तयार होत होता. प्रसाद देशपांडे मूळचा कोल्हापूरचा. न्यू कॉलेजमधून बी.ए केल्यावर तो पुण्यात स्थायिक झाला. देवळेसरांच्या आग्रहामुळे मराठी घेऊन प्रसादनं एम.ए.केलं. खरं, पण त्याचा जीव खरा रमायचा इतिहासात. भ्रमणगाथेपासून ‘माचीवरल्या बुधा’पर्यंत सारं साहित्य त्यानं अनेक वेळा वाचून उजळणी केलेलं. आप्पांच्या शैलीचं त्याला खास अप्रूप वाटे. प्रसादला इतिहासाचं इतकं वेड, की पुण्या-मुंबईत चांगली लठ्ठ पगाराची नोकरी करायची सोडून तो बनला रायगडावरील गाईड. गडावर येणार्‍या पर्यटकांना रसाळ वाणीने इतिहास ऐकवतांना लोकही भारावून जायचे. गडावरील कोपरा न कोपरा प्रसादला पाठ होता.

शनिवारच्या गर्दीच्या धास्तीनं प्रसादची धांदल उडाली होती. गारठ्याच्या दुलईतून उमटणार्‍या धुरांच्या रेषा रायगडाला जाग आणत होत्या. मुंबईहून बोरीवलीचा एक ग्रूप येणार होता आणि प्रसादच गाईड हवा, असा त्यांचा आग्रह होता. तसं त्यांचं पत्रही आलं होतं.

दुपार टळून गेली होती. महाराजांचं जगदीश्‍वरावर विशेष प्रेम. कुठलीही नवी मोहीम, सण, महत्वाचा प्रसंग असो, महाराज प्रथम जगदीश्‍वरापुढे विनम्र होऊन आशीर्वाद घेणार. भरघोस दाढी मिश्या विरळ होत जाणारे केस, करारी मुद्रा. प्रसादच्या कपाळावर घर्मबिंदू उमटले होते. वीसएक जणांचा ग्रूप देवडीत विसावला होता. समाधीकडे तोंड करुन प्रसाद मोठ्या तन्मयतेने बोलत होता. त्याच्या ओघवत्या वक्तृत्वाने गडावरील चिरा न चिरा बोलका होत असे आणि श्रोत्यांच्या मनात इतिहास जिवंत होत असे. ग्रूप रसिक असेल तर प्रसाद अधिकच रस घेऊन माहिती सांगतांना रंगून जाई. पार्ल्याची, बोरीवलीची मंडळी इतिहासात रंगून गेली  होती.

पश्‍चिमेच्या आकाशाला लाली येऊ लागली. सावल्या लांब होऊ लागल्या. भणाणणारा वारा अधिकच बोचरा झाला. प्रसादची गडप्रदक्षिणा संपत आली होती. मेणा दरवाजातून बाहेर पडून ग्रूप डावीकडच्या उंचवट्यावर पोचला. समोर पोटल्याचा फितुर डोंगर दिसत होता. यावरुनच तर इंग्रजांनी गडावर तोफा डागल्या. उजवीकडे पश्‍चिमेला काळसर जांभळ्या डोंगरांच्या रांगा, पत्त्यांच्या उलगडत जाणार्‍या कॅटप्रमाणे पसरल्या होत्या. त्यांच्या एकमेकांत मिसळत जाणार्‍या अनेकविध रंगछटा आणि त्यावर भडकत, पेटत जाणारं लाल आकाश, निसर्गाच्या त्या अफाट, असीम रूपापुढे सारेच स्तब्ध झाले होते.

प्रसाद ग्रूपकडे वळून हलक्या आवाजात म्हणाला, “मित्रहो, तुम्ही गोनीदांची रानभूली वाचली आहे?” नकळत साताठजणांनी माना डोलावल्या.

त्या कादंबरीची नायिका मनी पळून जाते. कुणालाच सापडत नाही. शेवटी आप्पांना इथेच खाली दडलेल्या, एका अवघड, दुर्गम गुहेत मनी सापडते. एक वेगळीच कलाटणी त्या कथेला या ठिकाणी मिळते. प्रसादच्या आवाजातील उत्साह संसर्गजन्य होता. समोर बसलेले सरवटेकाका पुढे सरसावले. म्हणाले, “मी बोरीवलीत श्रीकृष्णनगरमध्ये राहतो. आमच्या इथे एक पेन्शनर कुळकर्णीकाका राहतात. गंमत अशी, की रानभूली मधील ते बँक मॅनेजर!” “अहो, काय सांगताय?” शेजारीच बसलेल्या एक काकू चिवचिल्या. “मध्ये ते सांगत होते की ही मनी आजही ह्यात आहे. इथेच कुठेतरी… पायथ्याच्या एका वाडीत!” इति सरवटेकाका.

प्रसाद अचानक गप्प झाला. ग्रूपचा निरोप घेतानाही तो तसा अबोलच होता. पश्‍चिमेकडून धुकं तरंगत वर येत होतं. गर्दी ओसरत होती. तारका लुकलुकू लागल्या होत्या. मेणा दरवाजापाशी प्रसाद एकटाच हरवल्यागत बसून होता. मनी जिवंत आहे आणि जवळच कुठेतरी आहे, ही कल्पनाच अंगावर काटा आणणारी होती. गालावर खळी पडणारी नक्षत्रासारखी मनी केव्हापासून त्यांच्या मनात बसली होती. तिचं गडावरील प्रेम, धाडस मनस्वीपणा… सारंच मोहून टाकणारं. दाटून येणार्‍या अंधारात झपझप पावलं टाकत प्रसाद खोलीवर आला. ट्रंकेच्या तळाशी असलेली ‘रानभूली’ धूळ झटकून त्याने बाहेर काढली आणि पुन्हा एकदा तिच्या पारायणात तो हरवून गेला.

एरवी सुटीत नियमितपणे पुण्याला जाणारा प्रसाद, त्या मंगळवारी तडक गडावरून खाली उतरला. पायथ्याच्या पाचाड गावापासून अवकरीकरांच्या मनीचा शोध सुरू झाला. जुने संदर्भ, माणसं आणि त्यांची स्मृतीदेखील पुसट झालेली. प्रसाद  मात्र झपाटल्यासारखा मिळेल त्या वाहनानं, कधी तंगडतोड करत दोन दिवस वणवण फिरला.

छत्रीनिजामपूरकडे उतरून वाकणकोंडीच्या डोहापर्यंत सात-आठ वाड्या त्याने पिंजून काढल्या. एकच प्रश्‍न – गडावरच्या अवकीरकरांची मनी ठाऊक आहे? अनेकांनी प्रसादला वेड्यात काढलं. मनी कदाचित आता हयातही नसेल, अशी शंकाही बोलून दाखवली. पण प्रसाद आता हट्टाला पेटला होता. मनीचं मोकळ्या आभाळाखाली खुललेलं रुप, तिची जिद्द, हट्टीपणा, पहिलं मूल गेल्यावर आलेलं हळवेपण… असं सारं काही प्रसादच्या डोक्यात तरळत होतं. कपडे चुरगळलेले मळलेले, खाण्या-पिण्याची आबाळ, पण त्याला हे काहीच जाणवत नव्हतं. त्याचा उत्साह, आवेग इतरांना कळत नव्हता. बुधवारच्या संध्याकाळी पहिलं यश मिळालं. करमरवाडीतल्या एका पांगळ्या म्हातार्‍याला मनी आठवली. रावजी, साऊ – मनीचे आई-वडील आठवले. जुन्या आठवणींना उजाळा मिळाला. मनीचं पूर्ण नाव आता होतं – मनी धोंडिबा होगाडे, आणि आता ती लमाजेवाडीत राहत होती. अखेर पत्ता सापडला होता. थकल्याभागल्या अवस्थेत पाचाडला देशमुखांच्या हॉटेलात बाकड्यावर तो झोपून गेला. ‘पघा की आप्पा नारायेन कसा ग्वाड दिसतो’ गालाला खळी पाडत म्हणणारी मनी प्रसादला स्वप्नात दिसत होती.

प्रसाद सकाळच्या पहिल्या गाडीनं महाडला जाऊन एक भारीपैकी नऊवारी साडी आणि मिठाईचा पुडा घेऊन पाचाडला परतला. तसाच जीपने पुनाडेवाडीला, पुढे लमाजेवाडीला निघाला. लमाजेवाडीचा पत्ता विचारत प्रसादला होगाड्यांचं घर अखेर सापडलं. पोरगेलासा तरुण सामोरा आला. मनीचंच घर असल्याची खात्री करून, सारवलेल्या अंगणात समोरच टाकलेल्या कांबळ्यावर प्रसाद विसावला. दोनच मिनिटात कुडाच्या भिंतीचा आधार घेत, कपाळावरचा पदर सावरत एक म्हातारी घरातून बाहेर आली.

“का हो, तुमचं मनीकडे काय काम आहे?” प्रश्‍नात एक अंधुक भीती होती. म्हातारी सत्तरीच्या आसपास असणार. वार्ध्यक्याच्या रेषा तिचं मूळचं सौंदर्य झाकू शकत नव्हत्या. प्रसादनं आप्पांची ओळख दिली, तेव्हा कुठे म्हातारी मोकळेपणानं बोलू लागली. रापलेला तांबूस वर्ण, बोलके पिंगट डोळे. आयुष्यभर काबाडकष्ट केलेल्या तिच्या हातांची लांबसडक बोटं नजरेत भरत होती. एकातून दुसरी, अश्या आठवणी निघत गेल्या. मनीला आप्पांबद्दल अफाट आदर, तिच्याबद्दल लिहील्याचंही तिला ठाऊक नव्हतं. आधी कावीळ, मग मलेरिया झाल्यानं मनी थकून गेली होती. पण तरीही गडाबद्दल भरभरून बोलत होती. कुणीतरी आपली आठवण काढत भेटायला आल्याचा आनंद तिला झाला होता. तिच्या वागण्यात एक प्रेमळ अगत्य होतं. प्रसादनं तिला मिठाई, साडी दिली. खळ्यावर मळणी करायला गेलेला धोंडीबा परत आला. जेवणाचा आग्रह झाला. प्रसादने ओढेवेढे न घेता गरमागरम पिठलं-भाकरीचं पोटभर जेवण केलं. तसं गेले दोन दिवस तो उपाशीच होता. गप्पांतून अनेक गोष्टी उलगडत गेल्या. मोबाईलच्या कॅमेर्‍यात प्रसादनं मनीची छबी साठवून घेतली. मनीच्या हाताचे ठसे त्याने ‘रानभूली’च्या पहिल्या पानावर उमटवून घेतले. कल्पनेतल्या आवडत्या नायिकेला प्रत्यक्षात भेटल्याचा अपार आनंद त्याला झाला होता. खूप काही मिळाल्याचं समाधान लाभलं होतं.

पाचाडला जाणार्‍या एसटीवर सोडायला मुलाला सोबत घेऊन हळूहळू चालत मनीही आली होती. बस आली, प्रसादचा पाय निघत नव्हता. बसमध्ये चढताना प्रसादने बळेच पाचशेची एक नोट मनीच्या हातात कोंबली. “आवो, हे कशाला?” इति मनी. “नातवंडांच्या खाऊसाठी”, असं म्हणत तो पटकन बसमध्ये चढला आणि खिडकीपाशी येऊन बसला. “मनुताई, तब्येतीला जपा हो!” बस निघाली. तेवढ्यात मनी लगबगीनं हातवारे करत येतांना दिसली. प्रसादनं कंडक्टरची विनवणी करुन बस थांबवली. मनीची क्षीण कुडी धपापत होती. मनी बसपाशी आली. कनवटीची एक पुरचुंडी काढून तिने प्रसादला दिली. “हे काय?” प्रसादनं गोंधळून विचारलं.

“असू दे, माझी आठवण म्हणून!” असं म्हणून मनी पटकन वळून काहीशी खुरडत घराकडे निघाली. घाई करणार्‍या कंडक्टरनं जोरात घंटी दिली आणि भर्रकन धुराळा उडवत बस निघाली.

हादरणार्‍या बसमध्ये अलगद हातांनी, प्रसादनं एका मळकट कापडाच्या तुकड्याची ती पुरचुंडी उघडली. विस्मयानं प्रसादचे डोळे विस्फारले! सोन्याच्या जाड वळ्यात मढवलेलं एक वाघनख होतं. तसं जाड होतं. नक्कीच मूल्यवान असणार. प्रसादसाठी तर ती अनमोल भेट होती. मनीने किती सहजतेनं दिली होती.

काहीही मिळालं तर त्याची परतफेड करण्याची मध्यमवर्गीय, शहरी धडपड आठवून प्रसाद स्वत:शीच खजील झाला. खडखडणार्‍या बसनं आता वेग घेतला होता. मोकळ्या, स्वच्छंद आभाळाखाली वाढलेल्या मनीच्या निर्व्याज मनाचं मोठेपण त्याला लाजवून गेलं. अंधारून येणार्‍या लालसर संधिप्रकाशात आसमंत विरघळून जात होता. काळसर, महाकाय, स्थितप्रज्ञ रायगड हळूहळू जवळ येत होता.

  • वसंत वसंत लिमये
Standard

‘पार्ले–G’ बिस्किटाचा डबल पुडा

1

निळसर प्रकाशाचे डोळे किलकिले करत मोबाईलचा आलार्म वाजला. सवयीनं बंद डोळ्यांनीच अनिलनी पहिल्या रिंगनंतरच तो बंद केला. पहाटेचे पाच वाजले होते. बाहेर पावसाची रिपरिप सुरू होती. गेले आठ-दहा दिवस अजिबात उसंत न घेता पाउस पडतच होता. सांगली, कोल्हापूरकडे तर सारंच जलमय होऊन भीषण परिस्थिती झाली होती. दुलई दूर सारताच त्याच्या अंगावर शहारा उमटला. हवेत छान गारठा होता. पांघरुणातून बाहेर पडताना, उजवीकडे कुशीवर वळून त्यानं पल्लवीकडे पाहिलं. ती संथपणे घोरत होती. अलार्मच्या आवाजानी तिची झोपमोड न झाल्याचं लक्षात येऊन, तो समाधानानं हलकेच बेडरूमच्या बाहेर पडला. पॅसेजमधील मंद प्रकाशात, थंडगार कोटा फरशीवर पावलं टाकत तो डावीकडील त्याच्या स्टडीमधे शिरला. झोप एव्हाना कुठच्या कुठे पळाली होती. खटाखट स्विचेस दाबत त्याने कॉम्प्युटर सुरु केला. ६ ऑगस्टची सकाळ. हलकेच गुरगुरणाऱ्या मांजरीप्रमाणे कॉम्प्युटर जागा होऊ लागला. मागच्याच टेबलवरील इलेक्ट्रिक केटलमधील पाणी कॉफीसाठी गरम करण्यास लावून तो टॉयलेटकडे निघाला. परत आल्यावर कॉफी बनवतांना, ‘डॅव्हिडॉफ’ कॉफीचा दरवळ त्याच्या मेंदूला जाग आणत होता. अनिलच्या इतर सवयी श्रीमंती नसल्या तरी काही बाबतीत त्याचा कटाक्ष असे. ‘डॅव्हिडॉफ’ ही अशीच एक चैन! सॅन होजेहून आलेली हर्षद मंत्रवादीची नवीन मेल कॉम्प्युटरच्या निळसर स्क्रीनवर झळकत होती.

2

‘Hi Anil, I have an interesting assignment for you! When can I call you? – Harshad, from California, USA.’ अनिलला अश्या मेलची सवय होती. बारा वर्षांपूर्वी ‘तत्पर’ सुरु केल्यापासून त्याला अनेक चित्रविचित्र अनुभव आले होते. ‘तत्पर’ची टॅगलाईन होती – ‘कमी तिथे आम्ही!’ अनेक परदेशस्थ भारतीयांसाठी सेवा पुरवणारी ही संस्था चांगलीच लोकप्रिय झाली होती. हर्षदच्या सहीखाली ‘सॅन होजे’ पाहताच तिकडे संध्याकाळ असणार हे अनिलच्या सहजपणे लक्षात आलं. कॉफीचा एक घोट घेऊन सवयीनं त्यानं मेलला उत्तर पाठवलं, ‘Let’s make it at 9.00 am IST. Please call me.’ ‘टिंग’ असा कॉम्प्युटर मधून आवाज आला. हर्षदनं लगेच मेलला उत्तर पाठवलं होतं. ‘It is urgent, I will call you at 9.00 am IST!’ अमेरिकन मंडळी नेहमीच घोड्यावर बसून येतात, हेही अनिलच्या सवयीचं होतं. सातासमुद्रापार असताना जिवलग, आप्तेष्टांची काळजी घेण्याची धडपड त्याच्या ओळखीची होती. जगाच्या पाठीवर, नाती कितीही गुंतागुंतीची असली तरी ती आपल्याला गुंतवून ठेवतात. अनिलच्या मनात सहजच त्याचा भूतकाळ रेंगाळू लागला.

3

अनिलचं बालपण तसं गरिबीतच गेलं. मल्हारराव मूळचे मिलिटरी अपशिंगे या साताऱ्याजवळच्या गावचे. अपशिंगे गावातील प्रत्येक घरातील एकतरी माणूस सैन्यात असतो. ही या गावची खासियत आहे आणि म्हणूनच ‘मिलिटरी अपशिंगे’ हे नाव! अनिलचा जन्म १९६८ सालचा. तेव्हा मल्हारराव जाधवांचं बिऱ्हाड साताऱ्याच्या शाहूपुरीत बहुलेश्वर मंदिरासमोर होतं. अनिलच्या वडलांना दुर्दैवाने एक्काहत्तरच्या युद्धात वीरगती मिळाली. शारदाआक्का म्हणजे अनिलच्या आईनी पुन्हा लग्न केलं नव्हतं. आक्का तशी खंबीर, मल्हारराव गेल्यानंतर त्यांनी डी.एड. केलं. व्यंकटपुऱ्यातील आबासाहेब चिरमुले विद्यालयाच्या प्राथमिक शाळेत नोकरी धरली. अनिल तसा तान्हाच होता, पण आक्का डगमगली नाही. सासरकडून फारशी मदत नव्हती आणि मानी आक्का माहेरी जाणं शक्यच नव्हतं. गरीबीतही अनिलच्या पालनपोषणात काहीही कमी पडू न देण्याचा आक्कांचा आटोकाट प्रयत्न चाले. शाळेतील नोकरीव्यतिरिक्त गणकेश्वर मंदिरासमोरील ‘मनोहर पूजा साहित्य’ या दुकानासाठी कुटलेली मसाला सुपारी, मेतकूट, वळलेल्या वाती अश्या घरगुती गोष्टी त्या बनवून देत असत. तेवढीच तुटपुंज्या पगाराला जोड! या साऱ्यात तिची होणारी आबाळ लहानग्या अनिलच्या मनावर कोरली गेली होती. अनिल इंजिनीयरिंगसाठी पुण्यात मामाकडे राहायला आला. त्याच्या शिक्षणासाठी आक्का धडपड करून पैसे पाठवत असे. दुर्दैवानं आक्काला पोटदुखीचा त्रास सुरु झाला. तसं पाहिलं तर त्या आता एकट्या पडल्या होत्या. तशात त्यांनी खूप दिवस दुखणं अंगावर काढलं. ८६च्या ऑगस्टमध्ये दुखणं बळावलं आणि पोटातच अॅपेंडिक्स बर्स्ट होऊन त्या तडकाफडकी गेल्या. अनिलसाठी तो भयानक आघात होता. अचानक वाजलेल्या फोनमुळे अनिल भानावर आला.

“Hey, I am Harshad from San Jose! मीच तुम्हाला मेल पाठवली होती. अहो माझ्या बहिणीचा, मोठ्या बहिणीचा मानसीचा उद्या वाढदिवस आहे. मी तसा दर वर्षी इंडियात येतो, पण या वर्षी जमत नाहीये. I have just been promoted!” काहीश्या खोलवरून येणाऱ्या आवाजात उत्साह ओसंडून जात होता.

“हं, सांगा काय करायचं आहे!”

“Anil, can I call you Anil, is that OK? This is a very special occasion for me! मानसी म्हणजे ताई, तशी माझ्या आईसारखी. आई गेल्यावर तिनी माझ्यासाठी खूप काही केलं. उद्या तुम्ही तिला पर्सनली जाऊन एक खास भेट द्यायची आहे. And your charges are no problem!”

“हो, हो. हरकत नाही. मी पाहतो कसं जमवता येईल ते! पण भेट काय द्यायची?”

“तुम्ही कदाचित हसाल, पण It is a simple thing! ‘पार्ले–G’ बिस्किटाचा डबल पुडा!”

“काय, ‘Parle–G’चा पुडा! बस एवढंच?”

“Yes, it is a special thing between us. And please take some pictures. पण एक नक्की, तुम्ही स्वतः तिच्या शाळेत जाऊन ही भेट द्या! आणि तुम्हाला पैसे किती पाठवू?”

“ते पैशाचं नंतर पाहू. तुम्ही मला पत्ता आणि इतर डिटेल्स मेलवर पाठवा. तुमचं काम होईल, निश्चिंत असा!” अनिलनं फोन ठेवला.

अनिल काही क्षण फोनकडे पहात तसाच बसून होता. त्याचं कुतूहल चाळवलं होतं, हे निश्चित. नेहमीच्या सवयीनुसार त्यानी हर्षद आणि मानसीची माहिती नेटवर शोधायला सुरवात केली. हर्षदची माहिती मिळवणं सोपं होतं. हर्षदच्या कंपनीचं नाव होतं ‘बे अॅनालिटिका’, बिल्डींग १०, सिली अॅव्हेन्यू. सॅन होजे. त्यानी सुरु केलेली ही स्टार्ट-अप कंपनी ‘केडन्स डिझाईन सिस्टिम्स’च्या छत्रछायेत होती. सॅन फ्रान्सिस्कोच्या बे एरियात ऑफिस आणि जवळच क्युपरटीनो या श्रीमंती भागात घर, एकंदरीत हर्षदचं छान चाललं असावं. मानसी बद्दल फारशी माहिती मिळेना. हर्षदच्या मेलनुसार ती पौड फाट्याजवळच्या अभिनव विद्यालयात शिक्षिका, आडनाव मंत्रवादीच म्हणजे बहुदा लग्न झालेलं नसावं. तसं आजकाल खात्रीनं सांगता येत नाही म्हणा! ती ‘मैत्र’ नावाच्या सेवाभावी संस्थेत सहभागी होती. ‘मैत्र’ ही संस्था अनाथ आदिवासी मुलांसाठी काम करणारी संस्था. ‘मैत्र’मधे नक्कीच ओळख काढता येईल अशी अनिलला खात्री होती. दोघांच्या वयात पाच वर्षांचं अंतर पण परिस्थिती खूप वेगळी. आईवडिलांचा कुठेही उल्लेख नव्हता. दोघांची आई लवकर गेली असावी असा उल्लेख हर्षदच्या बोलण्यात आला होता. वडील किर्लोस्कर कमिन्स मध्ये असावेत. सारीच माहिती थोडी बुचकळ्यात टाकणारी. हर्षदचं वय ३३ म्हणजे वडील अंदाजे साठीच्या आसपास, नुकतेच निवृत्त झाले असावेत. अनिलला नाना दिंडोरकरांची आठवण झाली. नानांना कमिन्समधून निवृत्त होऊन पाचसहा वर्षं झाली असतील. नाना नक्कीच या मंत्रवादींना ओळखत असणार! ‘नानांना गाठलं पाहिजे’ असं ठरवून अनिल अंघोळीला निघाला.

हर्षद बेडरुमच्या व्हरांड्यात येऊन उभा राहिला. रात्रीची वेळ. समर असला तरी हवेत छान गारवा होता. स्टीवन्स कॅनियन रोडवरील त्याचं अलिशान घर ही कुणालाही हेवा वाटावा अशी जागा होती. पाच वर्षांपूर्वी डिस्ट्रेस सेलमधे हर्षदला चक्क लॉटरी लागली होती. पश्चिमेकडे मागच्याच डोंगरावर रँचो सॅन अंटोनिओ ट्रेल होता. खाली दिसणारा डीप क्लिफ गोल्फ कोर्स आणि दूरवर पूर्वेकडे माउंट हॅमिल्टनवरील लिक वेधशाळेचे लुकलुकणारे दिवे दिसत होते. हर्षदच्या डोक्यात ताईचे विचार घोळत होते. आईबाबा गेले तेव्हा हर्षद जेमतेम चौदा वर्षांचा होता. मानसीताई कॉलेजात शिकत होती. ताईने मोठ्या हिमतीने हर्षदच्या शिक्षणाची जबाबदारी स्वीकारली होती. हर्षदला अचानक ओढवलेल्या संकटाची कल्पना होती पण गांभीर्य पूर्णपणे उमगलं नव्हतं. विमा कंपनीचे तेव्हा झालेले उपकार विसरणं केवळ अशक्य. एवढंच कशाला, ‘योगक्षेमं वहाम्यहम्’सह दोन हातातील पणती त्यांच्या देवघरात विराजमान झाली होती! त्यांच्या राहणीमानात अचानक फरक पडला, पण तरीही ताई त्याचे खूप लाड करीत असे. बाबांच्या कंपनीतील अनेक मित्रांनी मदत केली होती, विशेषतः नानाकाका. बाबा गेल्यावर वर्षभरातच ताईनं शाळेत नोकरी धरली होती. त्याचं कॉलेज, अमेरिकेला उच्च शिक्षणासाठी जाणं हे केवळ ताईमुळे शक्य झालं होतं. अमेरिकेत बस्तान बसल्यावर त्यानं ताईला अमेरिकेत येण्याविषयी अनेकदा गळ घातली होती. पण तिचा नकार ठाम होता. त्याच्या आणि केटच्या लग्नानिमित्त ती एकदाच अमेरिकेत आली होती. शाळेतील नोकरीशिवाय ती ‘मैत्र’ या सेवाभावी संस्थेचं खूप काम करीत असे. त्याचा ‘मैत्र’ला विरोध नव्हता, दरवर्षी तोदेखील जमेल तेवढी घसघशीत आर्थिक मदत करीत असे. पण तिनं स्वतःला एवढं वाहून घेणं त्याला कधीच कळलं नव्हतं. वेळप्रसंगी स्वतःला नाकारून, इतरांसाठी सारं काही करणे त्याच्या अमेरिकन आकलनशक्ती पलीकडे होतं. या साऱ्यात अनेक वर्षं उलटून गेली. ती एकटी आहे, हा सल त्याला अधेमधे छळत असे. अचानक आलेल्या गार झुळकेनं तो शहारला आणि लगबगीनं बेडरूमचा दरवाजा उघडून तो आतल्या उबेत शिरला.

अनिलनं ७ ऑगस्टच्या सकाळी फुलवाल्याकडून एक लांब दांडीचं पिवळं गुलाबाचं फूल घेतलं. पौड फाट्यावरून वळून रिक्षा अभिनव विद्यालयाकडे निघाली. उजवीकडे पांढऱ्या निळ्या रंगात नुकतीच रंगवलेली शाळेची इमारत दिसली. ‘मानसी मॅडमला भेटायचंय’ असं सांगितल्यावर, वॉचमननी उजवीकडे जुन्या इमारतीत वर चढून जाणाऱ्या पायऱ्यांकडे बोट दाखवलं. ऑफिसमध्ये चौकशी केल्यावर कळलं की मानसी मॅडम चौथ्या मजल्यावरील तिसरीच्या वर्गावर होत्या. तिथल्या क्लार्कनी, ‘दुपारी एकला शाळा सुटेपर्यंत मॅडमना भेटता येणार नाही!’ असं करड्या स्वरात सांगितलं. तेव्हा फक्त नऊ वाजले असल्यानं अनिल हिरमुसला. येवढ्यात फिकट निळ्या साडीतील एक मॉडर्न बाई ऑफिसात आल्या. ‘एक्स्क्यूज मी!’ असं म्हणत अनिलनं थोडक्यात आपलं काम त्या मॅडमना सांगितलं. ‘मला दुपारी एकपर्यंत थांबता येणार नाही, तर प्लीज मानसी मॅडमना बोलवाल का?’

“मी श्वेता आपटे, मानसीची मैत्रीण. तुमचं तिच्याकडे ‘खास काम’ काय आहे?” चेहऱ्यावर मिस्कील भाव.

“मला त्यांच्या अमेरिकेतल्या भावानं पाठवलं आहे. त्यांचा आज वाढदिवस आहे!”

“काय लबाड आहे मानसी! आम्हाला कुणालाच पत्ता नाही. तुम्ही असं करा, समोरच्या बेसमेंटमध्ये थांबा, मी मानसीला घेऊन येते. अहो शिंदे, या साहेबांना जरा बसायला एक चेअर द्या!”

वेगवेगळ्या मजल्यावरून लहान मुलांच्या हसण्या ओरडण्याचे आवाज ऐकू येत होते. कुठल्याश्या वर्गात सारी मुलं एकसुरात कविता म्हणत होती. मधेच गोंगाटाला वैतागून, ‘क्वायट प्लीज!’ अश्या खड्या आवाजातील बोल ऐकू आले. साताऱ्याच्या शाळेतील एकाच खोलीत भरणारे तीन वर्ग, आरडाओरडा करणारे जमदग्नी निकम मास्तर आणि या इंग्रजी शाळेतील प्रसन्न वातावरण अशी तुलना अनिलच्या डोक्यात चालू होती. ‘हे पहा, इकडे बसलेत.’ असं म्हणत हसतहसत श्वेताबरोबर ऑफव्हाईट रंगाच्या साध्या साडीतील एक बाई बेसमेंटमध्ये आल्या. डाव्या खांद्यावरून समोर घेतलेला लांबसडक जाडजूड शेपटा, कपाळावर छोटी टिकली आणि पुसटसा, हलका मेकअप, गोरा वर्ण, घट्ट मिटलेली नाजूक जिवणी. बॉबकट केलेली हसरी, खेळकर श्वेता आणि गंभीर मानसी, विरोधाभास सहजपणे जाणवत होता.

“मी अनिल जाधव. मला हर्षदनं पाठवलंय. हर्षदतर्फे तुमच्यासाठी छोटीशी गिफ्ट आणली आहे!” असं म्हणत अनिलनी पिवळा गुलाब आणि गिफ्ट मानसीच्या हाती ठेवली. श्वेतानी दिलेल्या खुर्चीत बसत मानसी रंगीबेरंगी कागदातील गिफ्टकडे पहात तशीच बसून होती.

“अगं, गिफ्ट उघड की! पाहू अमेरिकन बंधुरायांनी काय पाठवलंय!” श्वेता असं म्हणाल्यावर काहीश्या अनिच्छेनंच मानसीनं रॅपर उघडलं. आत एक ‘पार्ले-G’चा डबल पुडा होता! “हे काय गं?” श्वेता आश्चर्यानं जवळजवळ ओरडलीच. नकळत मानसीच्या डोळ्यातून गंगायमुना वाहू लागल्या होत्या. काही क्षण कुणीच काही बोललं नाही. कमरेला खोचलेल्या रुमालानं डोळे टिपत, काहीश्या अवघडलेल्या घोगऱ्या स्वरात मानसी म्हणाली,

5

“हा हर्षू किनई वेडा आहे! लहानपणी वाढदिवस साजरा करणं जमत नसे. आमचे बाबा अनेकवेळा फिरतीवर असत. पण ते नेहमी आठवणीनं, बाकी काही जमलं नाही तरी आमच्या वाढदिवसाला, ‘पार्ले-G’चा डबल पुडा न चुकता घेऊन येत असत!” मानसीचे डोळे पुन्हा भरून आले. श्वेता पटकन उठून मानसीच्या पाठीवरून हलकेच हात फिरवू लागली. थोडं सावरल्यावर मानसी संथपणे हलक्या आवाजात बोलू लागली.

“आमचं कुलदैवत’ म्हणजे मंगेशीला. २००० साली मंगेशीहून परत येतांना चोर्ला घाटात आईबाबांच्या गाडीचा भीषण अपघात झाला. दोघंही जागच्या जागीच दगावली. मी नुकतीच अॅडल्ट, म्हणजे १९ वर्षांची झाले होते. हर्षु जेमतेम १४ वर्षांचा. बाबांची चांगल्या भक्कम पगाराची कमिन्समधील नोकरी. आमच्यावर आभाळंच कोसळलं. बँकेतील थोडे पैसे, विम्याचे दहावीस लाख आणि आमचा दहा नंबर लेनमधील डहाणूकर कॉलनीतील गंधर्व सोसायटीतील दोन बेडरूमचा फ्लॅट येवढीच श्रीशिल्लक होती. जवळचे कोणी नातेवाईकही नव्हते. माझं B.Scचं शेवटचं वर्ष चालू होतं. बाबांचे कंपनीतील सहकारी, विशेषतः नानाकाका यांनी आम्हाला खूप मदत केली. लगेच लग्न कर, फ्लॅट विकून टाका, आमच्याकडे राहायला या, हर्षदला होस्टेलमध्ये ठेवा असे अनेक गोंधळात टाकणारे सल्ले मिळत होते. मी तर पार गोंधळून गेले होते. एका अर्थानं नानाकाकांच्या मदतीने आम्ही उभे राहिलो. हर्षुला मोठा करायचा हे माझं एकमेव स्वप्न होतं. माझं शिक्षण, मग नोकरी, हर्षुचं शिक्षण आणि त्याला अमेरिकेला पाठवणं या साऱ्या रगाड्यात मी पार गुरफटून गेले. टाचक्या बजेटमुळे माझी तारांबळ उडत असे. सुरुवातीला अनेक मदतीचे हात पुढे आले, पण कालांतरानं आम्ही एकटे पडत गेलो. त्या काळात वाढदिवसाला फक्त ‘पार्ले-G’चा डबल पुडाच परवडत असे!” मानसी भडभडून बोलत होती. अनिल आणि श्वेता मन लावून सारं ऐकत होते. तासभर कधी उलटून गेला ते कुणालाच कळलं नाही.

“मानसी मॅडम, मला एक मस्त कल्पना सुचली आहे!” वातावरणातला ताण दूर करत अनिल म्हणाला.

“अहो मॅडम काय, मला मानसी म्हणा!”

“आज मी आणि पल्लवीतर्फे तुम्हाला डिनर! आणि हो, श्वेतामॅडम तुम्हीही यायचं!” मानसीनं खूप आढेवेढे घेऊन शेवटी अनिलच्या आमंत्रणाचा स्वीकार केला. संध्याकाळी आठ वाजता सेनापती बापट रोडवरील, मॅरियट मधील ‘स्पाईस किचन’ या रेस्टॉरंटमध्ये भेटण्याचं ठरलं. श्वेताला सांगून अनिलनं ‘पार्ले-G’चा डबल पुडा स्वीकारतांना मानसीचा फोटो मोबाईलवर काढून घेतला.

“Anil, you are just wonderful! तुम्ही माझं फार मोठं, महत्त्वाचं काम केलंत. I will be always grateful to you! प्लीज तुमचं बिल पाठवून द्या. आणि हो, If I need anything in future, I will definitely contact you.” सॅन होजेहून हर्षद बोलत होता. तो बहुदा अनिलच्या निरोपाची वाटच पहात असावा. अनिलनं WhatsAppवर मानसीचा फोटो पाठवला होता. फोनवरील बिलाचा उल्लेख अनिलला खटकला होता. व्यवहार महत्वाचा असला तरी प्रत्येक गोष्ट विकत घेता येऊ शकते, ही अमेरिकन वृत्ती अनिलला अजिबात रुचत नसे.

4

उंच छत, मंद उजेड आणि मंद आवाजात चाललेली संभाषणं, रुबाबदार वेशातील वेटर्सची धावपळ आणि अधेमधे उमटणाऱ्या हास्याच्या लकेरी. रात्री नऊची वेळ, त्यामुळे मॅरियटच्या ‘स्पाईस किचन’ रेस्टॉरंटमध्ये अजून फारशी गर्दी नव्हती. लेमन अॅण्ड कॉरिअँडर सूप, इटालियन पास्ता विथ गार्लिक ब्रेड असं मस्त जेवण झालं होतं. अनिल पल्लवीसोबत मॅरियटवर साडेसात वाजताच पोचला होता. बरोबर आठ वाजता नाना दिंडोरकर, श्वेता आणि मानसी आले होते. आदल्या दिवशी दुपारी अनिल नानांना भेटायला शांतीवन सोसायटीत गेला होता. हर्षद मानसीसंदर्भात नानाकाकांची म्हणजेच नाना दिंडोरकर यांची ओळख निघणं हा केवळ योगायोग होता. सदाशिव मंत्रवादी हे कमिन्सच्या R&D डिपार्टमेंटमध्ये उच्च पदावर काम करणारे इंजिनीयर होते. त्यांचं मूळ गाव कोकणातील राजापूर. नानाकाकांनी त्यांच्या हाताखाली चारपाच वर्षं काम केलेलं. मंत्रवादी साहेब अतिशय हुशार पण मनमिळावू होते. नानाकाकांपेक्षा ते वयानं लहान असले तरी नानाकाकांच्या अनुभवाची त्यांना विशेष कदर होती. २००० सालचा अपघात भयानक होता आणि मानसी व हर्षद एकाएकी पोरके झाले.

अपघातानंतरची निरवानिरव, कंपनीतील कागदपत्रं, गंधर्व सोसायटीची कामं अश्या साऱ्या किचकट गोष्टींना मानसीला तोंड द्यावं लागलं होतं. मानसी मोठी धीराची. साहेबांचे इतर सहकारी आणि नानाकाका यांची तेव्हा खूप मदत झाली. एखाद्या पालकाप्रमाणे खंबीरपणे नानाकाकांनी मानसी आणि हर्षदला आधार दिला होता. हर्षद लहान असल्याकारणानं विम्याची अर्धीच रक्कम मिळाली. त्याच वर्षी डिग्री पदरात पडताच मानसीनं ‘डीएड्’चा अभ्यासक्रम पूर्ण करून अभिनव विद्यालयात शिक्षिकेची नोकरी पत्करली. आधी शिक्षण मग नोकरी, स्वयंपाकपाणी आणि हर्षदचं शिक्षण आणि पालकत्व अश्या विविध जबाबदाऱ्या पार पडतांना त्या बिचारीची तारांबळ उडत असे. हर्षदचं वय तसं अर्धवट होतं, पण मानसीताई म्हणजे त्याच्यासाठी सर्वस्व होतं. शालेयशिक्षण, नंतर परवडत नसूनसुद्धा फर्ग्युसन कॉलेज या साऱ्यात ताईची होणारी ओढाताण त्याला जाणवत असे. कधीकधी वयानुसार तो भलते हट्टही करीत असे. पण मानसीनं त्याला तळहातावरील फोडाप्रमाणे जपलं होतं. हर्षद ग्रॅजुएट होऊन, उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेत जायला २००८ साल उजाडलं. हे सारं सांभाळणं ही मानसीसाठी खडतर तपस्या होती. हर्षदचं सारं काही छान झालं पण यात पोरीचं तारुण्य मात्र करपून गेलं.

आयुष्यात ‘खूप मोठं व्हायचंय, खूपखूप पैसे मिळवायचेत’ या स्वप्नामागे झपाटल्याप्रमाणे हर्षद कधी धावू लागला हे त्याचं त्यालाच कळलं नाही. अमेरिकेत M.S. केल्यानंतर, एखाद वर्ष नोकरी करून त्यानं ‘आयटी’तील स्वतंत्र उद्योग सुरु केला. दरवर्षी तो ताईला भेटायला भारतात येत असे. अमेरिकेत येण्याचा, स्थायिक होण्याचा अनेकदा आग्रह करूनदेखील मानसी कधीच अमेरिकेस गेली नव्हती. ‘More means Happiness’ हे नकळत त्याच्या आयुष्याचं सूत्र बनून गेलं. सुरवातीस न मिळालेल्या गोष्टी, क्वचित पदरी आलेली अवहेलना यामुळे त्याचा वेगळाच पीळ तयार झाला होता. चारपाच वर्षांत भरभराटीला आलेला बिजनेस विकून, त्याने ‘बे अॅनालिटिका’ नावाची नवीन कंपनी स्थापन केली. त्याच वर्षी केट हॅरिसन या अमेरिकन मुलीशी त्याचं लग्न झालं. त्या वर्षी मात्र मानसी जेमतेम एक आठवड्यासाठी, हर्षदच्या लग्नाच्या निमित्तानं अमेरिकेस जाऊन आली. गेली पाचसहा वर्षं ती ‘मैत्र’ या सेवाभावी संस्थेसाठी मनोभावे काम करीत असे. आपली नोकरी आणि ‘मैत्र’ याशिवाय तिच्या आयुष्यात आणखी काहीही नव्हतं. स्वतःचं आयुष्य नाकारून समाजसेवा, हा मानसीचा पिंडच हर्षदला कळत नसे आणि त्यांचे यावरून अनेकदा वादही होत. आताशा त्यानं या विषयाचा नादच सोडून दिला होता.

‘हॅपी बर्थडे टू यू!’ सोबत टाळ्यांच्या गजरात मानसीनं केक कापला. आजूबाजूच्या चारपाच टेबलावरील बहुतेकांनी टाळ्या वाजवून मानसीला विश केलं. तिला हा सारा प्रकारच नवीन असल्यानं ती गांगरून गेली होती. तसे सगळेच पहिल्यांदा भेटत होते. पण सुरवातीच्या अनोळखी नवखेपणानंतर साऱ्यांच्याच मस्त गप्पा झाल्या होत्या.

“अनिलकाका, एक विचारू? तुम्ही नोकरी सोडून ‘तत्पर’ हा व्यवसाय कसा काय सुरु केलात?” मानसीचा प्रश्न.

7

“अगं, बारा वर्षांपूर्वीची गोष्ट. अश्याच एका अमेरिकन मित्राचा फोन आला. त्याचे म्हातारे आईवडील प्रभात रोडवरील नवव्या गल्लीत एका बंगल्यात एकटेच रहात असत. काम किरकोळ होतं. मी त्यांना भेटायला गेलो. शेजारी वॉकर घेऊन खुर्चीत वाकून बसलेल्या वीणाताई आजही आठवतात. तपकिरी नक्षी असलेली पांढरी गबाळी साडी, गोऱ्या मनगटावर उमटलेले तांबूस चट्टे आणि थरथरणारी हाताची बोटं. कापऱ्या आवाजात मुलाचं अपार कौतुक होतं, पण त्याचबरोबर तो सातासमुद्रापलिकडे असल्याची खंत होती. अनंतराव अंथरुणाला खिळलेले. विजेचं बिल आणि गळकं टॉयलेट इतकं किरकोळ काम, पण हाताशी कुणीच नसल्यानं वीणाताई कावऱ्याबावऱ्या झाल्या होत्या. मी झट्कन दोन्ही कामं मार्गी लावली. वीणाताईंना कोण आनंद झाला होता, त्यांच्या डोळ्यात पाणी आलं. माझ्या मनावर त्यांचं पोरकेपण आघात करून गेलं! पण ते जाऊ दे, मला एक सांग, तू एकटी कशी काय?” अनिलनं अचानक गुगली टाकला.

“सेन्सॉर, सेन्सॉर!” अचानक हसतहसत नानाकाका मोठ्यानं म्हणाले.

“करेक्ट, पोरकेपण भयानक असतं! खूप धडपडीनंतर त्याची सवय होते, पण एक भित्रेपण येतं. आईबाबा गेल्यावर मी गांगरून गेले होते. बरेवाईट अनुभव आले. नानाकाका होते म्हणून फार बरं झालं! मी स्वतःच्याच कोशात गुरफटून गेले! पण अनिलकाका, स्वार्थ आणि निरपेक्ष प्रेम एकत्र असू शकतं? मला तर नेहमीच या प्रश्नाची भीती वाटत आली आहे!” आपल्याच विचारात हरवलेली मानसी म्हणाली.

“मानसी, मला वाटतं या दोन्ही गोष्टी परस्पर विरोधी वाटल्या तरी त्या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. कुठल्याही नात्यात या दोन्हीतील बॅलन्स राखता आला पाहिजे. आता ‘तत्पर’चंच उदाहरण घे, म्हटलं तर परोपकार पण माझ्यासाठी तो पोटापाण्याचा उद्योगही आहे! या साऱ्यात मला माणुसकी जपता आली पाहिजे हा माझा कटाक्ष असतो!”

‘अनिलकाका, आज एक फार मोठा गुंता तू सोडवलास! थँक्यू!” उत्साही स्वरात मानसी म्हणाली.

दुसऱ्या दिवशी पहाटे निळसर कॉम्प्युटर स्क्रीनवर हर्षदची मेल झळकत होती. ‘Anil you are a magician! तुमचे पार्टीचे फोटो मी पहिले. श्वेतानी, मानसीच्या मैत्रिणीनी पाठवले आहेत. मानसीचा रात्री फोन आला होता. खूप आनंदात होती. मानसीचा आनंद माझ्यासाठी खूप महत्त्वाचा आहे! सर, पोरकं असणं तुम्हाला कळणार नाही! When can I call you?’

अनिलच्या चेहऱ्यावर स्मित होतं. अनिलनं फोन लावला, “बोल मित्रा! सर्वप्रथम मानसीचं आणि तुझं अभिनंदन!”

“अनिलसर, मी तुमचे आभार कसे मानू? तुमच्या नेहेमीच्या बिलासोबत, Let me know the Party expenses!” अतिशय आनंदात हर्षदला शब्द सुचत नव्हते.

“अरे मित्रा, मानसीसाठी मीही खूप आनंदात आहे! बाय द वे, माझे वडील मी तीन वर्षांचा असतांना आणि आई मी अठरा वर्षाचा असतांना गेली! ते पैशांचं राहू दे! Consider it as a Gift from me for Manasi!” तिकडे हर्षद अवाक झाला होता. अनिलच्या फोनवर हिरव्या उजेडाची लुकलुक चालू झाली. “Listen, I am getting another call! अमेरिकेहून फोन येतोय! आपण नंतर बोलूया!” असं म्हणत अनिलनं हर्षदचा कॉल कट करून दुसरा कॉल घेतला.

6

“नमस्कार, मी अभिजीत देशपांडे. मागे तुम्ही माझं काम केलं होतंत! मी न्यूयॉर्कहून बोलतोय. There is an emergency! माझे आईबाबा कोल्हापुराला पुरात अडकले आहेत!” हातावरच्या घड्याळाकडे पहात अनिलच्या डोक्यातील चक्रे सुरु झाली.

पुढील दोन दिवस कसे गेले ते अनिलला कळलंच नाही. कोल्हापुरातील नागाळा पार्क भागातील ‘रो हाउस’मध्ये अभिजीतचे आईवडील अडकले होते. त्यांची सुटका करून आई वडिलांना अनिल पुण्यास घेऊन आला. त्या दोन दिवसात पुरानं केलेली वाताहत पाहवत नव्हती. चिखलात बरबटलेली ढासळलेली घरं आणि संसार, दावणीला बांधलेल्या तडफडून मेलेल्या गुरांचे फुगलेले देह, थिजलेल्या उध्वस्त नजरा! अस्वस्थ मनानं परत आल्यावर, पुण्यातील मित्रांच्या मदतीनं काही कपडे आणि खाण्याचे जिन्नस गोळा करून पुढच्याच आठवड्यात अनिलने ती मदत कोल्हापूरच्या एका दोस्ताकडे सुपूर्द केली.

तीन आठवड्यानंतरची सकाळ. पहाटे कॉम्प्युटर सुरु करून, नेहमीप्रमाणे इलेक्ट्रिक केटलमधील पाणी कॉफीसाठी गरम करण्यास लावून तो टॉयलेटकडे निघाला. परत आल्यावर अचानक त्याचं लक्ष टेबलावरील रंगीबेरंगी वेष्टणातील गिफ्टकडे गेलं. बहुदा पल्लवीनं ते तिथे ठेवलेलं असणार असा विचार करत त्याने ते उघडलं. अहो आश्चर्यम्! आत एक ‘पार्ले–G’ बिस्किटाचा डबल पुडा होता आणि सोबत एक घडी घातलेली निळसर कागदाची चिठ्ठी! ही नक्कीच मानसीनं पाठवली असणार असा विचार करत त्यानी चिठ्ठी उलगडली.

‘प्रिय अनिलकाका,

मी खूप आनंदात आहे! मला शब्द सुचत नाहीत, पण तुमचे आभार कसे मानू? गेल्या वर्षभरापासून आमच्या ‘मैत्र’ या संस्थेत नवीन दाखल झालेल्या अश्विनशी माझी ओळख झाली. माझ्याच वयाचा आहे. तो आहे IT प्रोफेशनल पण त्याची एक दुखःद कहाणी आहे. त्याच्या पत्नीच्या आधीच्या दोन बाळंतपणात Complications झाली. दोन्ही वेळेस मुलं दगावली. चार वर्षांपूर्वी तिसऱ्या खेपेस खूप रक्तस्राव होऊन पत्नी दगावली पण मुलगी जगली. तिचं नाव स्निग्धा, खूप गोड पोरगी आहे. कसं सांगू कळत नाही!’

एरवी गंभीर असलेला पण आत्ता लाजलेला मानसीचा चेहरा अनिलला दिसत होता. त्याच्या चेहऱ्यावर स्मित उमटलं.

‘कालच आम्ही दोघांनी लग्न करायचं ठरवलं आहे! मला तुमचे शब्द, ‘कुठल्याही नात्यात या दोन्हीतील बॅलन्स राखता आला पाहिजे!’ आठवत होते. मी पूर्ण विचारांती निर्णय घेतला आहे. स्निग्धाला माझा खूप लळा लागला आहे. मला पाहताच ‘पावशी’ म्हणून ती बिलगते! योगायोग म्हणजे तिच्या आईचं नाव होतं – मानसी! मला तुमचे आशीर्वाद हवेत. एका नव्या नात्याच्या जन्मदिनी मी तुम्हाला ‘पार्ले–G’ डबल पुडा पाठवते आहे. तुम्हाला आवडणार नाही, पण तरीही ‘Thank you!’

तुमची

एक नवी मानसी’

‘पार्ले–G’ बिस्किटाचा डबल पुडा हाताळत, नकळत अनिलच्या डोळ्यात आनंदाश्रू जमा झाले होते.

  • वसंत वसंत लिमये
Standard

‘शिरीषो मृदुपुष्पश्च . . .’

मी लंडनला असतांना, ‘बाळ्या, बातमी खरी आहे का?’ असा फोन आला आणि डॉक्टर श्रीराम लागू गेल्याची बातमी कळली. गेल्या वर्षी डॉक्टर ‘तन्वीर’ पुरस्कार कार्यक्रमाला व्हीलचेयरवर आले होते, पण या वर्षी ते येऊ शकले नाहीत. डॉक्टर खूप थकत चालले होते, जोडीला स्मृतिभ्रंशही होता. एका अर्थानं ती वाईट बातमी अपेक्षित होती पण तट्कन काहीतरी तुटल्यासारखं झालं. मी फेसबुकवर श्रद्धांजली वाहिली पण पुढील साऱ्या प्रवासात, फावल्या वेळी डॉक्टरांच्या स्मृती चाळवल्या जात. गेली सुमारे पंचेचाळीस वर्षं एका थोर माणसाचा अकृत्रिम स्नेह मला लाभला होता हे माझं भाग्य. डॉक्टरांना विसरणं अशक्य आहे!

IMG_3091

परत आल्यावर दीपाला भेटायला गेलो. असं भेटणं खूप अवघड असतं! आमच्या बऱ्याच गप्पा झाल्या, विषय अर्थातच डॉक्टरांचा. डॉक्टरांचं सारं जगणंच अचाट विचारपूर्वक शिस्तीचं होतं. डॉक्टरांच्या प्रत्येक कृतीमागे सखोल विचार जाणवत असे. मग तो अभिनय असो किंवा नेहमीचं साधं जगणं असो! म्हातारपण तसं अवघडच, ते स्वीकारतांना भल्याभल्यांची त्रेधा उडते. नसलेल्या चिंतांची ओझी, कपाळावर मावणार नाही असं आठ्यांचं जाळं आणि लहान मुलागत असंबध्द वागणं म्हणजे म्हातारपण अशी अनेकांची अवस्था होते. पण डॉक्टरांनी तेही खूप छान स्वीकारलं होतं. गेली सुमारे वीस वर्षं ARAI च्या टेकडीवर फिरायला जाण्याचा त्यांचा परिपाठ होता. आधी फिरायला, सोबत दीपा, सरिता पद्की  किंवा इतर कुणी असे. फिरणं जमेनासं झाल्यावर वेळप्रसंगी फक्त बबन ड्रायव्हरला सोबत घेऊन ते टेकडीवर जात असत. तिथला एक बाक त्यांच्या आवडीचा. तिथे बसलेले डॉक्टर ही अनेकांच्या परिचयाची आठवण! त्यांचं खाणंपिणं मोजकं, नियमित वाचन, मालिनीताई किंवा कुमारांचं गाणं ऐकणं अश्या साऱ्या गोष्टी, त्याचा बडिवार न माजवता ते शिस्तीनं अखेरपर्यंत करत होते. म्हतारपणालाही त्यांनी शिस्त लावली होती. या साऱ्यात दिपाची साथ खूप मोलाची. एक शांत तेवणारी ज्योत निवांतपणे मालवणे असा तो प्रवास!

IMG_3082

IMG_3152

दीपाशी गप्पा मारतांना सहजच एक कल्पना सुचली, डॉक्टरांच्या स्मरणार्थ एक झाड लावावं, कुठे हा प्रश्न उपस्थित व्हायच्या आधीच उत्तर सुचलं होतं – ARAI च्या टेकडीवर, त्यांच्या आवडत्या बाकाशेजारी! दीपाला ही कल्पना खूप आवडली. हे प्रत्यक्षात आणायचं, तर सामाजिक क्षेत्रातील कुणीतरी पुढाकार घेतला तर अनेक गोष्टी सुकर होतील हे लक्षात आलं. साहजिकच कोथरूड परिसरातील प्रा. मेधाताई कुलकर्णी यांचं नाव समोर आलं आणि त्यादेखील या उपक्रमात उत्साहानी सामील झाल्या. दीपा, गौरी लागू आणि बिंबा लागू-कानिटकर इत्यादी लागू परिवार, निर्मल खरे, राजीव जतकर अशी मंडळी उत्साहानी कामाला लागली. गौरीनं डॉक्टरांच्या नाटकातील निवडक वाक्ये काढली, तर निर्मलनी कलात्मक रित्या ते सारं बॅनर स्वरुपात सजवलं. ILS च्या प्राचार्य श्री. वैजयंती जोशी यांनी ‘त्या’ बाकाशेजारी झाड लावायला संमती दिली. प्रा. श्री. द. म्हणजेच बापू महाजनांनी ‘शिरीष’ वृक्ष सुचविला. वनविभागाचे श्री दीपक पवार आणि त्यांचे सहकारी अधिकारी यांनी चांगलं झाड मिळवून दिल आणि मोठ्या आस्थेनं ठरलेली जागा साफ करून दिली. ARAI चे श्री. उचगावकर यांनी घरचंच कार्य असल्याप्रमाणे त्यांच्या कर्मचाऱ्यांसह पुढाकार घेतला. कार्यक्रम ठरला १९ तारखेच्या रविवारी सकाळी ७.३० वाजता!

रविवारची पहाट उजाडली. पहाटेच्या धुक्यावर मालिनीताई राजुकरांचे ‘बसंत मुखरी’ रागातील स्वर तरंगत होते. बाकाशेजारी घेतलेल्या खड्ड्यात ‘शिरीषा’चं झाड उभं होतं, त्याभोवती चंद्राकार पध्दतीनं सात बॅनर मांडले होते. नटसम्राट, उध्वस्त धर्मशाळा, कन्यादान, सूर्य पाहिलेला माणूस, मित्र, सामना आणि हिमालयाची सावली अश्या क्रमानं बॅनर उभे होते. प्रत्येक बॅनरवरील डॉक्टरांच्या प्रभावी भावमुद्रा त्या परिसराला एक वेगळीच शोभा आणत होत्या. सकाळी फिरायला येणारे आणि कार्यक्रमासाठी मुद्दाम थंडी असूनही आलेले दोन एकशे अशी मंडळी जमा झाली. सतीश आळेकर, डॉ. मोहन आगाशे, सुनील बर्वे, प्रा. श्री. द. महाजन, विभावरी देशपांडे, सुनीती जैन, नंदा पैठणकर, माधुरी सहस्रबुध्दे, वनविभागाच्या श्रीलक्ष्मी, डॉ. प्रभा गोखले, मनीष साबडे आणि शुभांगी दामले इत्यादी मान्यवर उपस्थित होते.  बिंबाने प्रास्ताविक करून शिरवाडकरांची ‘गाभारा’ कविता सादर केली. नंतर गौरी लागूनी सूत्रसंचालन हाती घेतलं. गजानन परांजपे यांनी ‘खुर्च्या’ ही कविता, तर चंद्रकांत काळे यांनी डॉक्टरांच्या ‘लमाण’ या आत्मचरित्रातील उतारे आणि रंगा गोडबोले यांनी ‘नट’ ही कविता सादर केली. तिन्ही कविता तात्यांच्या होत्या हा एक हृद्य योगायोग! प्रा. मेधाताई यांनी सर्व मान्यवरांचं स्वागत केलं आणि कोथरुडमधील नव्या नाट्यगृहाला डॉक्टरांचं नाव द्यावं अशी स्तुत्य कल्पना मांडली. त्यांच्याच हस्ते बाकामागील ‘स्मृती फलका’चं अनावरण करण्यात आलं. झाडाच्या मुळाशी डॉक्टरांच्या अस्थी ठेवून दीपा आणि बिंबाने माती टाकून वृक्षारोपणाची सुरवात केली. यानंतर सर्व मान्यवर आणि इतरांनी झाडाला माती आणि फुलं वाहून श्रद्धांजली व्यक्त केली.

IMG_3191

कार्यक्रमाच्या तयाऱ्या चालू असतांना अनेक फिरायला येणारे आणि स्थानिक कुतूहलानं भेटत होते. डॉक्टर त्या बाकावर बसलेले असतांना त्यांच्याशी बोलायला जायला अनेकांना भीती वाटत असे. एक भीतीमिश्रित आदर वाटे. एकदा एक धिटुकली मुलगी त्यांना येऊन म्हणाली, ‘आजोबा, सगळे तुम्हाला का घाबरतात?’ डॉक्टर म्हणाले, ‘अगं वेडे, मी काय वाघोबा आहे?’ असं म्हणताच धिटुकली म्हणाली, ‘मग तुमच्याबरोबर सेल्फी काढू?’ आणि डॉक्टर देखील हसतहसत तयार झाले. तेव्हापासून अनेकांची भीड चेपली. त्या बाकावर बसलेला हा वयस्कर, प्रेमळ नटसम्राट लोकांच्या लख्खपणे स्मरणात आहे. डॉक्टर खूप उंच नव्हते पण त्यांच्या आसपास असतांना हिमालयाच्या सावलीत असल्याचा भास होत असे. एक कलंदर तरीही शिस्तबध्द आयुष्य जगलेला हा माणूस थोर होताच. सुरवातीस भीती वाटे, पण ओळख झाल्यावर त्यांच्यातील प्रेमळ मार्दव जाणवत असे. त्यांची विचारपूर्वक तावून सुलाखून निघालेली मतं वेळप्रसंगी कठोर असत पण ते कधी ती दुसऱ्यावर लादत नसत. त्यांच्या जवळ असतांना एखाद्या अथांग, धीरगंभीर शांत सरोवराच्या काठी असल्यासारखं वाटून मी अंतर्मुख होत असे. महाकवी कालिदासानं ‘शाकुंतल’ नाटकात शिरीषाच्या मृदू सुवासिक फुलांचं मोठं कौतुक केलं आहे. नटसम्राट डॉक्टरांचा अभिनय आणि त्याहीपलिकडे त्यांचातल्या बुध्दीप्रामाण्यवादी तरीही मृदू कविमनाच्या माणसाच्या स्मृती हा टेकडीवरील ‘शिरीष’ वृक्ष अनेक वर्षं जाग्या ठेवेल अशी खात्री आहे. हीच डॉक्टरांना आदरांजली!

  • वसंत वसंत लिमये

IMG_20200121_072510

Standard

काळजाचा ठाव घेणारी ती नजर . . .

1

अस्खलित उर्दूमध्ये खर्जातील आवाज साऱ्या रंगमंदिराला भारून टाकत होता. यशवंतराव नाट्यगृहात ‘तन्वीर पुरस्कार’ प्राप्त झाल्यावर नसीरुद्दीन शाह यांचे भाषण चालू होते. मागे तन्वीरचा हसरा चेहरा झळकत होता. माझ्या मनात अनेक स्मृतींनी गर्दी केली. डॉ. श्रीराम लागू आणि दीपा यांचा परिचय खूप जुना, म्हणजे १९७५ साला पासूनचा. तेव्हा मी ‘आयआयटी’त होतो. मी नाटकात किरकोळ लुडबुड केली होती, पण डॉक्टरांबद्दलचं, त्यांच्या अभिनयाबद्दल जबरदस्त आकर्षण होतं. पण ते केवळ निमित्त होतं, लागू परिवाराशी स्नेहबंध तयार होण्याचं. मग कालांतरानं तन्वीर आमच्या साहस शिबिरात दाखल झाला. पुढे ८७ साली हिमालयात ट्रेकवर आला. मला आजही गढवाल मधील भिलंगना नदीकाठचा कँप आठवतो. संध्याकाळी कँपफायरच्या वेळेस तन्वीरनं एक अभिनयाची झलक दाखवली होती. दुर्दैवाने पुढे झालेला तन्वीरचा अपघाती मृत्यू हा लागू परिवारासाठी भयानक आघात होता. तन्वीरच्या स्मृती प्रीत्यर्थ पंधरा वर्षांपूर्वी लागूंच्या ‘रूपवेध’ या संस्थेतर्फे, उत्कृष्ठ रंगकर्मीसाठी देण्यात येणाऱ्या ‘तन्वीर’ पुरस्काराची सुरवात झाली. आजवर अनेक मान्यवरांना या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलं आहे. या वर्षी तन्वीरच्या जन्मदिनी, ९ डिसेंबर रोजी या पुरस्काराने नसीरुद्दीन शाह यांना सन्मानित करण्यात आलं. त्या बरोबरच गेली ३० वर्षं, प्रायोगिक रंगभूमीसाठी भरीव कार्य करणाऱ्या ‘महाराष्ट्र कल्चरल सेंटर’लाही पुरस्कर देऊन त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यात आला.

2

23

गेली चार दशकं सिनेमा, नाटक या क्षेत्रात कसदार अभिनयानं आपली ठसठशीत मुद्रा उमटवणारे नसीरुद्दीन शाह, हा एक चमत्कार आहे! तसं म्हटलं तर सामान्य चेहरा, धिप्पाड पंजाबी गोरं गोमटं रूप नाही की या मायावी दुनियेत कुणी गॉडफादर नाही. असं असूनही चिकाटी, अथक परिश्रम, प्रशिक्षण आणि अफाट वाचन याच्या पायावर एका जबरदस्त आंतरिक ताकदीवर या माणसानं आपल्या अभिनयाचा हिमालय उभा केला. अचानक जीपच्या दिव्यांचा प्रकाश डोळ्यावर पडताच, नसीरचा धडपडत ओरडणारा ‘अर्धसत्य’ मधील निलंबित पोलीस अधिकारी लोबो आजही स्मृतीपटलावर कोरलेला आहे! ‘वेटिंग फॉर गोदो’, ‘द लेसन’, मंडी, ‘सरफरोश’, द फादर’ अश्या अनेक संस्मरणीय भूमिका अत्यंत ताकदीनं उभ्या करणारा हा कलाकार. कुठेतरी वाचलं होतं की सुरवातीच्या काळात, श्वास कमी पडतो म्हणून तोकडी वाक्य घेण्याची एक नवी शैली त्यानं आत्मसात केली होती.

१९८१ साली मी नुकताच आयआयटीतून बाहेर पडलो होतो. एका छोटुश्या रोलसाठी मला वीणा चावला दिग्दर्शित ‘Oedipus’ या नाटकात काम करण्याची संधी मिळाली होती. प्रमुख भूमिकेत अर्थातच नसीरुद्दीन शाह होता. नाटकाचं पहिलंच वाचन खारमधील वीणाच्या घरी होतं. यासोबत टॉम आल्टर, ओम पुरी, दीपा लागू असे दिग्गज होते. वाचन सुरु झालं. इडिपसच्या डोळ्यांच्या खाचा झाल्यावर योकास्ता त्याला भेटायला येते असा प्रसंग. इडिपस तिच्याकडे पाठ करून ‘Away, Away, Away!’ एव्हडे तीनच शब्द उच्चारतो. पहिलंच वाचन, कुठलाही मेकअप, नेपथ्य नाही, पण तरीही त्या भारदस्त, खर्जातील आवाजातील व्याकुळ वेदना मला आजही अस्वस्थ करते. वाचिक अभिनयाचं ते एक अप्रतिम उदाहरण होतं. तेव्हाच कधीतरी नसीरच्या घरी जाण्याचा योग आला. नसीर मेरठचा, त्याची पांढऱ्या वेशातील आई आजही आठवते. दुर्दैवानं नोकरीपायी माझी त्या नाटकात काम करण्याची संधी हुकली याची रुखरुख आजही आहे!

24

अनेक वर्षांनंतर माटुंगा कल्चरल सेंटरमधे नसीरला पुन्हा भेटण्याचा योग आला. माझ्या बाबांनी अनुवादित केलेल्या ‘नटसम्राट’च्या ‘The Last Scene’ या अनेक प्रयत्नांती प्रकाशित होणाऱ्या पुस्तकाचा प्रकाशन समारंभ होता. पुस्तकाचं प्रकाशन नसीरच्या हस्ते होणार होतं. त्या काळीही नसीर एक खूप मोठा अभिनेता होता, पण कुठलेही आढेवेढे न घेता तो कार्यक्रमाला आला. डॉ. श्रीराम लागू यांच्याबद्दलचा त्याला वाटणारा आदर स्पष्टपणे जाणवत होता. परवा पुरस्कार सोहोळ्यानंतर पार्टीत भेटण्याचा योग आला. अभिनयाची अनेक शिखरं गाठलेल्या या माणसाची पावलं आजही जमिनीवर आहेत. ओळख सांगितल्यावर जाणवणारा स्नेह उल्लेखनीय होता. जबरदस्त इच्छाशक्तीच्या जोरावर आणि अफाट व्यासंगाने एक सामान्य माणूसही असामान्य अभिनेता होऊ शकतो याचं नसीर हे उत्तम उदाहरण आहे. आज त्या चेहऱ्यामागे एक वलय आहे, पण तरीही त्या सध्या चेहऱ्यासोबत, ते छोटेसे तपकिरी काळे डोळे लक्षात राहतात. सारा रंगावकाश भारून टाकणारा तो आवाज आणि प्रेमळ, तरीही काळजाचा ठाव घेणारी ती नजर विसरणं अशक्य! भविष्यात नसीरच्या अभिनयाची आणखी शिखरं अनुभवण्याचे अनेक योग येवोत अश्या स्वार्थी शुभेच्छा! स्वतःच्याच भाग्याचा हेवा करण्यासाठी हे आणखी एक कारण!

16

 

Standard

सहस्रचंद्रदर्शन

1

गांगलांचा आणि माझा परिचय १९८६ साली झाला. अशोक जैन आणि सुनीती यांची माझी दिल्लीपासून ओळख होती. मग श्रीकांत लागू म्हणजेच दाजीकाका, कुमार केतकर आणि दिनकर गांगल यांचा परिचय झाला. तेव्हा आमची ‘रानफूल’ संस्था जोरात होती आणि कांचनजंगा मोहिमेचे वारे वाहू लागलेले. माझी याच काळात ‘ग्रंथाली’शी जवळीक वाढली. कांचनजंगा मोहिमेसाठी पहिली आर्थिक मदत ‘ग्रंथाली’तर्फे कुमार केतकर आणि दिनकर गांगल यांनी कमलनयन बजाज सभागृहात, पहिल्या वहिल्या पत्रकार परिषदेत जाहीर केली. माझं गिर्यारोहण, रानफूल मार्फत शालेय मुलांसाठी होणारं काम आणि थोडसं नाटकवेड या साऱ्याचं कौतुक गांगलांच्या डोळ्यात दिसे. ते तसे मितभाषी. त्यामुळे खूप बोलणं नाही पण स्नेहाचा धागा तयार झाला होता.

DSC_1103

DSC_1202

माझं ‘धुंद स्वच्छंद’, हे स्तंभलेखन ९० ते ९२ या काळात ‘महानगर’मधे चालू होतं, अधेमधे गांगलांची शाबासकी मिळत असे. ९४ साली अचानक गांगलांनी विचारलं, ‘बाळ्या, ‘धुंद स्वच्छंद’ मधील लेखांचं पुस्तक करायचं का?’ ‘म्हणजे मला काय करायला लागेल?’ माझा अनभिज्ञ प्रश्न. ‘काही नाही, तू फक्त प्रस्तावना लिही, बाकी मी पाहतो!’ माझं पहिलं पुस्तक होणार होतं! मी हवेत तरंगत होतो. त्याच तरल अवस्थेत, साधारण एका लेखा इतकी प्रस्तावना मी मनोभावे लिहली आणि गांगलांना दाखवली. एरवी सौम्य असणाऱ्या या माणसाकडून, ‘बाळ्या, प्रस्तावना फारशी खास जमली नाही आहे!’ त्यांची अशी कठोर प्रतिक्रिया हा माझ्यासाठी गुगली होता. माझी स्वतःवरच चिडचिड झाली. त्याच तिरीमिरीत घरी येऊन, मी एकटाकी नवी प्रस्तावना लिहिली. चांगली पाच लेखांयेवढी लांबलचक झाली. लगेच दुसऱ्या दिवशी मी ती गांगलांकडे घेऊन गेलो. त्यांनी शांतपणे ती वाचली आणि म्हणाले, ‘अरे हेच तर हवं होतं!’ त्यांच्या डोळ्यात एक मिश्कील भाव होता. मला आजही ती प्रस्तावना खूप आवडते. समोरच्याला सहजपणे लिहिता करण्याची हातोटी, अफाट गुणग्राहकता आणि रसिकता त्यांच्याकडे आहे.

DSC_1157

माझं नशीब थोर म्हणून त्याच वर्षी ‘वाचकदिना’ला विजय तेंडुलकरांच्या हस्ते ‘धुंद स्वच्छंद’ या पुस्तकाचं प्रकाशन झालं. त्यानंतर अधून मधून गाठीभेटी, गप्पा यातून गांगलांचा स्नेह वृद्धिंगत होत गेला. २००४ नंतर ते अनेकदा ‘गरुडमाची’ला आले. डॉ. श्रीराम लागू, दाजीकाका लागू, अशोक जैन, सुनीती, रामदास भटकळ, कुमार केतकर, विद्या बाळ, रविराज गंधे अश्या अनेकांबरोबर ते येत राहिले. पत्रकार, लेखक, संपादक आणि ‘ग्रंथाली’चे संस्थापक सदस्य आणि आता ‘थिंक मराठी’ अशी त्यांची प्रदीर्घ कारकीर्द, पण त्यांच्या वागण्यात याचा बडेजाव कधीच आढळला नाही. आसपास घडणाऱ्या साऱ्या गोष्टींबद्दल त्यांच्याकडे एक सहजसुलभ कुतूहल असतं आणि त्याचा ते अन्वयार्थ लावत असतात. ही प्रक्रिया पाहणं, हा निखळ आनंद मी अनेकदा अनुभवला आहे. त्यांच्याकडे इतका समृध्द अनुभव असूनही कुठल्याही नव्या गोष्टीकडे पाहतांना पूर्वग्रहातून येणाऱ्या मतांचं किल्मिष नसतं. हा त्यांचा मोठेपणा आहे आणि त्यामुळेच त्यांच्याशी बोलतांना कधीच कंटाळा येत नाही. आपल्याला नेहमीच काहीतरी नवीन गवसतं.

२००७ साली मी एका वेड्या साहसी स्वप्नाच्या मागे लागलो. कल्पना होती ‘राजीव गांधी हत्या’ ही घटना केंद्रभागी ठेवून कादंबरी लिहिणे! कल्पना, अभ्यास आणि मग प्रत्यक्ष लेखन या सर्व टप्प्यांवर गांगलांचं प्रोत्साहन होतं. हा माझा पहिलाच प्रयत्न असल्यानं साहजिकच साशंकता होती, पोटात भीती होती. त्या संपूर्ण प्रयत्नात गांगलांचा फार मोठा आधार माझ्या पाठीशी होता. माझ्यासारख्या नवशिक्या लेखकाची कादंबरी संपादन करण्याची जबाबदारी गांगलांनी मोठ्या प्रेमानं स्वीकारली आणि ‘ग्रंथाली’नं सहजपणे कादंबरी प्रकाशित करायचं ठरवलं. त्या सर्व काळात मला नेहमीच त्यांच्या संयमाचं कौतुक वाटत असे. कादंबरी चांगली भलीमोठी असणार होती, पण न कंटाळता त्यांनी अगणित वेळा काळजीपूर्वक वाचून वारंवार सूचना दिल्या. शुद्धलेखन, व्याकरण यापलीकडे जाऊन ते मजकूर, शैली यासंदर्भात सुधारणा सुचवीत. लेखकाचा उत्साह, धाडसी कल्पना आणि ‘आपलंच बाळ’ म्हणून लेखनाबद्दलची आत्मीयता यामुळे लेखकाला ‘संपादक’ एखाद्या दुष्ट, मारकुट्या मास्तरासारखा भासू शकतो. पण गांगलांच्या संपादनात कुठलीही आक्रमकता किंवा अट्टाहास नसे. ‘शेवटी ही तुझी कादंबरी आहे, त्यामुळे तुझा निर्णय फायनल!’ असं म्हणून ते दिलासा देत असत. एक नक्की की गांगलांच्या अनुभवी संपादनामुळे ‘लॉक ग्रिफिन’ ही कादंबरी उत्तम रितीने वठली आणि माझ्यासारख्या नवोदित लेखकाच्या पहिल्याच कादंबरीचं उदंड कौतुक झालं. पुढील कादंबरीसाठी मी नवीन प्रकाशक शोधायचं ठरवलं होतं. नव्या कादंबरीची कल्पनाही भन्नाट होती आणि सुरुवातीपासूनच, प्रकाशक मिळण्यापूर्वीच गांगलांनी संपादनाचं काम अंगावर घेतलं. १७ प्रकरणं झाल्यावर ‘राजहंस’ प्रकाशनानं कादंबरी प्रकाशित करण्याचं मान्य केलं. गांगलांच्या जोडीनं संजय भास्कर जोशी हे आणखी एक संपादक म्हणून लाभले. गांगल ‘मुली’कडचे तर संजय भास्कर ‘मुला’कडचे असं मी गमतीनं म्हणत असे. संजय भास्करनं Macro तर गांगलांनी Micro बघायचं असं ठरलं. ‘विश्वस्त’ या कादंबरीसाठी दोन संपादक असूनही कुठलीही धडपड, कुचंबणा न होता, माझं लेखन अधिक समृध्द होण्यासाठी मोलाची मदतच झाली. यात गांगलांचा अनुभव आणि समंजस प्रेमळ सहभाग माझ्यासाठी खूप महत्त्वाचा होता. एकदा ते म्हणाले, ‘बाळ्या, अनेक लेखकांना खूप लेखन केल्यानंतर, कालांतरानं एखादा अफलातून, भारी विषय सापडतो. तू नशीबवान आहेस की असा विषय तुला दुसऱ्याच कादंबरीसाठी मिळाला!’ माझ्या उत्साहाला हे विशेष खतपाणी होतं, प्रोत्साहन होतं. अतिशय गुंतागुंतीचं कथानक असूनही ‘विश्वस्त’ खुलत जाण्यात आणि तरीही एकंदरीत आकृतीबंध आणि बाज याचं भान न सुटण्यामध्ये गांगलांचं प्रेमळ योगदान मला लाभलं हे माझं भाग्य!

उंच, शिडशिडीत देहयष्टी, करडे केस, उभट चेहरा, उंच भालप्रदेश आणि विचारात पडले की त्यावर उमटणाऱ्या पुसट आठ्या. मिशीखाली कधीही मनमोकळं हसू उमटेल अशी जिवणी, पण सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे त्यांचे चौकस, गर्द पिंगट स्नेहार्द डोळे! उदंड व्यासंग, अनुभव असूनही, समोरच्यावर दडपण न आणता आपलंसं करण्याच्या स्वभावामुळे त्यांचा मनुष्यसंग्रह अफाट! मृदू स्वभाव, ऋजुता, निर्व्याज कौतुक, निरामय दृष्टीकोन अशी अनेक पुस्तकी विशेषणं त्यांच्या वागण्यातून जिवंत होऊन आपल्याला भिडतात. हे सारं असूनही ते त्यांच्या विचारांशी, मतांशी आणि भुमिकेशी प्रामाणिक आणि चिवटपणे ठाम असतात. त्यांच्या भुमिकेमागे विचार, तर्कशुध्दता आणि व्यासंग असतो. त्याचबरोबर नकारात्मकतेचे कुठलेही किल्मिष नसल्याने त्यांचं अनेकांशी सहजपणे जमतं. कालच त्यांचा ८० व्वा वर्धापनदिन होता. प्रभादेवीला ‘ग्रंथाली’ परिवारातर्फे एक स्नेहमेळावा झाला. अमेरिकेहून मुद्दाम यानिमित्त आलेली त्यांची मुलगी दीपाली, सौ. अनुराधाबाई, इतर कुटुंबीय, याशिवाय जमलेला शंभराहूनही अधिक मित्रपरिवार यासह हा सोहळा खूपच रंगला. हास्यविनोदात रंगलेल्या मेहफिलीत जाणवणारं गंगालांवरील प्रेम, आदर उत्साहवर्धक होतं. या वयातही त्यांच्याकडे हेवा वाटावा असा उत्साह आणि चैतन्य आहे. मला त्यांच्यात दडलेलं चौकस तरीही खट्याळ, हसरं मूल फार आवडतं! त्यांचा स्नेह असाच राहो ही प्रबळ इच्छा आणि या निमित्तानं त्यांना उदंड आयुरारोग्यासाठी अनेकोत्तम शुभेच्छा!

वसंत वसंत लिमये

 MVIMG_20191125_193623

 IMG_3381

Standard

सफर कारवारची

20190921_062125

परवा मी एकांना भेटण्यासाठी कारवारला जायला सकाळी पहाटेच पुण्याहून निघालो. दुपारी जेवणासाठी कोल्हापुरात आमच्या सुधांशू नाईक या ‘खमंग’ मित्राकडे थांबलो. मस्त गप्पा झाल्या. खूप दूरच पल्ला गाठायचा असल्यानं, दुपारी एक वाजताच आम्ही पुढे निघालो. पुण्याहून निघतांना आभाळ गच्च भरून आलेलं. अधेमधे सरी येऊन जात होत्या. मी अमितला म्हटलं देखील, ‘च्यायला पाउस काही पाठ सोडत नाही!’ कारणही तसंच होतं. २५ ऑगस्टच्या सुमारास मी नुकताच पुरानंतर काही मदत स्वरूपाचं काही समान घेऊन कोल्हापूरला जाऊन आलो होतो. तेव्हाच्या भीषण स्मृती अजूनही मनात रेंगाळत होत्या. साताऱ्यानंतर मात्र उघडीप मिळू लागली. खिडकी उघडून गाणी गुणगुणत चेहऱ्यावर येणारा मस्त वारा घेत होतो. धारवाडच्या आसपास आम्ही हायवे सोडून दांडेलीकडे जाणारा रस्ता घेतला. वाटलं होतं त्यापेक्षा रस्ते खूपच सुस्थितीत होते. दांडेली गाठता गाठता संध्याकाळ होत आली, एक चहा मारून आम्ही पुन्हा मार्गस्थ झालो. अनशी घाटमार्गे पुढचा सर्व प्रवास जंगलातून असल्यानं घाई करणं गरजेचं होतं. रात्री नऊपर्यंत आम्ही कारवार गाठलं.

IMG_20190920_073039

IMG_20190921_081829

एव्हाना आम्ही चांगलेच थकलो होतो, अंगं आंबून गेली होती. काली नदीवरील पुलापाशी उत्तरेच्या टोकाकडे असलेल्या ‘स्टर्लिंग रिझॉर्ट’मधे ‘हुश्श’ करत मुक्काम ठोकला. दांडेलीहून निघाल्यापासून गच्च जंगल लागलं होतं, आशा होती काही प्राणी, गवे दिसतील पण आमची निराशाच झाली. बहुतेक सर्व पाट्या कानडी जिलब्यांनी भरलेल्या. तरीही एक उन्मेखून जाणवलेली गोष्ट म्हणजे आजही बेळगावी, धारवाड, दांडेली या साऱ्या भागात पदोपदी दिसणारं शिवाजी महाराजांचं अस्तित्व. दुकानांची नावं, छोटे मोठे महाराजांचे पुतळे आणि चक्क मराठी बोलणारी माणसं! माझ्या माहितीनुसार महाराज एकदाच कारवारला आले होते, आणि तरीही आजदेखील त्यांचा प्रभाव लोकांच्या मनात अभिमानानी असलेला पाहून मन उचंबळून आलं. साऱ्या प्रवासात, संध्याकाळी झिरपत येणाऱ्या काळोखात आम्हाला काली नदीचं नखसुध्दा दिसलं नव्हतं. हॉटेलच्या गॅलरीत येऊन पाहिलं तर तोंड उत्तर दिशेला, म्हणजे त्यादिवशी कालीचं दर्शन अशक्यच. ‘उद्या पाहू’ असं म्हणत थकलेलं शरीर निद्रादेवीच्या कधी आधीन झालं ते कळलंच नाही.

IMG_20190921_083306

 

सकाळी उठल्यावर मी सर्वप्रथम कारवार बंदर पाहण्यासाठी निघालो. काली नदीच्या विस्तृत पत्रावरील पूल देखणा आहे. पश्चिमेला उत्तर-दक्षिण दंतुर किनारा आणि मशरूमप्रमाणे समुद्रात उगवलेली गच्च हिरव्या झाडीनं नटलेली बेटं आणि डाव्या कोपऱ्यात दक्षिणेकडे दिसणारं रंगीबेरंगी बंदर. पूल पार केल्यावर उजवीकडे गोल्फ कोर्स, मासळी बाजार दिसून गेला. नारळी पोफळीच्या, बागा, टुमदार कौलारू घरं आणि सुखी समाधानी जीवनाच्या खुणा जागोजागी दिसत होत्या. बंदराला लागून कोळ्यांची वस्ती आणि इथेही शिवाजी महाराजांची जाग होती, शेवटी मी न राहवून एका म्हतारबाला विचारलं. त्यानी चक्क मराठीत बोलायला सुरवात केली. ‘अहो, आम्ही मराठीच! आमची मुलं मराठीच लिहायला वाचायला शिकली. पण गेल्या पंधरा/वीस वर्षात शाळातून कन्नड असल्यानं नातवंडं मात्र फक्त मराठीत बोलू शकतात.’ त्याच्या आवाजात एक खिन्नता होती. भौगोलिक दृष्ट्या घाटावर धारवाड पर्यंत तर खाली काली नदीच्या उत्तरेकडे मराठी परंपरा आजही जीव धरून आहे. कारवार हे पूर्वीपासून महत्त्व असलेलं बंदर, मच्छीमार बोटींनी खचाखच भरलेलं. इथे ब्रिटीश खुणा अजूनही दिसतात. आमच्या स्नेह्यांच्या घरी मोरी माश्याचं भुजणं, तळलेला बांगडा आणि सुरमईचं कालवण असं मस्त जेवण झालं. मासळीचा ताजेपणा अजूनही जिभेवर रेंगाळतो आहे!

IMG_20190921_133739

IMG_20190921_090657

IMG_20190921_161258

IMG_20190921_081738

परतीच्या मार्गावर पुन्हा अनशी घाटानं आम्ही धारवाडला निघालो. कुंभारवाडा मागे टाकताच, जॉयडापाशी प्रचंड सुपा जलाशय दिसला. कालीनदीवरील या धरणाची भिंत १०१ मीटर उंचीची असून, सुमारे हजार चौरस किमी क्षेत्रावरील पावसाचं पाणी अडवणारा हा अफाट जलाशय. पूर्णपणे जंगलांनी वेढलेला हा जलाशय अतिशय स्वच्छ आहे. लवकरच ‘होर्नबिल रिव्हर लॉज’पाशी काली नदीनं दर्शन दिलं. पावसामुळे पाणी गढूळ असलं तरी एरवी ही नदी अतिशय स्वच्छ असते अशी आमचा राफ्टिंग करणारा मित्र रविकुमार याने ग्वाही दिली. हा साराच परिसर पक्षीनिरीक्षकांसाठी स्वर्ग आहे. भारतीय तसेच परदेशी पर्यटकांना याची पडणारी भुरळ वाढत चालली आहे. कर्नाटक सरकार जागरूक असल्याने हा परिसर सुरक्षित राहील अशी आशा वाटते.

IMG_20190921_155814

IMG_20190921_154135

रात्री वाटेत मुक्काम करणं गरजेचं होतं. मी धारवाडला कधी राहिलो नसल्यानं, मित्राच्या सल्ल्यानुसार आम्ही धारवाडमधील ‘हॉटेल धारवाड’ शोधत निघालो. हे जुनं हॉटेल बंद पडल्यानं, आम्ही समोरच्याच ‘कर्नाटक भवना’त मुक्काम केला. काही दिवसांपूर्वीच गिरीश कार्नाड यांच्या निधनानंतर मी त्यांची मुलाखत पहिली होती. गिरीश कार्नाड धारवाडचे आणि त्यामुळेच ते खूप प्रेमानं बोललेले आठवत होतं. संध्याकाळ झाली असूनही वॉचमनला लाडीगोडी लाऊन मी रात्रीच ‘कर्नाटक कोलेज’ पाहून घेतलं, बाहेरूनच सादन केरी रस्त्यावरील, थोर कवी बेंद्रे यांचं घर पाहिलं. दुसऱ्या दिवशी सकाळीच सुभाष रोडवरील ‘मनोहर ग्रंथ माला’चं कार्यालय पाहिलं, इथेच गिरीश कार्नाड यांच्या लेखनाची सुरवात ‘ययाती’ या नाटकानं झाली. नंतर सोमेश्वर देवालय जिथे कार्नाड लहानपणी पोहायला शिकले. अशी ठिकाणं पाहतांना, अश्या थोर माणसांच्या आठवणींना उजाळा देतांना खूप धन्य झाल्यासारखं वाटतं!

MVIMG_20190922_075231

धारवाड सोडून बेळगावी मार्गे परततांना, वाट वाकडी करून खिद्रापूर येथील कोपेश्वर मंदिराला भेट दिली. नुकत्याच येऊन गेलेल्या पुरात मंदिरात बारा फूट पाणी चढलं होतं. सुदैवानं काही अपाय झाला नाही हे पाहून हायसं वाटलं. इथेच आमचे खास मित्र, ‘बर्वे सरकार’ही भेटले. एकंदरीत खुशीच्या मार्गाने मजल दरमजल करत माझी कारवार यात्रा सुफळ संपूर्ण झाली!

MVIMG_20190922_075527

IMG_20190922_124625IMG_20190921_084703

Standard

अवघे धरू सुपंथ!

wfdsa

MAC – हे काय आहे? हे कशाला? यातून मला काय मिळणार?

गेल्या महिन्याभरात हे प्रश्न विविध सोशल मिडीयावर उपस्थित होतांना दिसत आहेत. साहजिकच लोकांच्या मनात एक संदेह आहे, संभ्रम आहे. ‘MAC’ (Maha Adventure Council) ही ना नफा तत्वावर स्थापन झालेली, कंपनी रजिस्ट्रारकडे Section 8 खाली नोंदणी झालेली कंपनी आहे. महाराष्ट्रातील (जमीन, जल आणि वायू) साहसी क्रीडाप्रकारांसाठी असणारी मार्गदर्शक संस्था असणार आहे. स्थापनेपासून सोबत असलेले सदस्य तज्ञ, अनुभवी असले तरी ही सुरुवात आहे आणि जसजसे या सर्वच क्षेत्रातील अनुभवी, तज्ञ आणि निसर्गप्रेमी MACचे सदस्य होतील तसतशी या प्रयत्नांना बळकटी येणार आहे. २०१४ व २०१८ मधील शासकीय निर्णय यासाठी निमित्त ठरले आहेत. साहसी क्रीडाप्रकारांतील सर्वांनी एकत्र येऊन सुरक्षिततेसाठी मार्गदर्शक प्रणाली ठरविणे, अंमलबजावणीसाठी शासनाला साह्य करणे तसेच पर्यावरणावर होणारे अत्याचार रोखण्यासाठी प्रयत्नशील असणे अशी MAC ची भूमिका आहे.

DSC06579

हे कशाला? स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर ५०च्या दशकात गिरिभ्रमणाला खऱ्या अर्थाने सुरवात झाली. विविध क्लब स्थापन झाले आणि गिरीभ्रमणासोबत प्रस्तरारोहण (Rock Climbing), गिर्यारोहण अश्या गोष्टींना चालना मिळाली. या विषयावरील आंतरराष्ट्रीय साहित्य, हिमालयातील तीन गिर्यारोहण प्रशिक्षण संस्था, मुंबईत चांदेकर, ओवळेकर आणि माळी सर, तर पुण्यात बापूकाका पटवर्धन अशी जाणती मंडळी, यांनी या क्षेत्राच्या नमनासाठी महत्त्वाचे योगदान दिले.  यासोबत गो. नी. दाण्डेकर, हरीश कापडिया, आनंद पाळंदे, प्र. के. घाणेकर असे आपल्याकडील भटके लिहिते झाले आणि हे वेड चांगल्या अर्थाने लोकप्रिय होऊ लागले. पुढील चार दशकात डोंगरवाटांकडे वळणाऱ्यांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली. याच काळात हिमालयन क्लब, गिरीविहार, गिरीप्रेमी अश्या अनेक संस्थांनी सह्याद्री आणि हिमालयात कसदार, अभिमानास्पद चढाया केल्या. याच काळात खडा पार्सी, ड्युक्स नोज, कोकणकडा ह्या सह्याद्रीत तर कांचनजंगा, एव्हरेस्ट अश्या हिमालयातील महत्त्वाकांक्षी मोहिमा झाल्या. क्लब संस्कृतीत सुरक्षिततेचं भान, प्रशिक्षण आणि एक गुरुशिष्य परंपरा अस्तित्वात आली होती. निसर्गप्रेमी, इतिहासप्रेमी एव्हाना डोंगरवाटांकडे आकृष्ट झाले होते. त्यांनी एक आवश्यक पर्यावरण संवर्धनाचं, गडकोट संवर्धनाचं भान या क्षेत्रात आणलं. वाढत्या संख्येबरोबर या क्षेत्रात व्यावसायिकतेचा प्रवेश झाला.

DSC02316-001

कुठल्याही क्षेत्रात संख्यात्मक वाढ झाली की त्यात व्यावसायिकतेचा सहभाग होणं स्वाभाविक आहे. या क्षेत्रातील सुरुवातीच्या व्यावसायिक संस्था पाहिल्या, तर त्यांची गंगोत्री जुने जाणते क्लब हीच आहे असे लक्षात येईल. साहजिकच सुरक्षिततेचं आणि पर्यावरणाचं बाळकडू त्यांच्याकडे होतं. कुठलाही अपघात किंवा बेजबाबदारपणा अश्या संस्थांना व्यावसायिक दृष्टीकोनातून परवडण्यासारखा नाही. एखादा क्लब किंवा व्यावसायिक संस्था अशा दोघांनाही एखादा गट निसर्गात घेऊन जात असतांना सुरक्षिततेचं आणि पर्यावरणाचं भान राखणं अत्यावश्यक आहे. याच सुमारास महाराष्ट्रात नद्यांवरील राफ्टिंग, स्कुबा डायव्हिंग तसेच पॅराग्लायडिंग अश्या साहसी क्रीडा प्रकारांची सुरुवात झाली. दुर्दैवानं नवीन शतकाच्या सुरवातीस गुगल, WhatsApp, सोशल मिडिया या इंटरनेट तंत्रज्ञानावर आधारित माहितीच्या विस्फोटाने जनमानसावर गारुड केलं! यामुळे काही अनिष्ट प्रवृत्तींचा साहसी क्रीडाप्रकारात चंचुप्रवेश झाला. बाजारूपणा, नफेखोरी आणि चंगळवाद यांचा प्रवेश अश्या उपक्रमात होऊ लागला. सोशल मिडियावरील चमकदार, आकर्षक ब्लॉग्ज, पोस्ट्स यामुळे सारेचजण निसर्गात जाण्यासाठी साहसी क्रीडाप्रकारांकडे आकर्षित होऊ लागले. गडकिल्ल्यांच्या अगदी पायथ्याशी पोचणाऱ्या नव्या दळणवळणाच्या सोयी, वाढलेली क्रयशक्ती यामुळे ‘जाणारे’ आणि ‘नेणारे’ यांच्या संख्येत भरमसाट वाढ झाली. ट्रेकर आणि पर्यटक यात गल्लत होऊ लागली. कळसुबाई, हरिहर आणि कलावंतीण येथील बेसुमार  रांगा, देवकुंड आणि इतर धबधबे येथील बेफाम गर्दी असे प्रकार वारंवार घडू लागले. सेल्फी, नशापान आणि अनभिज्ञता यामुळे अपघात वाढले आणि अश्या ठिकाणांचं पावित्र्य, शांतता आणि रमणीयता यावर अनन्वित अत्याचार होऊ लागले.

२००६ साली हिमालयातील गिरिभ्रमणास गेलेल्या दोघांच्या अपमृत्यूमुळे त्यांच्या पालकांनी २०१२ साली दाखल केलेल्या जनहित याचिकेमुळे साहसी क्रीडाप्रकारातील सुरक्षिततेचा प्रश्न ऐरणीवर आला. या जनहित याचिकेचे पर्यवसान २०१४ साली आलेल्या शासकीय निर्णयात झाले. तसं पाहिलं तर हे अपघात जमिनीवरील साहसी क्रीडाप्रकारात घडले होते, परंतु सुरक्षा विषयक नियमावली आणि मार्गदर्शक तत्त्वे मांडणाऱ्या शासकीय निर्णयाने जमीन, जल आणि वायू या सर्वच क्रीडाप्रकारांना शासकीय निर्णयांद्वारे हात घातला. एकीकडे हे महत्त्वाकांक्षी असलं तरी स्वागतार्ह आहे. दुर्दैवाने पुरेसा अभ्यास न करता, विविध संज्ञांच्या व्याख्या, व्याप्ती आणि अंमलबजावणी करण्याची प्रक्रिया यावर सखोल विचार न करता, काहीश्या घाईने हा शासकीय निर्णय अस्तित्वात आला असावा. या क्षेत्रातील काही अनुभवी आणि तज्ञ व्यक्तींनी एकत्र येऊन या शासकीय निर्णयाविरोधात Writ Petition दाखल केले आणि सन्माननीय कोर्टाने या निर्णयास स्थगिती दिली. याच सुमारास एकोणीस तज्ञ सदस्यांची समिती ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’साठी गठित करण्यात आली. या समितीने या विषयात ATOAI, IMF, MOT, British Mountaineering Council  अश्या विविध आंतरराष्ट्रीय मान्यताप्राप्त संस्थांच्या ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’चा अभ्यास करून तसेच महाराष्ट्रातील भौगोलिक परिस्थितीचा विचार करून ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची पहिली प्राथमिक आवृत्ती तयार केली. ही आवृत्ती २०१४ साली शासनाला व कोर्टाला सादर केली. हे सारेच काम खूप व्यापक असून त्यात अभ्यासाद्वारे जोड देण्याची गरज असल्याने या समितीचे प्रयत्न चालूच राहिले. २०१८ साली शासनाने दुसरा निर्णय जाहीर केला. यावर कुठल्याही प्रकारची चर्चा झाली नाही अथवा सूचना मागविण्यात आल्या नव्हत्या. दुर्दैवाने हा दुसरा निर्णयही किरकोळ बदल वगळता पूर्वीप्रमाणेच अपुरा आणि त्रुटीपूर्ण आहे. या निर्णयासही Writ Petition द्वारे आक्षेप घेण्यात आला असून, हे प्रकरण न्यायप्रविष्ट आहे. याच सुमारास केवळ विरोध करण्यापलीकडे काही विधायक पाउले उचलणे गरजेचे वाटू लागले आणि MAC या कल्पनेचा जन्म झाला. तज्ञ समितीने ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची तिसरी आवृत्ती तयार केली आहे आणि लवकरच ती MAC च्या संकेतस्थळावर चर्चा/सूचनांसाठी उपलब्ध असेल.

17

MACची भूमिका शासनाला विरोध करण्याची नसून, विरोध आहे तो अव्यवहार्य शासकीय निर्णयाला! महाराष्ट्रातील साहसी क्रीडाप्रकारांची स्थिती लक्षात घेता सुरक्षितता व पर्यावरणावरील अत्याचार हे दोन्ही विषय चिंताजनक आहे. यासाठी या सर्व क्रीडाप्रकारात भाग घेणाऱ्यांनी सुजाणपणे वागणं गरजेचं आहे आणि यासाठी ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची गरज आहे. यासंदर्भातील काळजीपूर्वक नियमन गरजेचं आहे आणि हे केवळ शासनाला शक्य आहे. या सर्व साहसी क्रीडाप्रकारातील अनुभवी व तज्ञ मंडळींनी एकत्र येऊन ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची मांडणी करणे आवश्यक आहे. यात शासनाचा सहभाग असणे देखील गरजेचा आहे. सध्याच्या शासकीय निर्णयाला स्थगिती मिळावी आणि प्रायोगिक तत्त्वावर नवीन सुधारित ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची अंमलबजावणी करण्यात यावी असा MACचा प्राथमिक प्रयत्न आहे. यासाठी MAC सर्वतोपरी शासनास सहकार्य करण्यास तयार आहे. यामुळेच सर्व साहसी क्रीडाप्रकारात भाग घेणाऱ्या संस्था आणि व्यक्ती यांनी MACच्या माध्यमातून एकत्र येण्याची गरज आहे. वैयक्तिक गैरसमज दूर सारून MAC अंतर्गत विविध मतभेदांवर चर्चा आणि विधायक काम करण्याची आत्यंतिक गरज आहे.

महाराष्ट्रात गिरीप्रेमींना एकत्र आणण्याचे प्रयत्न यापूर्वीही झालेले आहेत. दुर्दैवाने हे प्रयत्न निष्फळ ठरले. तरी यावेळेस समंजसपणे एकत्र येण्याची गरज आहे. या सर्व प्रयत्नात MACचा कुठलाही स्वार्थ नाही. सर्व साहसी क्रीडाप्रकार क्षेत्रावर नियंत्रण अथवा सत्ता गाजवणे असाही उद्देश नाही. MACचे कार्य मार्गदर्शक स्वरूपाचे असणार आहे. आपल्या क्षेत्रातील विविध घडामोडी, बदल, नवीन तंत्रे/साधनसामुग्री यांची अद्ययावत माहिती सर्वांना उपलब्ध करून देणे, तसेच रिसर्च करणे, दस्तऐवजीकरण (Documentation) करणे, प्रशिक्षणाचा अभ्यासक्रम ठरविणे आणि विविध गोष्टींचे मानकीकरण (Standardisation) करणे असेही MACचे कार्य असणार आहे. शासन आणि साहसी क्रीडाप्रकारात भाग घेणाऱ्या संस्था व व्यक्ती यांच्यातील समन्वय साधणारा MAC हा महत्त्वाचा दुवा ठरू शकेल. एकीकडे सध्याच्या बोकाळलेल्या अनिर्बंध अनिष्ट प्रवृत्ती तर दुसरीकडे आततायीपणाने आणण्यात येणाऱ्या ‘बंदी’सदृश्य कारवाया यामध्ये डोळसपणे समतोल साधणे गरजेचे आहे.

DSC0226500-001

आता ‘यातून मला काय मिळणार?’ या प्रश्नाकडे वळूया. या प्रश्नाकडे बघत असतांना मला जॉन एफ् केनडी यांचं गाजलेलं वचन आठवतं – ‘Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country!’ आपण सारेच निसर्गात, विविध साहसी क्रीडाप्रकारातील उपक्रमांसाठी जातो ते एका निखळ आनंदासाठी. आज या साऱ्याच क्षेत्राची लोकप्रियता अफाट वाढली आहे आणि या क्षेत्राचं भवितव्य निकोप आणि संतुलित ठेवण्यासाठी MAC ही एका अर्थानं चळवळ आहे. MAC ही नुकतीच जन्माला आलेली संस्था असून ती नुकतीच रांगायला लागली आहे! MAC कडे उपलब्ध असलेले मनुष्यबळ आणि आर्थिक तरतूद अतिशय तोकडी आहे. आपल्या सदस्यत्व शुल्कातून आर्थिक गरजा अंशतः पूर्ण होऊ शकतात. MACचे एकंदर प्रस्तावित प्रयत्न आणि कार्यक्रमांचा विचार करता मनुष्यबळाची निकडीची गरज आहे. यात विविध साहसी क्रीडाप्रकारातील तज्ञ व अनुभवी मंडळी आपल्या सहभागाने MAC च्या प्रयत्नांना बळकटी आणू शकतात. आपण सदस्य झाल्यास MAC चे सर्व उपक्रम, संबंधित माहिती आपल्याला मिळत राहील. तसेच आपल्या सहभागातून MAC च्या कार्याला दिशाही देता येईल. सद्य परिस्थितीचा विचार करता आपण सगळ्यांनीच प्रेमाने व उत्साहाने या प्रयत्नात सहभागी होणे गरजेचे आहे. मित्रहो, यामुळे लवकरात लवकर MACचे सदस्य व्हा असे आवाहन! मला विश्वास आहे की आपल्या क्षेत्राच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी एकमेका साह्य करून आपण सारेच खात्रीने – ‘अवघे धरू सुपंथ!’

  • वसंत वसंत लिमये

18

 

Standard