प्रथम तुज पाहता… (लेख ३)

किशोर वयात मी ठाण्याच्या समर्थ व्यायाम मंडळाच्या विहिरीत पोहायला शिकलो. तेव्हा आम्ही शिकाऊ मंडळी सील केलेला रिकामा डालडाचा डबा ‘Life Jacket’ प्रमाणे कमरेला बांधत असू. मला इतिहासाची आवड आहे, परंतु मी इतिहास संशोधक नाही. मध्य आशियातील उझ्बेकिस्तान म्हणजे गेल्या अडीच हजार वर्षांतील असंख्य घटना, राजवटी आणि व्यक्ती यांनी खच्चून भरलेला मनोरंजक इतिहास. माझी उझ्बेकिस्तान भेट फक्त एक आठवड्याची होती. मला डालडाचा डबा बांधून अथांग सागराच्या मध्यभागी पृष्ठभागावर तरंगत असल्यासारखं वाटत होतं! ११ एप्रिलच्या सकाळी अकबर, म्हणजे माझा गाईड मला ताश्कंद स्टेशनवर सोडायला आला होता.

उत्तम रेल्वे ही भूतकाळातील सोव्हिएत राजवटीची देणगी आहे. उझ्बेगी भाषेत रेल्वे स्टेशनला ‘Vokzal’ म्हणतात, हा रशियन शब्द असावा. स्टेशन कसलं, मला तर एयरपोर्टवर शिरत असल्याचा भास झाला. प्रशस्त देखणी आधुनिक इमारत. सामानाची X-Ray तपासणी, QR कोडवालं तिकीट आणि पासपोर्ट तपासणी असे सारे सोपस्कार झाले. स्टेशन, प्लॅटफॉर्म यावरील स्वच्छता दृष्ट लागण्यासारखी होती.

सकाळी साडे आठच्या गाडीनं ५६० कि.मी. अंतरावर असलेल्या बुखाराला मी निघालो होतो. ‘Talgo’ या स्पॅनिश कंपनीनं बनवलेली ‘Afrosiyob’ नावाच्या बुलेट ट्रेननी मी प्रवास करणार होतो. या गाडीचा कमाल वेग ताशी २२० कि.मी. असू शकतो आणि केवळ साडे तीन तासात ही गाडी मला बुखाराला घेऊन जाणार होती.

या साऱ्याच प्रदेशात कोरडं, अतिशीत आणि अतिउष्ण असं हवामान. गाडीत शिरतांना रुबाबदार टीसी आणि हवाई सुंदरी प्रमाणे दिसणाऱ्या परिचारिकेने स्वागत केलं. साऱ्या देशात दोनच प्रमुख नद्या आणि बहुतांश वाळवंटी प्रदेश. इथे बेताचाच पाऊस आणि यामुळेच पाण्याला खूप महत्त्व. गेल्या अडीच हजार वर्षांपूर्वीपासून शेतीसाठी आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी कालवे काढण्याची योजना अस्तित्वात आली.

पाण्याचे साठे, ओअॅसिस यांच्या भरवश्यावरच ‘सिल्क रूट’चा व्यापारी मार्ग अस्तित्वात आला. यालाच पूर्वीच्या कहाण्यातील सुप्रसिद्ध ‘खुष्कीचा मार्ग’ म्हणत असत. ताश्कंदमधून बाहेर पडल्यावर सुमारे १०० कि.मी. पर्यंत कालवे आणि आखीव रेखीव शेतीचे पट्टे दिसत होते. त्यानंतर मात्र बराचसा भाग वाळवंटी प्रदेश आहे. गहू आणि कापूस ही इथली महत्वाची पिकं, परंतु रशियन राजवटीतील अतिलोभामुळे रासायनिक खतांचा वारेमाप वापर करण्यात आला. आज त्याचेच दुष्परिणाम म्हणून शेतं, शेतांचे बांध यावर पांढुरका मिठाचा थर पसरलेला दुरूनही नजरेस पडत होता. गोड लागलं म्हणून मुळापासून खाण्याची प्रवृत्तीच आपल्या मुळावर येणार आहे! प्रवासापूर्वीच्या तयारीत ‘Cynthia Bil’ या बेल्जियन भटक्या मुलीचा ब्लॉग माझ्या वाचनात आला होता. तिच्या शिफारसीनुसार मला शौकत बोल्तायेव या प्रसिद्ध फोटोग्राफरचा आणि त्याच्या ‘आर्ट गेस्ट हाऊस’चा पत्ता सापडला. इंटरनेट, व्हॉट्सअॅप या आजच्या काळातील ही सारी जादू आहे. प्रवासाला निघण्यापूर्वीच माझा शौकतशी संपर्क झाला होता. बाराच्या सुमारास बुखारा स्टेशनवर उतरताच मी टॅक्सी शोधत होतो. अली नावाचा बडबड्या, चतुर टॅक्सी ड्रायव्हर सापडला. मी गेस्ट हाऊसचं नाव सांगताच त्यानी साठ हजार ‘सोम’ मागितले! सोम म्हणजे उझ्बेगी चलन. या चलनाचा विनिमयाचा दर मोठा गमतीशीर आहे. आपला एक रुपया म्हणजे १४० सोम, थोडक्यात एका सोमची किंमत एक पैशाहूनही कमी आहे. ह्यामुळेच साध्या किमतीसुद्धा ऐकताना मनावर दडपण येतं. शौकतनी अंदाज दिल्याप्रमाणे मी तीस हजार सोमसाठी हटून बसलो. (घासाघीस करण्यासाठी अनेकदा वापरलेली चोरबाजारातील सवय!) अली बेट्यानं आणखी दोन ‘पाशिंदर’ उचलले आणि गडी तयार झाला. स्टेशनवरून निघून मी तडक गेस्ट हाऊसला निघालो. वाटेत बुखारातील प्राचीन ‘आर्क’ किल्ल्याचं दर्शन झालं.

दूरवर मिनार आणि निळे घुमट डोकावत होते. बुखाराच्या ऐतिहासिक खुणा जागोजागी दिसू लागल्या. मी मोठ्या आनंदात होतो. एका कच्च्या रस्त्याच्या तोंडाशी अलीनं मला सोडलं. आपण कुठल्या भलत्या ठिकाणी राहणार आहोत असा प्रश्न मला भेडसावत होता. कच्च्या रस्त्यावरून १०० मी. पुढे जाताच, एका चिंचोळ्या गल्लीच्या तोंडाशी शौकतचा मुलगा हफीज माझी वाट पाहत उभा होता. त्याला भेटताच माझा जीव भांड्यात पडला. एखाद्या छोट्या गावात, जुन्या वाईत किंवा शंभर वर्षांपूर्वीच्या मुंजाबाच्या बोळात शिरत असल्यासारखं मला वाटलं! मधे चौक असलेलं, सुमारे दीडशे वर्षं जुनं दुमजली घर. गल्लीत शिरताच नजरेत भरलेली गोष्ट म्हणजे बाहेरून प्लास्टर न केलेल्या भिंती आणि त्यातून उठून दिसणाऱ्या चपट्या विटा. इथे उन्हात वाळवलेल्या आणि भाजलेल्या अश्या दोन्ही विटा वापरतात आणि ही खूप जुनी परंपरा आहे.

माझ्या अंदाजानुसार अश्याच विटा पेशवाईत आपल्याकडे बनवत असावेत. असे अनेक सांस्कृतिक स्नेहसंबंध अनेक ठिकाणी जाणवत होते.

Art Guest House मधे शिरताच तिथे एका उझ्बेगी सिनेमाचं शुटींग चालू असल्याचं लक्षात आलं. दोनच मिनटात शौकत भेटला. सावळा वर्ण, हनुवटीवर करडी दाढी, भारतीय वाटावा असा चेहरा आणि तोकडं इंग्रजी. पण तो आणि त्याची पत्नी उम्मीदा खूप अगत्यशील.

शौकत गेली ४० वर्षं फोटोग्राफी करतो, परदेशातही त्याची प्रदर्शनं झाली आहेत, चित्रकार आहे आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे झकास माणूस आहे. आमची लगेच गट्टी जमली. संध्याकाळी शुटींग आटपल्यावर ‘व्होडका’संगे आमच्या गप्पा रंगल्या. उम्मीदानं प्रेमानं जेऊ घातलं. बुखारावर पर्शियन आणि ताजिक पगडा जास्त आणि शौकत त्याबद्दल खूप अभिमानी. तो खूप मोकळेपणानं इतिहासाबद्दल बोलत होता पण सध्याच्या राजकारणाबद्दल त्रोटक नाराजी व्यक्त करण्या पलिकडे कटाक्षानं मौन! गमतीचा भाग म्हणजे हे मला सर्वदूर आढळलं. रशियन राजवटीकडून भेट मिळालेल्या सरकारी वरवंट्याचा अदृश्य धाक सगळीकडे जाणवला! शौकतच्या रुपानं मला खराखुरा उझ्बेगी माणूस भेटला होता. हिंदी त्याला जवळपास येत नाही, पण किशोरदा, रफी, लता आणि आशा यांच्यावर त्याची विशेष भक्ती. उम्मीदाची नाराजी असतांनाही, चित्र काढतांना दणदणीत सिस्टीमवर हिंदी संगीत लावणारा हा गप्पिष्ट मित्र. खुद्द राज कपूर, धर्मेंद्र यांना भेटलेला, धर्मेंद्रचा नातू याच्याकडे राहून गेलेला. शौकत उझबेकिस्तानच्या संमिश्र सांस्कृतिक वाराश्याबद्दल भरभरून बोलत होता. भारतात कधीही ये, असं निमंत्रण मी त्याला लगेच देऊन टाकलं! सकाळी तो मला स्थानिक बाजारात घेऊन गेला. मला आठवडी बाजाराची आठवण झाली.

पूर्वी हा बझार यहुदी म्हणजेच ज्यू आणि मुस्लीम वस्तीच्या सीमेवर होता. दुसऱ्या महायुध्दानंतर बहुतेक ज्यू अमेरिकेत आणि इस्रायलमध्ये स्थलांतरित झाले. बाजारात त्यानी माझी त्याच्या अंडी विकणाऱ्या वर्गमित्र अहमदशी ओळख करून दिली.

इथला अद्मुऱ्या दह्याचा चक्का नाश्त्याबरोबर खातांना जिभेवर चक्क विरघळला. तारा जुळल्या, सूर जुळले की एका दिवसातही घट्ट मैत्र जमू शकतं हेच खरं!

मला आता बुखारातील दिमाखदार ऐतिहासिक ठिकाणांना भेटी द्यायचे वेध लागले होते!

वसंत वसंत लिमये.

Standard

आधुनिक मध्ययुगीन ताश्कंद! (लेख २)

‘तोश्कंद’, ‘तोश’ म्हणजे खडक आणि ‘कंद’ म्हणजे नगर. ताश्कंद म्हटलं की मूर्ती लहान पण कीर्ती महान असणारे लाल बहादूर आठवतात. गोल चेहरा, हसणारी जिवणी आणि चार चौघात सहज मिसळून जाईल अशी अबोल ठेंगणी मूर्ती. अफाट कर्तृत्वाचा हा खडकासारखा चारित्र्यसंपन्न माणूस, अजूनही ताश्कंदवासीयांच्या लख्खपणे स्मरणात आहे!

ताश्कंदमधील आपल्याच वकिलातीतील एका माणसाने मला या सफरीसाठी खूप मदत केली आणि त्यांनी सुचवल्याप्रमाणे मी ‘रमाडा’ हॉटेलात मुक्काम केला. माझ्या अनेक परदेश वाऱ्या झाल्या असल्या तरी उझ्बेकिस्तान हा असा पहिलाच देश जिथे माझ्या प्रत्यक्ष ओळखीचं कुणीच नव्हतं! आमचे व्याही आणि विहीणबाई प्रचंड भटके, त्यांनीच माझी सुमंत जाधवशी ओळख करून दिली. सुमंतनी सुचवलेला स्थानिक गाईड अकबर माझा सांगाती होता.

इथे येण्यापूर्वी मी जमेल तेवढं वाचन केलं होतं. अचानक दचकवणारी ताश्कंद संदर्भातील समोर आलेली माहिती म्हणजे तिथला ‘सेक्स टुरिझम’! काही नाठाळ मित्रांचं चावटपणे खीः खीः करूनही झालं. रशियन व इतर मध्य आशियातील मुली यात आढळतात असं म्हणे! एका रेस्टॉरंट मधील ‘बेली डान्सर’ वगळता मला हा प्रकार (!) बटबटीतपणे कुठेही आढळला नाही.

मध्यपूर्वेतील सौदी अरेबिया, दुबई आणि ओमान येथे प्रचंड आर्थिक सुबत्ता आहे. मुस्लिम स्थापत्यशास्त्राची छाप असलेल्या आधुनिक इमारती, रुंद, प्रशस्त रस्ते आणि विविध प्रकारच्या अमेरिकन, जपानी आणि कोरियन गाड्यांची अनेक मॉडेल्स तिथे दिसतात. युरोपात खूप हिरवळ, झाडी आणि युरोपियन धाटणीच्या इमारती आढळतात.

उझ्बेकिस्तान हा चारही बाजूंनी जमिनीने वेढलेला देश, नगररचनेसंदर्भात एक गमतीशीर सरमिसळ तुमच्या समोर घेऊन येतो. भलेथोरले रस्ते, इथे काही जुन्या ‘लाडा’ नावाच्या रशियन गाड्या तर Chevrolet कंपनीच्या वेगवेगळ्या गाड्यांचा इथे सुळसुळाट आहे.

तपमानातील प्रचंड फरकामुळे पांढरा हा इथला आवडता सर्वमान्य रंग. चिरचिक नदीच्या विस्तीर्ण खोऱ्यात ताश्कंद हे शहर वसलं आहे. ताश्कंद शहराचे ‘अंखॉर’ कालव्यामुळे वायव्य आणि आग्नेय असे दोन भाग पडले आहेत. वायव्य भागात जुनं शहर तर आग्नेय भागात १९व्या शतकात आलेल्या रशियन ‘झारिस्ट’ राजवटीनंतर नवीन शहराचा विकास होत गेला. जुन्या शहरात शयबानिद राजवटीतील १५व्या – १६व्या शतकातील अनेक स्मारके आढळून येतात.

चोर्सू बाजार, काफाल शशी मशीद आणि जामा मस्जिद अश्या देखण्या इमारतींचा यात समावेश होतो. १९६६ च्या भयानक भूकंपानंतर सुमारे ६० टक्के शहराचा पुनर्विकास करण्यात आला. याच काळात ताश्कंदमधील महत्वाकांक्षी मेट्रोची उभारणी करण्यात आली. साऱ्या शहरभर रशियन धर्तीचे फ्लॅटस् असलेल्या ठोकळेबाज इमारती आढळून येतात. याच रशियन शैलीतील १९७० साली बांधलेलं, अगडबंब, २५४ खोल्यांचं ‘फोर स्टार’ हॉटेल उझ्बेकिस्तान ताश्कंदच्या मध्यवर्ती भागात मोठ्या दिमाखात उभं आहे.

लाल बहादूर शास्त्रींचं वास्तव्य असलेलं ताश्कंद हॉटेल इथून जवळच आहे.

उझ्बेकिस्तानचा ज्ञात इतिहास ७० हजार वर्षांपूर्वी पासूनचा आहे. चीन, भारत यांना युरोपाशी जोडणारा सुप्रसिद्ध ‘सिल्क रूट’ या व्यापारी मार्गाचा इतिहास सुमारे अडीच हजार वर्षांचा आहे.

८व्या – ९व्या शतकात इथे पर्शियन समानिद साम्राज्य होतं. ट्रान्सएशियन संस्कृतीचा हा सुवर्णकाळ समजला जातो. ग्रीक सम्राट अलेक्झांडरनं त्याच्या आक्रमक मोहिमेत ख्रिस्तपूर्व ३२८ मधे हा भाग पादाक्रांत केला होता. याच काळातील एका संरक्षक भिंतीचे अवशेष आजही आपल्या नजरेस पडतात.

तुर्की, अरेबियन, पर्शियन अश्या विविध राजवटी इथे अस्तित्वात होत्या. काही काळ गझनीच्या साम्राज्याने इथे हात पाय पसरले होते. ६व्या शतकात बुद्ध धर्मदेखील इथे पोचला. सिर दर्या आणि आमु दर्या या दोन महत्वाच्या नद्या आणि त्यांच्यापासून काढलेले असंख्य कालवे गेली अडीच हजार वर्षं अस्तित्वात आहेत. १२२१ मधे मंगोलियन चेंगीझ खानाचे आक्रमण झाले आणि त्यात समरकंदचा विध्वंस झाला. चेंगीझ खानाच्या वंशजांची ही ‘चागताई’ राजवट सुमारे १३८० पर्यंत टिकली. इथूनच पुढे ‘अमीर तिमूर’चा समरकंद भागात उदय झाला आणि आजच्या उझबेकिस्तानच्या वैभवशाली इतिहासाची सुरवात झाली.


‘अमीर तिमूर’ म्हणजे आपल्यासाठी आक्रमक क्रूरकर्मा ‘तैमूरलंग’! त्याने दिल्लीपर्यंत रक्तरंजित मुसंडी मारली होती. तिथली ‘अमीर तिमूर’ची लोकमान्यता शिवाजी महाराजांसारखी आहे असं म्हटलं तर अतिशयोक्ती ठरणार नाही! माझ्यासाठी हे नवलच होतं! साहित्य, संस्कृती आणि स्थापत्य कला यासाठी ‘तिमूर’नी पर्शिया, अरबस्तान आणि भारत येथून अनेकांना पाचारण करून आश्रय दिला. नवीन समरकंद वसवलं. ‘तिमूर’चा खापर पणतू म्हणजे बाबर, याला तिथे ‘बाबुर’ म्हणून ओळखतात. रशियावरील स्वारीत पराभव झाल्यामुळे ह्या महाशयांनी भारताकडे मोहरा वळवला आणि भारतातील ‘मुघल’ साम्राज्याचा पाया रचला. ताश्कंदमध्ये मध्यवर्ती ठिकाणी याच ‘अमीर तिमूर’चा घोड्यावर स्वार झालेला तीस फुटी पुतळा आहे, तर समरकंदमध्ये २५ फुटी सिंहासनावर बसलेला पुतळा आहे!

‘अमीर तिमूर’च्या कारकि‍र्दीत अनेक सुंदर देखण्या इमारती समरकंद येथे बांधण्यात आल्या. आपल्याकडील ‘मुघल’ इमारतींवर या शैलीचे प्रतिबिंब आढळून येते. ताश्कंद मधेही याच शैलीतील अनेक घुमट आणि मिनार दिसून येतात. विटांच्या बांधकामावर प्रामुख्याने निळ्या चमकदार टाईल्सचा साज चढवलेला दिसतो. प्रमाणबध्द अप्रतिम शैली स्तिमित करणारी आहे.

१८६० सालाच्या सुमारास उझ्बेकिस्तानवर रशियाच्या झारने आक्रमण सुरु केलं. झारनं हद्दपार केलेला राजपुत्र रोमानव्ह उझ्बेकिस्तानात स्थायिक झाला. ताश्कंद शहराच्या मध्यवर्ती भागात रोमानव्हचा देखणा प्रासाद पाहता येतो.

पहिल्या महायुद्धानंतर १९२५ साली उझ्बेकिस्तान हे सोव्हिएत युनियनमधील सहभागी राज्य झालं आणि पुढे १९९१ साली उझ्बेकिस्तान हे स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून घोषित झालं.

ताश्कंदमधे खाण्याच्या अनेक जागा चवदार आहेत. त्यांच्या आहारात ताज्या भाज्यांची सलाड्स, दह्याचे प्रकार आणि भाजलेले मांस प्रमुक्याने असते. अनेकविध, छान शिजलेले कबाब, शाशलिक लज्जतदार असतात. इथले इंटरनॅशनल प्लॉव (पुलाव) सेंटर सुप्रसिध्द आहे. लाकडी रसरसलेल्या भट्टीवर असणाऱ्या राक्षसी कढया कमाल आहेत.

मला अजमेरच्या गरीब नवाज दर्ग्यातील अकबराने भेट दिलेली अवाढव्य कढई आठवली! आणखी एक प्रेक्षणीय स्थळ म्हणजे ‘सिल्क रूट’ जमान्याची आठवण करून देणारा इथला ‘चोर्सू बाझार’.

गोलाकार, भलाथोरला मधला घुमट आणि त्याच्या भोवती फेर धरून असलेले छोटे घुमट अशी या बाजाराची रचना. पुण्यातील मंडईच्या दहापट असणारा हा चोर्सू बाजार थक्क करणारा आहे. मुख्य घुमटाखाली समकेंद्री वर्तुळाकार पद्धतीने स्टॉल्स मांडलेले आहेत. इथे बहुतांश माल संस्कारित स्वरुपात मिळतो, म्हणजेच सलाडसाठी कापलेल्या भाज्या, दही, पनीर आणि चीजचे अनंत प्रकार, मसाल्याचे पदार्थ आणि विविध मांसाचे प्रकार.

घुमटाच्या पहिल्या मजल्यावरील गॅलरीसारख्या ठिकाणी सुक्या मेव्याचा बाजार आहे. मुख्य बाजारात शिरल्यावर ताज्या विविध रंगांची लयलूट नजरेस पडते.

‘मांस’ या विभागात सुरेख पद्धतीनं मांडून ठेवलेले चिकनचे तुकडे, तसेच बीफ, मटण आणि ‘OT गोश्त’ म्हणजेच घोड्याचे मांस असे विविध प्रकार मांडून ठेवलेले दिसतात.

भारतीय नजरेला अवघड वाटणारा हा विभाग तरीही आपल्याला थक्क करतो. उन्मेखून उल्लेख करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे येथील अप्रतिम स्वच्छता. गमतीची गोष्ट म्हणजे इथेच नाही तर साऱ्या उझ्बेकिस्तानात मला ‘माशी’ नावाचा प्राणी दिसलाच नाही! सुमारे १५ फुट अंतरावरूनच जिरं, धने आणि अज्वैन यांचा घमघमाट जाणवणारा मसाल्याचा बाजार मोहात पाडतो. वेगवेगळ्या पोत्यांमध्ये मसाल्याच्या पदार्थांच्या राशी मांडलेल्या, मला मंडईबाहेरील अबीर, गुलालाच्या दुकानांची आठवण झाली.

मुख्य घुमटाच्या बाहेर रंगीबेरंगी रसरशीत भाज्यांचा बाजार भरलेला असतो. इथले टोमॅटो जास्त लाल तर काकड्या गर्द हिरव्या रंगानी तुम्हाला खुणावत असतात. अतिशयोक्ती वाटेल पण एक नक्की की इथल्या भाज्या, फळं जास्त रसरशीत आणि ताज्या असतात. उझ्बेकिस्तान हा शेतीप्रधान देश, त्याची भिस्त आहे कापूस, गहू, भाजीपाला आणि फळे यावर. शेतीमाला संदर्भात हा देश स्वयंपूर्ण असून अनेक गोष्टींची निर्यातदेखील करतो. चोर्सू बाझाराचा ताजेपणा, थक्क करणारी नैसर्गिक रंग समृद्धी आणि कलकलटाचा अभाव माझ्या नेहमीच स्मरणात राहील!

पहिल्या दोन दिवसातच माझ्या मनातील विविध जळमटं आणि किल्मिषं कापरासारखी उडून गेली. रस्त्यावरील टपरीवजा स्टॉलवर आग्रहानं ‘सोम्सा’ (सामोसा) खाऊ घालणारा हसरा दाढीवाला अब्दुल, भाषेची अडचण असूनही भरभरून बोलणारा माझा गाईड रहीम, रमाडा हॉटेलमधील हसऱ्या, प्रेमळ मुनाज्योत आणि बार्नो अश्या मॅनेजर्स आणि इतर सर्व ठिकाणी भेटणारे हसरे, बोलके, लालबुंद, गोरे उझ्बेगी चेहरे मी कधीच विसरणार नाही.

मंगोल, पर्शियन आणि कॉकेशियन वंशांची सरमिसळ उझ्बेगी चेहऱ्यात हमखास आढळते. मध्य आशियातील एका समृद्ध मनमोकळ्या देशाची ताश्कंदनं ओळख करून दिली होती. त्या साऱ्या आधुनिक वातावरणात माझी नजर इतिहास शोधत होती.

मध्ययुगीन स्थापत्य शैली आणि ऐतिहासिक इमारतींचे मला वेध लागले होते. चलो चलते है – Next stop, Bukhara!

वसंत वसंत लिमये.

Standard

रख्मात, बुखारा रख्मात! (लेख ४)

बुखाराच्या प्रथम दर्शनातच मी प्रेमात पडलो होतो. तसं छोटं गाव, काही मोठे रस्ते पण असंख्य छोट्या गल्ल्या. वसंत ऋतू असल्यानं दिवस चांगला लांबलचक, त्यामुळे नारायणराव सातच्या पुढे गाशा गुंडाळायला लागायचे. महत्त्वाची सारी ठिकाणं जवळच आहेत, त्यामुळे सहज चालत भटकून येता येईल असा सल्ला शौकतमियांनी दिला होता. मी आर्ट हाऊसच्या गल्लीतून बाहेर पडलो आणि तीन पोरांनी मला घेरलं. अमीन, फैज आणि अहमद असे तिघं, असतील दहा/बारा वर्षाचे. त्यांच्याशी बोलणं अवघडच. अचानक पन्नास वर्षांपूर्वी बाबांच्या धाकामुळे दिलेली रशियनची भाषेची सर्टिफिकेट परीक्षा दिल्याचं स्मरलं आणि मी विचारलं, ‘झ्नायेते आंग्लिस्की?’ ‘चुत, चुत! ओचिन निम्नोष्कं!’ असं उत्तर मिळालं. म्हणजे ‘आम्हाला अगदी थोडं इंग्रजी येतं!’ इतक्या वर्षांनंतर मला रशियन आठवत होतं याचाच मला कोण आनंद झाला होता! पोरं मला चिकटलीच. ‘चला, तुम्हाला छोटा मिनार दाखवतो’ असं म्हणत माझा हात धरून निघाले सुध्दा.

‘कलान मिनार’ माझ्या यादीत होताच आणि तो इतक्या जवळ असेल असं वाटलंच नव्हतं. लवकरच आम्ही जवळच्या एका फुटक्या, भग्न इमारतीत शिरलो. मधल्या एका मोठ्या मैदानात पोचल्यावर वसईच्या भग्न किल्ल्याची आठवण झाली. एका कमानीखाली एक ऐतिहासिक गाडा दिसला. पर्यटकांचं इतकं लोकप्रिय ठिकाण अश्या अवस्थेत कसं? असं आश्चर्य मी करत असता, त्यांच्यातील जरा मोठ्या अहमदनं ‘याला छोटा मिनार म्हणतात!’ असा खुलासा केला. सभोवार अवशेष पसरले होते. मिनार जेमतेम साठ फुटी असेल, वरून दूरवर असलेला ‘कलान मिनार’ दिसला. पहिल्या मजल्याच्या छतावर घुमटांच्या दोन रांगा होत्या. टम्म फुगलेल्या पुरीसारखे घुमट बांधायची इथे पध्दत आहे. ‘की स्टोन’ म्हणजेच कळीचा दगड वापरून उभारलेल्या कमानी आपल्याकडे अनेक ठिकाणी, विशेषतः मुघल इमारतीत दिसतात. तीच कमानीची रचना स्वतःच्या आसाभोवती गोल फिरवली तर असे घुमट तयार होतात. मी खालील दुर्लक्षित प्राकाराकडे पहात होतो. सगळीकडे धुळीचं साम्राज्य, दुरुस्तीच्या कामाच्या सामानाचे ढीग इतस्ततः पसरलेले. पण कुठेही घाण नव्हती, सासवडच्या एका बेवसाऊ वाड्यात नाक दाबून शिरल्याच्या आठवणीनी नकळत माझ्या मनात सल उमटला. महाराष्ट्रातील अनेक भग्न, दुर्लक्षित इमारती माझ्या नजरेसमोर तरळून गेल्या. देवळं देखील याला अपवाद नाहीत. इथली स्वच्छतेची जाण खरोखरच वाखाणण्यासारखी आहे.

पोरांना बाय बाय करून मी निघालो पश्चिमेकडे, ‘आर्क’ किल्ला पाहण्यासाठी. अंतर थोडंच होतं पण वाटेत एक मस्त ‘रोल्स’सारखी दिसणारी टॅक्सी दिसली आणि मोह आवरला नाही. मी तडक ‘आर्क’समोरील प्रांगणात पोचलो. ५०/७० फूट उंचीच्या जाडजूड विटांच्या भिंती घेऊन, दहा एकरावर सुमारे पाचव्या शतकात उभारलेला हा आयताकृती किल्ला. लांबून याच्या भिंतीवर असंख्य डोळे असल्याचा भास होतो. भिंतीला मजबुती देण्यासाठी लाकडी ओंडके वापरले आहेत, त्याची टोकं बाहेरून दिसतात. इथे अनेक राजवटींनी राज्य केलं. १९२० साली रशियन आक्रमणात याची बरीच नासधूस झाली. जवळच उभारलेल्या आधुनिक टॉवरवरून हा किल्ला अधिकच देखणा दिसतो.

खोजा नुरोबाबाद रस्त्यावरून मी ‘कलान मिनार’कडे निघालो. प्रशस्त रस्ता केवळ पादचारी मार्ग म्हणून राखलेला आहे. उजवीकडच्या सिद्दीकियाँ मशिदीच्या भिंतीला लागून रांगेत छोट्या छोट्या वस्तू विकणारे अनेक स्टॉल्स पर्यटकांचं लक्ष वेधून घेतात. यातच एक गोरीपान, लालबुंद गालांची देखणी म्हातारी मण्यांच्या माळा, चांदीचं नक्षीकाम असलेली कर्णभूषणे आणि हातातली वळी विकत बसली होती. भाराभर भेटवस्तू घ्यायच्या नाहीत असा निग्रह विसरून मी मोहात पडलो. उत्साहाच्या भरात रेवतीला, पोरीला फोटो पाठवताच, ‘बाळ्या काका, मला काहीतरी घे ना!’ असा लाडिक आग्रह झाला. तिच्यासाठी, मृणालसाठी पाच दहा गोष्टी घासाघीस करून खरेदी केल्या. ‘सिल्क रूट’च्या जमान्यापासून घासाघीस हा इथला स्थायीभाव असावा. म्हातारी बरोबर मी एक फोटोदेखील काढून घेतला.

इथून थोड्याच अंतरावर मशिदीला वळसा घालून मी उजवीकडे वळून एका प्रशस्त चौकात पोचलो. डावीकडे अब्दुल अझीझ खानचा मदरसा आणि उजवीकडे सिद्दीकियाँ मशीद, तर समोर देखणा ‘कलान मिनार’ उभा होता. चेंगीजखानाच्या तावडीतून सुटलेला, ११२१ साली बांधलेला हा १५० फुटी मिनार लक्षवेधी आहे. पायथ्याशी ३० फुट, तर निमुळता होत माथ्याकडे २० फुटाचा असणारा, पूर्णपणे नक्षीदार विटात बांधलेला हा मिनार उझ्बेगी स्थापत्यशैलीचं एक उत्तम उदाहरण आहे. मिनार आणि मशीद या दोन्हीची भव्य प्रवेशद्वारं फतेहपुर सिक्री येथील बुलंद दरवाज्याची आठवण करून देत होती. कुराणातील अनेक सुवचनांनी सजवलेल्या, निळ्या चमकदार टाईल्सनी या प्रवेशद्वाराला विशेष शोभा आलेली आहे. या धर्तीची भव्य प्रवेशद्वारं मला पुढील सफरीत जागोजागी आढळली. दक्षिणात्य मंदिरांसमोरील गोपुराप्रमाणे हा प्रकार असावा. विविध देखण्या इमारती, अनेक वेगवेगळ्या राजवटी, घडत गेलेली स्थित्यंतरं अश्या इतिहासाच्या गुजगोष्टी सांगणारी ही स्थळं पाहायला पंधरवडा देखील पुरणार नाही!

याच रस्त्यावर, थोड्या पुढे पंधराव्या शतकातील उलुग बेग याचा मदरसा आहे. उलुग बेग हा अमीर तिमूरचा नातू. याला त्रिमिती, गोलाकार भूमिती, खगोलशास्त्र या विषयात विशेष रस होता. या संशोधनाला त्या काळात यानी राजाश्रय दिला. भटकत भटकत कुकलदाश मदरसा पाहून मी लब-इ-हौज कडे निघालो होतो. वाटेत सायकलवर भटकणारा, टुरिझमचा विद्यार्थी असणारा शहाजहान माझा सांगाती होता. त्याच्याकडून अनेक प्रकारचा रंजक इतिहास गवसला. हौज म्हणजे बांधीव पुष्करणी किंवा तलाव. एकेकाळी असे अनेक तलाव बुखारात होते. त्यातील पाण्यामुळे रोगराई पसरते अशा समजुतीमुळे रशियन राजवटीत बहुतेक सारे तलाव बुजवण्यात आले. त्यातील शिल्लक असलेला लब-इ-हौज हा एक देखणा तलाव. तलावाच्या सभोवार अनेक अनेक कॉफी शॉप्स आहेत. इथेच एका कॉफी शॉपच्या दारात, एका १४७७ साली लावलेल्या मलबेरी म्हणजेच एका प्रकारच्या तुतीच्या झाडाचं जरठ खोड स्मारकाच्या रुपात उभं आहे. याच ठिकाणी मध्ययुगीन काळापासून मुस्लिम साहित्यातील अफाट लोकप्रिय तुर्की व्यक्तिरेखा म्हणजे ‘मुल्ला नसिरुद्दीन’. याचाच गाढवावर बसलेला पुतळा आजही लहानांची करमणूक करतो! सावल्या लांब होत चालल्या होत्या, संध्याकाळची वेळ. मी त्या वातावरणात हरवून एका बाकावर विसावलो. समोरच एका नवपरिणीत ख्रिश्चन जोडप्याचं फोटोशूट चाललं होतं. काळ्या सुटाबुटातला नवरदेव आणि पांढऱ्याशुभ्र पायघोळ वेडिंग गाऊनमधील नववधू! बुखारात हे दृश्य पाहतांना इथल्या अनेकपदरी संस्कृतीसंकराची मनोमन खुण पटली.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी मी गावाबाहेरील दोन ठिकाणं पाहायला गेलो. पश्चिमेकडील ठिकाण म्हणजे ‘चोर बाकर’, ही ९७० साली पैगंबरवासी झालेल्या अबू बकर सैदची समाधी. हा मुहम्मद पैगंबराचा चौथा वंशज. मुहम्मद शयबानीच्या काळात बांधलेली ही समाधी, हिचं महत्त्व १९९१ नंतर खूप वाढलं आहे. या ठिकाणी मोरासकट अनेक पक्षी पाळलेले आहेत. इथे भेटलेला, कबुतरांना दाणे घालणारा म्हातारबा खास होता. काबुतरंही मोठी धिटुकली, चक्क हातावर बसून दाणे टिपत होती. दुसऱ्या दिशेला हजरत पैगंबराच्या आणखी एका वंशजाचे समाधीस्थळ. बहाउद्दीन नक्शबंदी हा सुफी संप्रदायाचा सुरवातीच्या काळातील महत्त्वाचा संत. अतिशय शांत पण प्रसन्न अश्या ठिकाणी एक सुंदर पुष्करिणी आणि संगमरवरी दगडात बांधून काढलेली कबर आहे. येणारे भक्त अतिशय शांतपणे भक्तिभावाने प्रार्थना पुटपुटत बसलेले दिसतात. येथील खांब ‘सुरुदार खांबां’ची आठवण करून देतात. १९२५ ते १९९१ या काळात रशियन राजवटीत इस्लामवर बंदी होती. एका अर्थानं या काळात इस्लामचं कडवेपण वितळून गेल्यासारखं वाटतं. कर्मकांड, बुरखा वगैरे गोष्टी लोकं विसरून गेले आहेत. बुरख्यातील स्त्रिया दिसल्या तर त्या हमखास मध्य पूर्वेतील परदेशी असतात. रंगीबेरंगी कपड्यांची आवड असणाऱ्या इथल्या स्त्रिया बिनधास्त उजळ माथ्याने फिरतात. इस्लामपेक्षाही पूर्वीचा इतिहास असणारी उझ्बेगी संस्कृती खूपच मनमोकळी वाटली.

बुखारा मला खूपसं मस्कत मधील जुन्या ‘मत्राह’सारखं भासलं. खूप स्वच्छ आणि मुस्लिम बकालपणा पूर्णपणे गायब! देखण्या स्थापत्य शैलीतील असंख्य इमारती, प्रेमळ बोलकी माणसं, अद्मुऱ्या दह्याचं ‘कायमॉख’ आणि जिवाभावाचा नवा मित्र – शौकत बोल्तायेव. उझ्बेगी भाषेत ‘रख्मात’ म्हणजे धन्यवाद! बुखारा सोडतांना जीवावर आलं होतं. शौकतला घट्ट मिठी मारून निघतांना मनात एकच भाव होता, ‘रख्मात, बुखारा रख्मात!’    

Standard

एक अद्भुत सफर (लेख १)

सकाळी खिडकीतून बाहेर डोकावलो. प्रसन्न सकाळ, हवेत हलका गारठा. बाहेर पाहिलं तर उगवत्या सूर्याची जाग समोरच्या इमारतीवर सोनेरी प्रकाशात चमकत होती. मला का कुणास ठाऊक इंग्लंडमधील Milton Keynes या शहराची आठवण झाली. Milton Keynes हे पूर्णपणे नव्यानं वसवलेलं शहर, तर १९६६च्या भयानक भूकंपानंतर रशियन राजवटीत जवळ जवळ पुन्हा उभारलेलं ताश्कंद हे शहर. त्या पुनरोत्थानाची आठवण म्हणून शहरात मध्यवर्ती ठिकाणी मुंबईच्या हुतात्मा चौकातील जोडशिल्पाची आठवण करून देणारं Courage Monument म्हणजेच धैर्यशिल्प उभं आहे.

उद्या व्हिसाचं काय होणार ही उरात काळजी घेऊनच मी दिल्लीला निघालो. दुपारीच पोचलो पण अस्वस्थ होतो. दिल्लीचे एजंट थोर असतात. मी माझा व्हिसासाठी अर्ज २२ मार्चला केला होता. सोळा दिवस होऊन गेले तरी ‘आप चिंता मत करो, हो जायेगा!’ हे एजंटचं पालुपद चालूच होतं. माझी चिडचीड आणि अस्वस्थता वाढण्याचं ते मूळ कारण होतं. ‘जर मिळाला नाही तर? हा बागुलबुवा भेडसावत होता. गेल्या दोन महिन्यातील सारे प्रयत्न, खटपटी आणि साधारणतः साठ हजार खर्च, हे सारं पाण्यात जाणार ही भिती अस्वस्थ करत होती. अधिक विचार न करता मी संध्याकाळी पाचपर्यंत चक्क झोप काढली! हे अजूनही जमतं हा नशीबाचा भाग! साडे पाच वाजून गेले तरी काही फोन नव्हता.

शेवटी एकदाचा एजंटचा माणूस गुरमीतसिंग साडे सात वाजता उगवला आणि मी अधाशाप्रमाणे पासपोर्ट उघडून व्हिसा पाहिला, तेव्हा जीव भांड्यात पडला. नंतर कळलं की हा सारा उशीर उझबेकिस्तान वकिलातीमुळे झाला होता! या करोना काळात सारंच अनिश्चित झालं आहे आणि काही काळ तरी याची सवय करून घेण्याशिवाय गत्यंतर नाही.

पहाटे साडे चार वाजताच मी एयरपोर्टकडे निघालो. दिल्लीतही कडक संचारबंदी जाणवत होती. दोन तीन ठिकाणी प्रयत्न करूनही सकाळचा पहिला चहा मिळाला नाही. व्हिसा, RT-PCR टेस्ट रिपोर्ट, पासपोर्ट आणि तिकीट असं संभाळत चेक-इन, इमिग्रेशन आणि सिक्युरिटी चेक असे अडथळे पार करत मी हुश्श करत लाऊंजमध्ये स्थानापन्न झालो. एकीकडे गेल्या काही दिवसातील धडपड आणि अनिश्चितता यामुळे आलेला शीण जाणवत होता तर दुसरीकडे आता मी ताश्कंदला नक्की पोचणार याचा आनंद होता. आजूबाजूची गर्दी, हलक्या आवाजातील संभाषणं आणि कुण्या बाईच्या निर्विकार आवाजातील विमान तळावरील अनाऊन्समेंटस्, हे वितळत जाऊन मन हलकेच भूतकाळात शिरलं. डोळ्यासमोर दोन तीन हजार वर्षांपूर्वीच्या ‘सिल्क रूट’वरील व्यापारी काफिल्यांची चित्रं तरळू लागली.

उंट, घोडे आणि खेचरं यावर लादलेला माल, पायघोळ अंगरखे आणि डोक्यावर मंदिल मिरवणारे जाडजूड व्यापारी आणि अफाट पसरलेल्या पिवळसर, रेताड वाळवंटातील पाचूप्रमाणे तलाव असलेलं ओअॅसिस. संपर्काच्या साधनांचा पूर्ण अभाव, दळणवळणाची प्राचीन साधनं, पराकोटीच्या हवामानातील परस्परविरोधी बदल आणि हालअपेष्टा म्हणजेच त्या काळातील प्रवास असणार. चीन भारत इथून निघणारा माल पामीर, हिमालय अशा पर्वतराजी ओलांडून, अफाट लांबलचक वाळवंटी प्रदेशातील समरकंद, बुखारा असे टप्पे पार करून इस्तंबूलमार्गे युरोपात पोचत असे. परतीच्या प्रवासात युरोपातील माल चीन व भारतात येत असे. अश्या एखाद्या सफरीस दहा बारा महिने सहज लागत असणार. त्या काळातील देवाणघेवाण, परकीय भाषा, अनोळखी संस्कृती आणि रीती रिवाज, विनिमयासाठी लागणारे पैसे आणि घासाघीस या साऱ्या गोष्टींचा केवळ विचार करतांना देखील आज थकायला होतं. सतलज नदीच्या काठावरील बिलासपुर मधील व्यापाराची हुंडी म्हणे तिबेटमधील ल्हासा येथे चालत असे! प्राचीन काळापासून याच व्यापारामुळे खूप महत्वाची सांस्कृतिक देवाणघेवाण झाली असणार. व्यापारी, त्यांचे मुनीम, काफिल्यातील मजूर या साऱ्यांच्याच मनात अश्या सफरीवर निघतांना काय काय येत असेल? अनुभवी लोकांकडून ऐकलेल्या कहाण्या आणि भेडसावणारी वर्णनं, असं असूनही अश्या सफरीवर जाण्यासाठी लागणारी जिगर या लोकांकडे निश्चितच असणार. साध्या ताश्कंदच्या प्रवासासाठी निघताना आजच्या काळातील माझी घालमेल आठवून मला गंमत वाटली, खरं सांगायचं तर थोडीशी लाज देखील वाटली!

मानवाचा इतिहास मोठा रंजक आहे. सुरुवातीस गुहेत वास्तव्य करणारा माणूस शिकार आणि कंदमुळं यावर उदरनिर्वाह करत असे. यानंतर शेतीचा शोध लागला आणि हळूहळू जगात विविध ठिकाणी नागरी संस्कृतीचा विकास होत गेला. अनेकविध धर्मांचा उदय झाला. व्यापारामुळे सांस्कृतिक देवाणघेवाण होत ज्ञानसाधनेचा विकास झाला. त्यानंतर तलवारीच्या बळावर राज्यविस्तार, लुटालूट आणि धर्मप्रसार होत गेला. अनेक राजवटी, हत्याकांडे आणि स्थापत्यकलेचा विकास अश्या गोष्टींची मध्ययुगीन इतिहासात रेलचेल आहे. त्याच काळातील सर्व बाजूंनी जमिनीने वेढलेला उजबेकिस्तान हा मध्य आशियातील देश.

तैमुरलंगाच्या रक्तरंजित कहाण्या, प्रामुख्यानं मुसलमान देश आणि १९२५ ते १९९१ सोव्हियत रशियाचा भाग असलेला उजबेकिस्तान येवढी जुजबी माहिती आणि ‘सिल्क रूट’चं आकर्षण असं मनात घेऊन मी ताश्कंदला पोचलो. माझ्या मनातील असंख्य किल्मिषं दूर झाली! धर्माचा कुठलाही अतिरेक आढळला नाही, येवढंच कशाला या साऱ्या प्रवासात कुठेही झोपडी किंवा माश्या औषधाला देखील सापडल्या नाहीत! खेळीमेळीच्या वातावरणात पर्यटकांचं स्वागत करणारे लोक, इतिहासाचा सार्थ अभिमान असूनही नव्या जगाकडे उत्साहानं पाहणारा हा देश. भारतीय म्हणून माझं विशेष स्वागत झालं. इथल्या लहानथोरांना हिंदी संगीत, राज कपूर, ‘शाखरुख खान’ आणि मिथुन चक्रवर्ती यांचं अपार आकर्षण. गेल्या दोन महिन्यातील सारी जळमटं दूर सारून मी एका धमाल अनुभवासाठी सिद्ध होतो.

वसंत वसंत लिमये.

Standard

सुरस आणि चमत्कारिक – (लेख ५)

पामीर पर्वतशृंखलेच्या उत्तरेला ताश्कंद, पश्चिमेकडे समरकंद आणि त्याही पलीकडे बुखारा, ही ‘Afrosiyob’ या वेगवान रेल्वेनी जोडली आहेत. बुखाराहून मी समरकंदला निघालो. तेथे अकबरच्या ओळखीचा सुख्रॉब हा माझा गाईड असणार होता. वडील ताजिक वंशाचे तर आई तातार जमातीतील. एरवी युरोपियन आणि विशेषतः इटालियन पर्यटकांबरोबर काम करणाऱ्या सुख्रॉबचं इंग्रजी अस्खलित होतं. त्यालादेखील हिंदी सिनेमाचं वेड, सीता और गीता, बॉबी आणि बागबान हे याचे आवडते सिनेमे. ‘शाखरुख खान’ आणि अमिताभचा हा चाहता. ही उझ्बेगी मंडळी म्हणजे इकडचे बंगाली असावेत. रोशोगुल्ल्याप्रमाणे सुख्रॉब, अॅफ्रोसियॉब, सोम्सा आणि अल्कोगोल (अल्कोहोल) अश्याच बहुतेक शब्दांना गोलाकार देणं या मंडळींना सहज जमतं. बुखारा, समरकंद प्रवासात सुपरफास्ट गाडीनं एकदा चक्क ‘२०८’ कि.मी. दाखवलं. समरकंदमधे मध्यवर्ती ठिकाणी असलेल्या ‘झरीना’ हॉटेलमध्ये मी मुक्काम केला. पर्शियन भाषेत झरीनाचा अर्थ काय असेल कुणास ठाऊक, परंतु इथे मात्र झरीना म्हणजे झारचे स्त्रीलिंगी रूप. रेल्वेतून प्रवास करतांना दक्षिणेकडे दूरवर असलेल्या पर्वतरांगांची चाहूल लागली. ही पर्वतरांग म्हणजेच पामीर पर्वतशृंखला. दुसऱ्याच दिवशी दोन दिवसांसाठी ‘रोड ट्रीप’साठी आम्ही पहाटेच नववर्षाचं स्वागत करण्यासाठी निघालो. १३ मार्च म्हणजे गुढीपाडवा, चैत्र प्रतिपदा आणि योगायोग म्हणजे त्याच दिवशी रमझानचे रोजे सुरु होत होते. यामुळेच बिचाऱ्या सुख्रॉबचा कडकडीत, निर्जळी उपवास होता.

पहाटे निघाल्याकारणानं दक्षिणेकडे जाणाऱ्या M39 वर आम्हाला फारसा ट्रॅफिक लागलाच नाही. अर्ध्या तासातच सुमारे ४० कि.मी. अंतर कापून ‘तख्त कराचा’ नावाच्या (5365 फुट) खिंडीत आम्ही पोचलो. इथून प्रथमच तुरळक हिमाच्छादित शिखरांचं दर्शन झालं. १०˚C तापमानात, हलक्या वाऱ्यामुळेदेखील थंडीचं बोचरेपण जाणवत होतं. वाटेत गाजर मुळ्यासारखी दिसणारी ‘चिकुरे’ वनस्पती विकणारी उझ्बेगी बाई दिसली. त्या चिकुरेंचा रंग तिच्या गालावर चढला होता. सुक्या मेव्याचा छोटेखानी बाजार भरला होता. सुके अंजीर, पिस्ते, बदाम, किशमिश, अक्रोड यांच्यासोबत डांबरांच्या गोळ्याप्रमाणे भासणाऱ्या टोपलीभर पांढऱ्याशुभ्र गोळ्या. याला ‘कुरुट’ म्हणतात. दुधापासून बनवलेल्या चक्क्यामध्ये थोडंसं मीठ आणि साखर घालून, त्याच्या गोळ्या बनवून कडकडीत उन्हात वाळवल्या जातात, यालाच कुरुट म्हणतात. वाळवंटी प्रदेश, दूरच्या सफरी यामुळे सुके, खारवलेले मांस, सुका मेवा आणि कुरुट हा सिल्क रूटवरील अत्यावश्यक शिधा असे. वाटेत गायी, गुरं, शेळ्या मेंढ्या आणि छोटी टुमदार खेडी लागत होती. मातीच्या, उन्हात वाळवलेल्या विटांपासून इथली घरं बांधलेली असतात. माझ्या डोक्यातील ‘खेडं’ या प्रतिमेला धक्का देणारी स्वच्छ, सुंदर ही खेडी होती. या खिंडीतून खाली उतरून, आम्ही किताब गाव मागे टाकताच ‘शाख्रीसब्ज’ नावाचं गाव लागलं. हे अमीर तिमुरचं जन्मगाव!

आदल्या रात्री मी ‘आमु दर्या’ नदीच्या काठी असलेलं ‘टिरमिझ’ आणि ताजिकीस्तानमधील दुशान्बेच्या वाटेवरील ‘बेसुन’ यांच्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यांचा अभ्यास करत होतो. पामीर पर्वतशृंखलेचं आकर्षण जास्त असल्यानं मी बेसुनला जाण्याचा निर्णय पक्का केला. वाटेतील शाख्रीसब्ज, ‘कुल किशलाक’ तलाव आणि दरबांद येथील प्राचीन मशीद अश्या ठिकाणांच्या डायरीत अंतरासकट नोंदी करून ठेवल्या. प्रवासात लॅपटॉप, अर्थातच गुगल मॅप उघडणं अवघड होतं. शाख्री सब्ज नंतर गुजर येथे आम्ही डावीकडे वळलो. नंतर मात्र कुल किश्लाक आणि दरबांद यांच्यात माझी काहीतरी गल्लत झाली. माझ्या गाईडला सुख्रॉबसाठी हा साराच प्रकार नवलाईचा होता. तो या मार्गावर फारसा कधी आलाच नव्हता. दरबांदपाशी मातकट, लाल पाणी असलेली ‘थुरकोन दर्या’ नावाची नदी लागली. याच नदीच्या उगमाकडे कुल किशलाक आहे अशी माझी ठाम समजूत! दरबांद गावापाशी तलावाची आम्ही जुजबी चौकशीदेखील केली. याच भागातील डोंगरात ‘थेशिक तोष’ म्हणजेच खडकातील एक गुहा आहे. याच गुहेत १९३० सालाच्या सुमारास मानवाच्या उत्क्रांतीतील Neanderthal वंशाच्या एका लहान मुलीच्या हाडांचा सांगाडा सापडला होता. उझ्बेकिस्तानच्या अतिप्राचीन इतिहासाची ही एक महत्वाची खूण. मी त्या नदीचं ‘Red River’ असं नामकरण केलं. याच नदीच्या काठानं आम्ही कुल किशलाक सरोवराच्या शोधात मार्गक्रमणा करू लागलो. पुढील सुमारे १२ कि.मी.चा प्रवास एका अफलातून दरीतून झाला. बहुतेक ठिकाणी समोरासमोरच्या पहाडी भिंती जेमतेम २०० मी. अंतरावर होत्या. खडकातील विविध थर, अंगावर येणारे कडे आणि खळाळत वाहणारा लाल नदीचा प्रवाह हे सारं थक्कं करणार होतं. मला उन्मेखून लडाख, लाहौल, स्पितीची आठवण होऊन गेली. आजूबाजूच्या पर्वतराजीत लाल खडकाचे, मातीचे तिरके पट्टे दिसून येत होते. नदीच्या उगमाकडे असलेली लाल माती वाहून आणल्यामुळे ही नदी लाल झाली असावी. दरीचा प्रवास संपताच आम्ही एका पठारावर पोचलो. उजवीकडील दरीतून येणाऱ्या लाल नदीने आमच्याशी फारकत घेतली होती. इथेच आम्हाला एक छोटं खेडेगाव लागलं. कुल किशलाक किंवा एखादं सरोवर याची कुणालाच कल्पना नव्हती. आम्ही साफ चुकलो होतो! आल्या रस्त्यानं मुख्य रस्त्याकडे परत येण्यावाचून इलाज नव्हता. त्याच दरीचं उग्रभीषण, रौद्रभयंकर सौंदर्य पुनश्च अनुभवता आलं.

१४ एप्रिलला बेसुनहून पहाटेच निघून आम्ही समरकंदकडे निघालो. घाटरस्ता सुरु होऊन थोडे पुढे येताच दरबांदपाशी दोन रस्ते फुटले. एक निघाला होता टिरमिझ या अफगानिस्ताणच्या सीमेवरील गावाकडे, तर दुसरा समरकंदमार्गे ताश्कंदकडे. सकाळच्या कोवळ्या उन्हात हिरवीगार कुरणं आणि शेळ्या मेंढ्यांचे कळप दिसत होते. वाटेतील एका छोट्या खेड्यापाशी ‘मुल्ला नसरुद्दिन’ भेटला! नाही, गंमत करतोय. गाढवावर बसलेला एक हसरा आनंदी म्हातारा भेटला. ‘फोटो काढू का?’ असं विचारताच आनंदानं तयार झाला आणि मोठ्या आग्रहानं, ‘चला घरी चहा पिऊया!’ म्हणून आम्हाला त्यानं खूप आग्रह केला. मला आता परतीचे वेध लागले होते आणि वेळेत करायच्या RT-PCR टेस्टची टांगती तलवारही होतीच. समरकंदला येताच वाटेतच एका क्लिनिकमधे टेस्ट करून मी झरीना हॉटेलमधे पोचलो. हॉटेल मालकानं मोठ्या आवडीनं, सजावट म्हणून उझ्बेगी ‘उखळा’सकट जुन्या आठवणी जपल्या आहेत.

या सगळ्या धावपळीत समरकंदमधील ‘रेगिस्तान’ हे महत्वाचं लोकप्रिय ठिकाण पाहायचं राहून गेलं होतं. संध्याकाळ होताच, अनेक रंगाच्या रोषणाईने झगमगणारा रेगिस्तान हा भलाथोरला चौक समरकंदच्या मध्यवर्ती ठिकाणी वसला आहे. त्या संध्याकाळी रेगिस्तान चौकात उझ्बेगी संगीताची मेहफिल चालू होती. चौकात डावीकडे उलुघबेग, मध्ये ‘तिलीया कोरी’ म्हणजेच सोन्यानं मढवलेलं नक्षीकाम असलेली, तर उजवीकडे ‘शेर-दोर’ अश्या तीन मान्यवर मदरसा आहेत. प्रत्येक मदरश्यासमोर भव्य महाद्वार आणि डावी उजवीकडे मिनार अशी रचना उझ्बेकिस्तानात सर्वत्र आढळते. या गोपुरासारखे दिसणाऱ्या महाद्वारांना ‘पेश्ताक’ म्हणतात. संध्याकाळच्या गार हवेत मी थक्क होऊन समोरचा नजारा न्याहाळत होतो. कानावर अरबी संगीताशी मिळतंजुळतं संगीत (?) कानावर पडत होतं. यात कधी खंजिरी, घुंगरू अश्या वाद्यांसह उडत्या आनंदी चालीचं संगीत असतं, तर अनेकदा विव्हळणाऱ्या आवाजात विरही आर्त स्वर कानावर पडतात. ८४ साली सौदी अरेबियात असल्यापासून, मला कधीही न उमजलेला हा संगीतप्रकार आहे. रेगिस्तान पाहून सुख्राबबरोबर मी अमीर तिमूरची समाधी पाहायला गेलो. येथील मिनारासोबतचा निळाभोर घुमट, अप्रतिम नक्षीकामानं सजवलेला आहे.

सुख्राबचं लक्ष सारखं घड्याळाकडे जात होतं. साडे आठ वाजून गेले होते. त्यांनी उपास सोडायचा ७.१३ चा मुहूर्त कधीच टळून गेला होता. दिवसभराच्या कडकडीत निर्जळी उपवासानंतर सुख्राबला कडकडून भूक लागली असणार! आम्ही तडक ‘मन्सूर शाशलिक’ नावाच्या स्थानिक हॉटेलात जेवायला गेलो. अप्रतिम सलाड, तीन चार प्रकारचे कबाब आणि त्याबरोबर सढळहस्ते देण्यात येणारा पांचट चहा असं आमचं जेवण! एक नक्की की अतिशय कमी मसाले वापरून बनवलेले कबाब/शाशलिक जिभेवर विरघळतात.

समरकंद हे शहर ख्रिस्तपूर्व ८०० साली वसवलं असावं. इ.स. १२२१ मध्ये चेंगीजखानाचं आक्रमण झालं आणि त्याने सारं समरकंद शहर उध्वस्त केलं. १३३६ साली शाख्रीसब्ज इथे अमीर आणि तेकीना खातून यांच्या पोटी जन्माला आलेला ‘तिमूर’ म्हणजेच पोलादी पुरुष, याने एका भक्कम राजवटीची मुहूर्तमेढ रोवली. खेळतांना किवा कुठल्याश्या किरकोळ लढाईत तिमूरचा उजवा हात आणि उजवा पाय पंगू झाला होता आणि यावरूनच तैमुरलंग हे त्याचं नाव प्रसिध्द झालं. ‘अमीर तिमूर’ त्याच्या घोडेस्वारी आणि युद्धकौशल्यासाठी नावाजला गेला. विविध टोळ्या, आक्रमणं या पार्श्वभूमीवर प्रथमच, अमीर तिमूरनं उझ्बेकीस्तानमध्ये स्थिर सत्ता निर्माण केली. आपल्याला त्याची एक आक्रमक क्रूरकर्मा येव्हढीच ओळख आहे. याचाच खापरपणतू ‘बाबुर’ यानं मुंडक्यांच्या राशी रचत, खैबरखिंडमार्गे भारतात येऊन १५२६ साली मुघल साम्राज्याचा पाया रचला. असं असूनही अमीर तिमूरच्या काळात समरकंदचा सांस्कृतिक विकास झाला. अमीर तिमूरनं नवीन समरकंद वसवलं.

रेगिस्तान जवळच एक विस्तीर्ण चौकात ‘अमीर तिमुर’चा भव्य, सिंहासनावर बसलेला पुतळा आहे. घुमटाकार शिरस्त्राण, जाड भुवया आणि दाढीमिशा असलेला करारी चेहरा, डाव्या हातातील सरळसोट पल्लेदार तलवारीवर उजवा हात स्थिरावलेला. अतिशय अंदाधुंद, रक्तरंजित काळात उझ्बेकीस्तानात स्थैर्य आणणाऱ्या कर्तबगार सेनापतीचा हा पुतळा, मी निरखून पाहत होतो. कला, संस्कृती आणि स्थापत्यशास्त्राला राजाश्रय देणारा राजा, त्या पराक्रमी, करारी योध्द्याच्या चेहऱ्यात हरवून गेला होता. इथे ‘अमीर तिमुर’ला महाराजांप्रमाणे मानतात. त्यानंतर झेराव्शान नदीच्या काठी असलेला ‘अफ्रासियाब कालवा’ आणि त्याकाठी असलेलं उध्वस्त समरकंद, अलेक्झांडरच्या काळी बांधलेल्या संरक्षक भिंतीचे अवशेष आणि शाही दफनभूमी ‘शाही झिंदा’ असं पाहून मी ताश्कंदकडे निघालो.

लहानपणापासून ऐकलेल्या ‘अरेबियन नाईट्स’ मधील सिंदबादच्या गोष्टी, अलिबाबा आणि चाळीस चोर आणि अल्लाउद्दिनचा जादुई दिवा अश्या कहाण्या वाचतांना डोक्यात येणारी विशेषणं म्हणजे ‘सुरस आणि चमत्कारिक’! बालमनाला ते सारंच अद्भुत आणि मनोरंजक वाटे. प्रेमळ माणसं, मुस्लिम कर्मठपणाचा पूर्ण अभाव, चवदार खाणं, ओळखीचं वाटणारं तरीही स्तिमित करणारं अप्रतिम स्थापत्य आणि इमारती, करोनाच्या भयाचा पूर्ण अभाव आणि आल्हाददायक हवामान, सारंच अद्भुत. खडतर ‘सिल्क रूट’च्या प्रतिमा, त्या प्रवाश्यांचं साहस माझ्या मनात रेंगाळत होतं. ‘पुन्हा नक्की यायचं’ असं मनाशी घोकत मी दिल्लीच्या विमानात पाऊल ठेवलं. अश्या तऱ्हेनं ही ‘उझ्बेकिस्तान’ची सुरस आणि चमत्कारिक कहाणी सुफळ संपूर्ण झाली!

वसंत वसंत लिमये

Standard

रख्मात, बुखारा रख्मात!

बुखाराच्या प्रथम दर्शनातच मी प्रेमात पडलो होतो. तसं छोटं गाव, काही मोठे रस्ते पण असंख्य छोट्या गल्ल्या. वसंत ऋतू असल्यानं दिवस चांगला लांबलचक, त्यामुळे नारायणराव सातच्या पुढे गाशा गुंडाळायला लागायचे. महत्त्वाची सारी ठिकाणं जवळच आहेत, त्यामुळे सहज चालत भटकून येता येईल असा सल्ला शौकतमियांनी दिला होता. मी आर्ट हाऊसच्या गल्लीतून बाहेर पडलो आणि तीन पोरांनी मला घेरलं. अमीन, फैज आणि अहमद असे तिघं, असतील दहा/बारा वर्षाचे. त्यांच्याशी बोलणं अवघडच. अचानक पन्नास वर्षांपूर्वी बाबांच्या धाकामुळे दिलेली रशियनची भाषेची सर्टिफिकेट परीक्षा दिल्याचं स्मरलं आणि मी विचारलं, ‘झ्नायेते आंग्लिस्की?’ ‘चुत, चुत! ओचिन निम्नोष्कं!’ असं उत्तर मिळालं. म्हणजे ‘आम्हाला अगदी थोडं इंग्रजी येतं!’ इतक्या वर्षांनंतर मला रशियन आठवत होतं याचाच मला कोण आनंद झाला होता! पोरं मला चिकटलीच. ‘चला, तुम्हाला छोटा मिनार दाखवतो’ असं म्हणत माझा हात धरून निघाले सुध्दा.

‘कलान मिनार’ माझ्या यादीत होताच आणि तो इतक्या जवळ असेल असं वाटलंच नव्हतं. लवकरच आम्ही जवळच्या एका फुटक्या, भग्न इमारतीत शिरलो. मधल्या एका मोठ्या मैदानात पोचल्यावर वसईच्या भग्न किल्ल्याची आठवण झाली. एका कमानीखाली एक ऐतिहासिक गाडा दिसला. पर्यटकांचं इतकं लोकप्रिय ठिकाण अश्या अवस्थेत कसं? असं आश्चर्य मी करत असता, त्यांच्यातील जरा मोठ्या अहमदनं ‘याला छोटा मिनार म्हणतात!’ असा खुलासा केला. सभोवार अवशेष पसरले होते. मिनार जेमतेम साठ फुटी असेल, वरून दूरवर असलेला ‘कलान मिनार’ दिसला. पहिल्या मजल्याच्या छतावर घुमटांच्या दोन रांगा होत्या. टम्म फुगलेल्या पुरीसारखे घुमट बांधायची इथे पध्दत आहे. ‘की स्टोन’ म्हणजेच कळीचा दगड वापरून उभारलेल्या कमानी आपल्याकडे अनेक ठिकाणी, विशेषतः मुघल इमारतीत दिसतात. तीच कमानीची रचना स्वतःच्या आसाभोवती गोल फिरवली तर असे घुमट तयार होतात. मी खालील दुर्लक्षित प्राकाराकडे पहात होतो. सगळीकडे धुळीचं साम्राज्य, दुरुस्तीच्या कामाच्या सामानाचे ढीग इतस्ततः पसरलेले. पण कुठेही घाण नव्हती, सासवडच्या एका बेवसाऊ वाड्यात नाक दाबून शिरल्याच्या आठवणीनी नकळत माझ्या मनात सल उमटला. महाराष्ट्रातील अनेक भग्न, दुर्लक्षित इमारती माझ्या नजरेसमोर तरळून गेल्या. देवळं देखील याला अपवाद नाहीत. इथली स्वच्छतेची जाण खरोखरच वाखाणण्यासारखी आहे.

See the line of Domes on the left!

पोरांना बाय बाय करून मी निघालो पश्चिमेकडे, ‘आर्क’ किल्ला पाहण्यासाठी. अंतर थोडंच होतं पण वाटेत एक मस्त ‘रोल्स’सारखी दिसणारी टॅक्सी दिसली आणि मोह आवरला नाही. मी तडक ‘आर्क’समोरील प्रांगणात पोचलो. ५०/७० फूट उंचीच्या जाडजूड विटांच्या भिंती घेऊन, दहा एकरावर सुमारे पाचव्या शतकात उभारलेला हा आयताकृती किल्ला. लांबून याच्या भिंतीवर असंख्य डोळे असल्याचा भास होतो. भिंतीला मजबुती देण्यासाठी लाकडी ओंडके वापरले आहेत, त्याची टोकं बाहेरून दिसतात. इथे अनेक राजवटींनी राज्य केलं. १९२० साली रशियन आक्रमणात याची बरीच नासधूस झाली. जवळच उभारलेल्या आधुनिक टॉवरवरून हा किल्ला अधिकच देखणा दिसतो.

खोजा नुरोबाबाद रस्त्यावरून मी ‘कलान मिनार’कडे निघालो. प्रशस्त रस्ता केवळ पादचारी मार्ग म्हणून राखलेला आहे. उजवीकडच्या सिद्दीकियाँ मशिदीच्या भिंतीला लागून रांगेत छोट्या छोट्या वस्तू विकणारे अनेक स्टॉल्स पर्यटकांचं लक्ष वेधून घेतात. यातच एक गोरीपान, लालबुंद गालांची देखणी म्हातारी मण्यांच्या माळा, चांदीचं नक्षीकाम असलेली कर्णभूषणे आणि हातातली वळी विकत बसली होती. भाराभर भेटवस्तू घ्यायच्या नाहीत असा निग्रह विसरून मी मोहात पडलो. उत्साहाच्या भरात रेवतीला, पोरीला फोटो पाठवताच, ‘बाळ्या काका, मला काहीतरी घे ना!’ असा लाडिक आग्रह झाला. तिच्यासाठी, मृणालसाठी पाच दहा गोष्टी घासाघीस करून खरेदी केल्या. ‘सिल्क रूट’च्या जमान्यापासून घासाघीस हा इथला स्थायीभाव असावा. म्हातारी बरोबर मी एक फोटोदेखील काढून घेतला.

इथून थोड्याच अंतरावर मशिदीला वळसा घालून मी उजवीकडे वळून एका प्रशस्त चौकात पोचलो. डावीकडे अब्दुल अझीझ खानचा मदरसा आणि उजवीकडे सिद्दीकियाँ मशीद, तर समोर देखणा ‘कलान मिनार’ उभा होता. चेंगीजखानाच्या तावडीतून सुटलेला, ११२१ साली बांधलेला हा १५० फुटी मिनार लक्षवेधी आहे. पायथ्याशी ३० फुट, तर निमुळता होत माथ्याकडे २० फुटाचा असणारा, पूर्णपणे नक्षीदार विटात बांधलेला हा मिनार उझ्बेगी स्थापत्यशैलीचं एक उत्तम उदाहरण आहे. मिनार आणि मशीद या दोन्हीची भव्य प्रवेशद्वारं फतेहपुर सिक्री येथील बुलंद दरवाज्याची आठवण करून देत होती. कुराणातील अनेक सुवचनांनी सजवलेल्या, निळ्या चमकदार टाईल्सनी या प्रवेशद्वाराला विशेष शोभा आलेली आहे. या धर्तीची भव्य प्रवेशद्वारं मला पुढील सफरीत जागोजागी आढळली. दक्षिणात्य मंदिरांसमोरील गोपुराप्रमाणे हा प्रकार असावा. विविध देखण्या इमारती, अनेक वेगवेगळ्या राजवटी, घडत गेलेली स्थित्यंतरं अश्या इतिहासाच्या गुजगोष्टी सांगणारी ही स्थळं पाहायला पंधरवडा देखील पुरणार नाही!

याच रस्त्यावर, थोड्या पुढे पंधराव्या शतकातील उलुग बेग याचा मदरसा आहे. उलुग बेग हा अमीर तिमूरचा नातू. याला त्रिमिती, गोलाकार भूमिती, खगोलशास्त्र या विषयात विशेष रस होता. या संशोधनाला त्या काळात यानी राजाश्रय दिला. भटकत भटकत कुकलदाश मदरसा पाहून मी लब-इ-हौज कडे निघालो होतो. वाटेत सायकलवर भटकणारा, टुरिझमचा विद्यार्थी असणारा शहाजहान माझा सांगाती होता. त्याच्याकडून अनेक प्रकारचा रंजक इतिहास गवसला. हौज म्हणजे बांधीव पुष्करणी किंवा तलाव. एकेकाळी असे अनेक तलाव बुखारात होते. त्यातील पाण्यामुळे रोगराई पसरते अशा समजुतीमुळे रशियन राजवटीत बहुतेक सारे तलाव बुजवण्यात आले. त्यातील शिल्लक असलेला लब-इ-हौज हा एक देखणा तलाव. तलावाच्या सभोवार अनेक अनेक कॉफी शॉप्स आहेत. इथेच एका कॉफी शॉपच्या दारात, एका १४७७ साली लावलेल्या मलबेरी म्हणजेच एका प्रकारच्या तुतीच्या झाडाचं जरठ खोड स्मारकाच्या रुपात उभं आहे. याच ठिकाणी मध्ययुगीन काळापासून मुस्लिम साहित्यातील अफाट लोकप्रिय तुर्की व्यक्तिरेखा म्हणजे ‘मुल्ला नसिरुद्दीन’. याचाच गाढवावर बसलेला पुतळा आजही लहानांची करमणूक करतो! सावल्या लांब होत चालल्या होत्या, संध्याकाळची वेळ. मी त्या वातावरणात हरवून एका बाकावर विसावलो. समोरच एका नवपरिणीत ख्रिश्चन जोडप्याचं फोटोशूट चाललं होतं. काळ्या सुटाबुटातला नवरदेव आणि पांढऱ्याशुभ्र पायघोळ वेडिंग गाऊनमधील नववधू! बुखारात हे दृश्य पाहतांना इथल्या अनेकपदरी संस्कृतीसंकराची मनोमन खुण पटली.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी मी गावाबाहेरील दोन ठिकाणं पाहायला गेलो. पश्चिमेकडील ठिकाण म्हणजे ‘चोर बाकर’, ही ९७० साली पैगंबरवासी झालेल्या अबू बकर सैदची समाधी. हा मुहम्मद पैगंबराचा चौथा वंशज. मुहम्मद शयबानीच्या काळात बांधलेली ही समाधी, हिचं महत्त्व १९९१ नंतर खूप वाढलं आहे. या ठिकाणी मोरासकट अनेक पक्षी पाळलेले आहेत. इथे भेटलेला, कबुतरांना दाणे घालणारा म्हातारबा खास होता. काबुतरंही मोठी धिटुकली, चक्क हातावर बसून दाणे टिपत होती. दुसऱ्या दिशेला हजरत पैगंबराच्या आणखी एका वंशजाचे समाधीस्थळ. बहाउद्दीन नक्शबंदी हा सुफी संप्रदायाचा सुरवातीच्या काळातील महत्त्वाचा संत. अतिशय शांत पण प्रसन्न अश्या ठिकाणी एक सुंदर पुष्करिणी आणि संगमरवरी दगडात बांधून काढलेली कबर आहे. येणारे भक्त अतिशय शांतपणे भक्तिभावाने प्रार्थना पुटपुटत बसलेले दिसतात. येथील खांब ‘सुरुदार खांबां’ची आठवण करून देतात. १९२५ ते १९९१ या काळात रशियन राजवटीत इस्लामवर बंदी होती. एका अर्थानं या काळात इस्लामचं कडवेपण वितळून गेल्यासारखं वाटतं. कर्मकांड, बुरखा वगैरे गोष्टी लोकं विसरून गेले आहेत. बुरख्यातील स्त्रिया दिसल्या तर त्या हमखास मध्य पूर्वेतील परदेशी असतात. रंगीबेरंगी कपड्यांची आवड असणाऱ्या इथल्या स्त्रिया बिनधास्त उजळ माथ्याने फिरतात. इस्लामपेक्षाही पूर्वीचा इतिहास असणारी उझ्बेगी संस्कृती खूपच मनमोकळी वाटली.

बुखारा मला खूपसं मस्कत मधील जुन्या ‘मत्राह’सारखं भासलं. खूप स्वच्छ आणि मुस्लिम बकालपणा पूर्णपणे गायब! देखण्या स्थापत्य शैलीतील असंख्य इमारती, प्रेमळ बोलकी माणसं, अद्मुऱ्या दह्याचं ‘कायमॉख’ आणि जिवाभावाचा नवा मित्र – शौकत बोल्तायेव. उझ्बेगी भाषेत ‘रख्मात’ म्हणजे धन्यवाद! बुखारा सोडतांना जीवावर आलं होतं. शौकतला घट्ट मिठी मारून निघतांना मनात एकच भाव होता, ‘रख्मात, बुखारा रख्मात!’   

 

Standard

निसटती नाती

माझी एक डॉक्टर मैत्रीण परवा घरी आली होती. गेले बरेच दिवस ती गायबच होती, ‘म्हटलं, असेल कशात तरी गुंतलेली!’ तिचा नवरा एक प्रथितयश अर्किटेक्ट, तोही मित्रच. इकडच्या तिकडच्या गप्पा झाल्या. अचानक ती म्हणाली, ‘अरे, आम्ही दोघांनी सेपरेट व्हायचं ठरवलं आहे!’ मी चाट पडलो! काही क्षण अस्वस्थ शांततेचे गेले. ‘काय सांगतेस काय? असं झालं तरी काय?’ मला कंठ फुटला. मैत्रीण खूप शांत होती. तिनी सविस्तर सारी कहाणी सांगितली. दोघांचं हे दुसरं लग्न, दोघांचीही मुलं मोठी. या दोघांनी प्रेमात पडून, विचारपूर्वक सर्वांच्या संमतीनं लग्न केलं आणि दोघांचेही छान जमलं होतं. त्यामुळेच सारं अनपेक्षित, धक्कादायक होतं! दोघंही शहाणे आणि विचारी असल्यानं, त्यांचं विलग होणंही बहुदा शांतपणे घडलं होतं. मलाच हे सारं स्वीकारणं अवघड जात होतं.

मनुष्य समाजशील प्राणी आहे म्हणून नाती ही असणारच. निसर्ग नियमानुसार वंशवृध्दीसाठी स्त्री पुरुष एकत्र येणार हे स्वाभाविक आहे. समाज व्यवस्था या नात्याकडे एक परंपरा म्हणून पाहते आणि यात प्रजनन हाही संदर्भ होताच. पण यापलीकडे जाऊन नाती असणं ही माणसाची गरज आहे. नाती आणि त्यातूनही स्त्री-पुरुष नाती ही अकल्पनीय रित्या गुंतागुंतीची असतात. परस्परां बद्दल वाटणारं आकर्षण, प्रेम, मग ते मुरल्यावर जुळून येणारं नातं. विवाह ही लौकिक दृष्ट्या त्यावर होणारी शिक्कामोर्तब असते. अनेकदा सुरवातीचं गुलाबी आकर्षण संपलं तरी कालांतराने नाती सवयीची होऊन जातात आणि तरीही टिकून राहतात. ‘मला तुझ्या सोबत छान म्हातारं व्हायचं आहे!’ असं दीर्घायुषी प्रेमळ नातं हे अनेकांचं स्वप्नं एखाद्या बिल्डरच्या दूरस्थ होर्डिंगवरच राहतं! उष्ट्या जिलबीपासून सुरू झालेला प्रवास, समंजसपणे तुझी बिन साखरेची काळी कॉफी आणि माझा मस्त गोड चहा अश्या एकोप्यानं मजेत सुरू राहतो. सुरवातीस सारं काही ‘एकत्र’ करण्याचा हव्यास असतो. ‘हमारे खयाल कितने मिलते है!’ असा तो मयुरपंखी काळ. काही दिवसांनी आवडी बदलतात किंवा त्या भिन्न असल्याचा शोध लागतो! पण परस्परां बद्दल आदर असल्यानं त्याची काहीच अडचण होत नाही. परस्परां बद्दलच्या आदराला कधीतरी नकळत तडा जातो आणि मग तेच आवडतं नातं डोईजड होतं!

स्त्री पुरुष भिन्न आहेत म्हणूनच मजा आहे! दोघंही एकत्र येण्यात निश्चित परस्पर पूरक स्वार्थ असतात. फार पूर्वी प्राचीन आदिमानवाच्या काळी गुहेत रहात असतांना काय होतं कुणास ठाऊक, पण माणूस जसा सुसंस्कृत होऊ लागला तस तसं स्थैर्य त्याला प्रिय होऊ लागलं. स्थैर्याबरोबर दिलासा, सुरक्षितता आली पण त्याच बरोबर नीतीनियम, रीती रिवाज, रूढी, सुस्थापित व्यवस्था, रचना अस्तित्वात आल्या. कुठल्याही रचनेत एक सुसूत्रता असते, अधिकृतता असते. आणि म्हणूनच ते नातं शिष्टसंमत झालं, त्यात शरीरसंबंध असूनही कुठलंही चोरटेपण किंवा अपराधीपण नव्हतं. परंतु रचनेमुळे त्यात एक सामान्यत्व आलं, साऱ्यांना एकाच समान नियम! पण यात वैयक्तिक उत्कृष्टतेचा ध्यास बाजूला पडला, वगळला गेला. जोडीतील एक असामान्य असेल तर दुसर्‍याला शेपूट बनून अनुनय करण्या वाचून पर्याय उरला नाही. तसंच काही वेळेस या व्यवस्थांचा अतिरेक झाला किंवा त्या विकृत झाल्या. स्त्री पुरुषातील समानता लयास गेली आणि पुरुषप्रधान संस्कृती, बालविवाह, सती अश्या अनिष्ट प्रथा रूढ झाल्या.

हे नातं बिनसायला अनेक कारणं असू शकतात. सासू सासरे, दोन्ही घरची मंडळी आणि या दोघांना ते सारे कसे स्वीकारतात यावर अनेक गोष्टी अवलंबून असतात. पूर्वी लक्षात न आलेल्या एकमेकातील त्रुटी, स्वभावातील कंगोरे. काही काळानंतर त्यात एक अपरिहार्य शिळेपण येऊ लागतं. नातं स्वीकारलं की ती एक पॅकेज डील आहे याचा विसर पडतो. दोघंही एकमेकांच्या प्रगतीला हातभार लावतात, परस्परांना प्रोत्साहन देतात. नकळत कधीकधी दोघात स्पर्धा सुरू होते. एकाच व्यवसायिक क्षेत्रातील ही स्पर्धा असू शकते. ‘अभिमान’ आठवतोय? परंतु क्षेत्र एक नसलं तरी स्पर्धा असू शकते. अशी स्पर्धा असूनही, आणि इतर कितीही कौतुक करत असले तरी नात्यातील त्या ‘दुसऱ्या’कडून खरंखुरं कौतुक हवं असतं. ते मिळालं नाही की चिडचिड होते. संवेदनशीलता, सृजनशीलता यांचा संगम होण्याऐवजी समांतर प्रवाह वाहू लागतात. एकमेकांचे मित्र परिवार, आवडी निवडी हेही कारण असू शकतं. ह्या नात्यात दोघंही खूप पझेसिव्ह असतात आणि त्यात कुठलंही तिसरं माणूस शिरलं की भूकंप होऊ शकतो. ‘प्रतारणा’, ‘व्यभिचार’ ही फक्त लेबलं झाली. तसं पाहिलं तर बहुदा आपण सारेच निरुपद्रवी पध्दतीनं ‘बाहेरख्याली’ असतो! माझ्या मते हा Extra Carricular विषय असतो. मलाही इतर स्त्रिया आवडतात किंवा माझ्या सखीला इतर पुरुष आवडू शकतात. मला वाटतं हे निसर्गसुलभ आहे, पण त्यात ‘तुलना’ येऊ लागली की गोंधळ होतो, नात्याला फार मोठे तडे जाऊ लागतात. हे तडे बुजवणं फार अवघड आणि जखमा बुजल्या तरी वण राहतातच! या नात्याचं नेहमीच उदात्तीकरणही केलं गेलंय. पावित्र्य, मांगल्य यांची जोड देण्यात आली. प्रेयसी, सखी, सहचारिणी आणि अनंत काळची माता म्हणून त्यात फक्त स्त्रीच्या भूमिकेला गौरवास्पद भासवणारी व्याख्या मिळाली! त्या व्याख्येतील जखडलेपण जाणीवपूर्वक दडवलं गेलं. ह्याच पुरुषी व्यवस्थेनं पक्षपात करून पुरुषाला अन्यायपूर्वक मोकळा ठेवला! पूर्वी या नात्याला लौकिक अर्थानं खूप मान होता, म्हटलं तर दहशत होती. म्हणूनही अनेक विवाह जाचक असले तरी टिकून रहात.

अनेकदा जुलमाचा रामराम म्हणून नाती सहन केली जातात. या व्यवस्थेतील दिलासा, सुरक्षितता महत्त्वाची आणि व्यवहार्य वाटते. पण घुसमट होतच राहते. भांडणं होत राहतात, किरकोळ कारणांवरून देखील! दोघंही एकमेकांच्या चांगल्या गोष्टींचं मनात असूनही कौतुक, रसग्रहण करायचं टाळतात किवा विसरून जातात. साधारणतः पंचविशी/तिशीत लग्न होतं. सुरवातीचे स्वर्गीय दिवस, मग मुलं, त्यांचं संगोपन दोघांच्याही आयुष्याला एक भक्कम उद्दिष्ट असतं, दिशा असते आणि त्यात वेळ कापरासारखा उडून जातो. दोघांचीही अनेक ध्येयं, स्वप्नं बाजूला पडतात. पंचावन्न साठीच्या सुमारास जाग येते. मुख्य उद्दिष्ट साध्य झालेलं असतं आणि कदाचित भयानक पोकळी भेडसावू लागते. अशात एकमेकांचं जमत नसेल तर साऱ्याच गोष्टींवर उदासीनतेचं सावट येतं. एकाच घरात Common Shared Services अश्या पध्दतीनं गोष्टी घडत राहतात, पण दोघांच्याही स्वातंत्र्याला तिलांजली मिळते आणि मग नात्यातील दोघांचंही ‘बोन्साय’ होऊ लागतं. अनेकदा हे सारं अटळ म्हणून स्वीकारलं जातं ही मोठी शोकांतिका आहे.

आज काळ बदलला आहे, आधुनिकते बरोबर एक मोकळेपण, क्षमाशीलता  आढळून येते. विवाहाशिवाय एकत्र राहणं, Live-in Relationship आता शिष्टसंमत आहे, किरकोळ कुजबुज होण्यापलीकडे कुणी त्याकडे कुत्सितपणे पहात नाही. पूर्वी घटस्फोट हे जणू पाप होतं, विशेषतः त्यातील स्त्रीला भल्या थोरल्या  दिव्याला सामोरं जावं लागे. लोक वाळीत टाकत किंवा प्रसंगी गैरफायदा घ्यायचा प्रयत्न करीत. कळत नकळत चारित्र्यावर शंका घेतली जात असे. यात पुरुष नेहमीच ‘बिचारा’ असे. पण आज लग्न ही बेडी न भासता अनेक नाती सामोपचाराच्या मार्गे घटस्फोट घेऊन मोकळी होतात आणि आता हेही आपल्या सवयीचं होतं आहे. एका अर्थानं हे स्वागतार्ह आहे. काही काळ लंगडेपण जाणवेल पण पुन्हा उभारी घेण्याचं स्वातंत्र्य असेल! म्हणूनच मी मैत्रिणीला आणि मित्रालाही मनोमन शुभेच्छा दिल्या.

आदिम काळात समाज व्यवस्था उभी करण्यासाठी, बांधण्यासाठी काही सुजाण, शहाण्या आणि सामर्थ्यवान मंडळींनी समाज रचनेचे काही नियम केले आणि विवाहसंस्था हा त्याचाच एक भाग. गेल्या अनेक सहस्रकात आपली प्रगती झाली आहे असं मानायला काही हरकत नाही. माणूस बऱ्याच अंशी सुसंस्कृत झाला आहे त्यामुळे विवाह हा कायदेशीर करार, बंधन असं न समजता त्याकडे हे एक दीर्घायुषी नातं म्हणून पाहणं शक्य आहे. सुरवातीलाच आकर्षणा पलीकडे जाऊन त्याचा दूरदर्शीपणानं विचार करणं आवश्यक आहे. आज आधुनिक सोयी आणि माहिती तंत्रज्ञानामुळे हे सहज शक्य आहे. पंचविशीत स्वीकारलेलं हे नातं शेवटपर्यंत असतं म्हणजेच आपल्या आयुष्याच्या जवळ जवळ दोन त्रितीयांश (२/३) काळासाठी असतं. एखाद्या रोपट्याप्रमाणे त्याला खतपाणी घालावं लागतं. कधी नवऱ्यासाठी केलेला गोड शिरा असेल तर कधी संध्याकाळचा गजरा असो! ही त्या नात्यात दोघांनीही करायची Investment असते. आपण कालांतराने हे विसरतो, नातं गृहीत धरू लागतो आणि तिथेच गडबड होते. नात्यात नकळत रुक्षता येऊ लागते. मला दक्षिणेकडील एक प्रथा ठाऊक आहे. आमच्या एका ज्येष्ठ मित्राच्या साठी निमित्त अचानक त्याच्या लग्नाचं आमंत्रण मिळालं. ‘त्याच बायकोशी पुन्हा लग्नं!’ असं म्हणून आम्ही त्याची खूप टिंगल केली! याला षष्ट्यब्दीपूर्ती किंवा त्या विवाहाला ‘आरुबादम कल्याणम्’ असं म्हणतात. त्यामागचा विचार आणि श्रध्दा अशी की साठीला आयुष्यातील एक आवर्त संपतं आणि नव्या आवर्ताचा तो आरंभ असतो. नात्याच्या गणिताचा विचार केला तर आधुनिक काळातही हे तर्कशास्त्र पटण्यासारखं आहे! आधीच्या लग्नातील आणाभाका मागे सोडून पुन्हा नव्या संकल्पाच्या दोघांनीही शपथा घ्यायच्या आणि त्याच नात्याला नवा आयाम द्यायचा! त्यात नूतनीकरणाचा मोठा हृद्य सोहळा आहे. मला वाटतं नात्याच्या निकोप दीर्घायुष्यासाठी हे खूप महत्त्वाचं आहे!

या नात्याकडे ‘क्विक फिक्स’ किंवा भाविष्यातील भाळाळत्या जखमांच्या भेगांवरील ‘Dr. Fixit’ म्हणून न पाहता, समाधानी दीर्घ आयुष्याचा विमा म्हणून पाहण्याचा सुजाणपणा बाणला पाहिजे. आज जग अतीव स्पर्धात्मक आणि वेगवान झालं आहे आणि म्हणूनच त्यातील नैराश्य, जखमा आणि सल भयानक आहेत. मधुमेह. हृदयविकार यांचं वाढतं प्रमाण याचा दाखला आहे. आधुनिकतेच्या नावाखाली अनेक जुन्या गोष्टी मोडीत निघाल्या आहेत पण त्याचबरोबर आपण सर्वज्ञानी नाही ही जाणीव उदयाला येत आहे. ‘करोना’ नावाची सणसणीत कानफटात नुकतीच बसली आहे. ‘योगाभ्यास’ वगैरे पुराण्या गोष्टींकडे आपण नव्या आदरानं पहात आहोत. याच पार्श्वभूमीवर ‘विवाह’ या गोष्टीकडे एक व्रत म्हणून पाहीलं पाहिजे. या नात्यात जुगाराची अनिश्चितता आहे पण ती खूप कमी करता येईल आणि ती एक छोटी संभाव्यता म्हणून स्वीकारून पुढे जाण्याचा शहाणपणा आपल्याला खचितच अंगीकारता येईल अशी आशा बाळगतो!

  • वसंत वसंत लिमये
Standard

चौल, शूर्पारक आणि ‘मडफ्लॅट्स’

परवाच जुने फोटो चाळता चाळता ‘Creek Jaunt’ या सफरीचे बहारदार फोटो मिळाले. जुन्या स्मृतींना उजाळा मिळाला. शनिवार २८ मार्च, २००९. दुपारचा एक वाजून गेला होता, पायाखाली डिझेल इंजिनची थरथर जाणवत होती. टळटळीत दुपार असूनही उन्हाचा चटका जाणवत नव्हता. आणि याचं कारण एकच, कुंडलिका खाडीवरून पश्चिमेकडून येणारा मस्त वारा! आदल्याच दिवशी गुढीपाडवा होता. रेवदंडा आणि चौल या परिसरातील एक ऐतिहासिक परंपरा म्हणून, दरवर्षी गुढीपाडव्याच्या दुसऱ्या दिवशी शिडाच्या बोटींची शर्यत असते. आम्ही पंधरा/वीस मंडळी या शर्यतीची मौज मजा पहायला आग्राव येथील आमच्या कोळी मित्राच्या, दीपक मुंबईकर याच्या मच्छिमार बोटीवरून सफरीस निघालो होतो. मला खात्री आहे की या कोकणच्या कानाकोपऱ्यात अश्या अनेक ऐतिहासिक गमती दडलेल्या आहेत!

इतिहासावरून आठवलं, कुंडलिका नदी सह्याद्रीच्या कुशीत पश्चिम घाटावरील ताम्हिणी परिसरातील डोंगरवाडीजवळ उगम पावते. सुरुवातीचा अवखळ प्रवाह ‘भिऱ्या’नंतर संथपणे कोलाड, रोहा असा प्रवास करत पश्चिमेकडे जातो. रोह्यानंतर सुमारे आठ किलोमीटर खाली गेल्यावर नदीचे खाडीत रुपांतर होते. हीच खाडी साळाव पुलानंतर थोड्याच अंतरावर अरबी समुद्रास मिळते. खाडीच्या मुखापाशी उत्तर टोकावर रेवदंड्याचा किल्ला तर दक्षिण टोकावर कोर्लई किल्ला राखणदार म्हणून उभे आहेत. रेवदंडा दक्षिणोत्तर पसरलेलं आहे, तर त्याच्या किंचित पूर्वेला गर्द हिरव्या नारळ/पोफळीच्या वाड्यांमधे दडलेले चौल गाव आहे. चौल हे भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील अतिप्राचीन बंदर, ज्याचा चिम्युला, टिम्युला, साइभोर, चेऊल अश्या विविध नावांनी इतिहासात उल्लेख आढळतो. घारापुरीच्या लेण्यातील शिलालेखात देखील चौलचा उल्लेख आढळतो. चौल बंदरात १४७० साली आलेल्या रशियन दर्यावर्दीचं नाव – अफनासी निकीतीन. सुमारे दोन वर्षं या परिसरात राहून याने इथल्या जनजीवनाबद्दल एक पुस्तकही लिहिलं. त्याच्या नावाने उभारलेला स्मृतीस्तंभ रेवदंड्याच्या शाळेत आजही आढळतो. चौलचं प्राचीन नाव चंपावती किंवा रेवतीक्षेत्र. सुमारे तीन हजार वर्षांहूनही अधिक जुनं असं हे प्रसिध्द बंदर. पण गमतीची गोष्ट म्हणजे आज याच चौल गावाला कुठेही समुद्री खाऱ्या पाण्याचा स्पर्शही होत नाही! पूर्वी म्हणे शितळादेवी मंदिराच्या पायऱ्यांना व्यापारी गलबतं लागत असंत! हे सारंच बुचकळ्यात टाकणारं होतं.

पाडव्याच्या दुसऱ्या दिवशी होणाऱ्या शिडाच्या बोटींची शर्यत पहायला पहिल्याच खेपेस आमच्या सोबत डॉ. विश्वास गोगटे आले होते. हा माणूस ‘फिजिकल केमेस्ट्री’ विषयातील तज्ञ, परंतु त्यांनी अनेक वर्षं डेक्कन कॉलेजला पुरातत्व विभागात तज्ञ म्हणून काम केलेलं. चौल परिसर त्यांच्या विशेष जिव्हाळ्याचा. त्यांच्या पुढाकारामुळे चौल परिसरात अनेक उत्खनने करण्यात आली. आमच्या सोबत असतांना चौलच्या प्राचीन इतिहासाबद्दल त्यांनी अनेक रंजक कथा सांगितल्या. याच गप्पांमध्ये एक विषय आला तो म्हणजे, ‘मडफ्लॅट्स’!

बुजलेल्या खाडीला ‘मडफ्लॅट्स’ ही भौगोलिक संज्ञा वापरली जाते. याचा सोपा अर्थ असा की एखाद्या खाडीत गाळ साठत जाऊन (Silting) त्यामुळे खाडी बुजते. या बुजलेल्या खाडीच्या पट्ट्याला म्हणतात ‘मडफ्लॅट्स’. या जमिनीतील क्षारांमुळे इथे फारशा वनस्पती उगवत नाही आणि हा भाग बोडका असून सहजपणे नजरेत भरतो. विश्वासरावांनी रेवदंडा आणि चौलच्या दरम्यान असलेले ‘मडफ्लॅट्स’ आम्हाला मुद्दाम दाखवले. हा ‘बुजणे’ प्रकार कदाचित दोन/तीनशे वर्षांपूर्वी घडला असावा. बुचकळ्यात टाकणाऱ्या प्रश्नाचं मला उत्तर मिळालं होतं! चौल या प्राचीन बंदराला विशेष महत्व होतं, याचं कारण म्हणजे चौलच्या पश्चिमेस दक्षिणोत्तर पसरलेलं रेवदंडा बेट. गुगल मॅप्स किंवा सॅटेलाईट इमेजेस पाहिल्यावर हा प्रकार सहजपणे लक्षात येतो. रेवदंड्याच्या उत्तरेस असलेली बागमळा येथील छोटीशी खाडी किंवा अक्षीजवळील साखरखाडी यामुळे पूर्वीचे रेवदंडा हे बेट पश्चिम किनाऱ्यापासून विलग असावे. या बेटामुळे प्राचीन चौल बंदराला वादळी हवामानापासून सुरक्षितता लाभत असणार आणि म्हणूनच चौल हे भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील भरभराट पावलेले महत्वाचे बंदर! ही संकल्पना लक्षात घेतल्यावर शितळादेवी मंदिराच्या पायऱ्यांना खचितच गलबतं लागत असणार हे ध्यानात येतं. थोडक्यात ही केवळ आख्यायिका न राहता त्यात सत्याचा अंश आढळून आला. यानंतर गेल्या दशकात माझ्या चौलला अनेक खेपा झाल्या. प्राचीन इतिहासाकडे पाहण्याचा एक वेगळाच दृष्टीकोन मला गवसला होता.

यानंतर मी एक वेगळीच कहाणी सांगणार आहे! २०१२ साली माझी पहिलीच कादंबरी ‘लॉक ग्रिफिन’ प्रकाशित झाली आणि गाजली. पाच सहा महिने त्या कौतुकाच्या ढगावर तरंगल्यावर मला पुढले वेध लागू लागले. ‘लॉक ग्रिफिन’ ही कादंबरी, ‘माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांची हत्या’ या मध्यवर्ती घटनेभोवती गुंफलेली आहे. नव्या कादंबरीचा विषय काय असावा हा विचार डोक्यात घोळत होता. सहजच एक वेगळा विचार सापडला, एखादी ऐतिहासिक घटना निवडण्याऐवजी एखादा ‘भूगोल’ डोळ्यासमोर घेऊन त्याचा अभ्यास करावा अशी ती कल्पना. मी ‘भूगोल’ निवडला – आफ्रिकेचा पूर्वकिनारा, मध्यपूर्वेतील आखाती देश, पाकिस्तान आणि भारताचा पश्चिम किनारा, थोडक्यात अरबी समुद्र कवेत घेणारा भूभाग. या भूगोला संदर्भातील तपशील, निगडित घटना आणि व्यक्तिमत्वं यांचा अभ्यास सुरु झाला. हे करत असतांना एक महान व्यक्तिमत्व उसळी मारून वर आलं आणि त्यानी माझा ताबा घेतला. ते व्यक्तिमत्व म्हणजे भगवान श्रीकृष्ण!

महाभारतकालीन संदर्भांचा अन्वयार्थ लावताना लक्षात आलं की अंतसमयी श्रीकृष्णाचं वय सुमारे एकशे चौदा असावं! कथा कादंबऱ्यांतून श्रीकृष्णाची महती, जीवित कार्य ठाऊक होतं. एका अर्थानं श्रीकृष्ण म्हणजे भारतीय सारस्वत संस्कृतीच्या संचिताचा विश्वस्त. त्याच्या आयुष्यात अनेक महत्वपूर्ण घटनांची मालिका आहे, नव्हे त्यातील अनेक घटनांचा तो कर्ता करविता होता. आणखी एक लक्षात आलं ते म्हणजे, अंतसमयी दुर्दैवानं यादवांमध्ये माजलेलं यादवी अराजक आणि चौदा पंधरा मुलं असूनही सुयोग्य वारसदार नसणं! दैदिप्यमान आयुष्याच्या पार्श्वभूमीवर उठून दिसणारी श्रीकृष्णाची शोकांतिका अंगावर येणारी होती. श्रीकृष्ण म्हटल्यावर अनेक प्रतिमा आपल्या नजरेसमोर येतात, ‘माखनचोर’ अवखळ बाळकृष्ण, गोपिकांमध्ये रमणारा रोमँटिक ‘मुरलीधर’ आणि कुरुक्षेत्रावर हतोत्साही अर्जुनाला गीतोपदेश करणारा ‘तत्वज्ञ’. परंतु पांढऱ्या पापण्या, पांढरे केस, असंख्य सुरकुत्यात दडलेले डोळे, विकलांग जराजर्जर अशी वृद्ध श्रीकृष्णाची प्रतिमा आपल्या अजिबात ओळखीची नाही. या वारसदार नसलेल्या वृद्ध विश्वस्त श्रीकृष्णाच्या व्यक्तिमत्वानं मला झपाटून टाकलं आणि हीच ‘विश्वस्त’ कादंबरीची पायाभूत संकल्पना ठरली.

‘लॉक ग्रिफिन’चा अनुभव पाठीशी असल्यानं नवीन कादंबरीची सुरुवात करतांना मी निर्धास्त नसलो तरी भेदरलेला नव्हतो. माझ्यासाठी कादंबरी हे प्रकरण एखाद्या मोठ्या प्रोजेक्टसारखं होतं. न थकता अनेक संदर्भांचा अभ्यास आणि पाठपुरावा करणं, कथानकाचा आरंभ आणि शेवट सुरुवातीसच ठरवणं आणि मग कथानकाचा आकृतिबंध प्लॅन करणं. लौकिक अर्थानं आयआयटी इंजिनीयर असून  देखील इंजिनीयरिंगला रामराम ठोकल्याबद्दल माझ्यावर अनेकदा टीकाही झाली आहे. परंतु कादंबरी लेखनासंदर्भात मला इंजिनीयरिंगचा खूप फायदा झाला. कादंबरीतील व्यक्तिरेखा, त्यांचा इतिहास आणि जडणघडण, विविध घटना आणि घटनास्थळं हे माझ्यासाठी खूप महत्वाचं असतं. या सर्वच विषयांचा सखोल अभ्यास, आकृतिबंधासाठी Excel Sheetचा वापर मी कसोशीनं करतो. कथानकाचा रसरशीतपणा, घटनाक्रमाचा वेग आणि थरार रंगवण्यासाठी या साऱ्याचा मला खूप फायदा झाला/होतो.

‘विश्वस्त’ कादंबरीत द्वारका, चौल आणि शूर्पारक या प्राचीन, समृद्ध आणि प्रसिध्द बंदरांना विशेष महत्व आहे. संशोधन, अभ्यास या निमित्तानं माझ्या गुजरातला सात/आठ वाऱ्या झाल्या, त्यात द्वारकेस मी तीनदा भेट दिली. ‘शूर्पारक’ विषयाचा अभ्यास करतांना असं लक्षात आलं की शूर्पारक म्हणजेच आजचं नालासोपारा! फार पूर्वी ‘मॅफ्को’ मध्ये काम करत असताना प्रदीप हातोडे नावाचा सहकारी वसईहून येत असे अशी आठवण झाली. एव्हाना तो अर्थातच रिटायर झालेला, म्हणूनच त्याचा पत्ता शोधणं जरा जिकिरीचं होतं. जुन्या चार/पाच मित्रांकडे चौकशी केल्यानंतर त्याचा पत्ता आणि फोन नंबर सापडला. प्रदीप आणि इतर काही ओळखीच्या मंडळींमुळे मनीष म्हात्रे या तरुणाचा पत्ता गवसला. त्या भेटीत मनीषची छान ओळख, गप्पा झाल्या पण त्याच्या सोबतीनं नालासोपारा परिसरात नीटसं भटकता आलं नाही. मनीष हा खास वसईप्रेमी आणि चिमाजी आप्पांचा भक्त. तो अधूनमधून वृत्तपत्रात लेखनही करत असतो. त्याच्याकडे वसई ते अर्नाळा या भागातील ऐतिहासिक माहितीचा खजिना आहे. ‘पुढल्या वेळेस नक्की वेळ काढून येतो!’ असं आश्वासन देऊन मी निघालो, परंतु माझ्या डोक्यात प्राचीन शूर्पारक बंदराचा इतिहास घोळत होता.

त्यानंतर सुमारे वर्षभरानंतर म्हणजे २०१५साली नालासोपाऱ्याला जाण्याचा योग आला. आम्ही आदल्या रात्री वसईतील हॉटेलात मुक्काम केला. सकाळी लवकरच मनीषला वाघोली गावातील नाक्यावर भेटायचं ठरलं. माझा सहकारी निर्मल खरे तेव्हा माझ्यासोबत होता. आम्ही वाघोली नाक्यावर जरा लवकरच पोचलो. हातात वेळ होता म्हणून त्या गावातील प्रसिध्द शनिमंदिर पाहून आम्ही पुन्हा नाक्यावर आलो. नाक्यावरचा वडेवाला सकाळचा पहिलाच घाणा बाहेर काढत होता. त्याच्याकडील चवदार बटाटवड्याचा आस्वाद घेत असताना मनीष आला. तो स्कूटरवर तर त्याच्या मागोमाग आम्ही गाडीत अशी आम्ही पुढील सुमारे तीन तास मनसोक्त भटकंती केली. सोपाऱ्यातील बुरुड डोंगराच्या उत्खननातून १८८२ साली सापडलेला बौद्ध स्तूप पाहिला. इथून सम्राट अशोकाची कन्या, संघमित्रा सोपारा (शूर्पारक) बंदरमार्गे श्रीलंकेत बौध्दधर्माचा प्रसार करण्यास श्रीलंकेस गेली असा इतिहास आहे. सुमारे तेवीस शतकांपूर्वीची ही गोष्ट! नंतर निर्मळक्षेत्र येथील शंकराचार्य मंदिर पाहिलं. इथे जगन्नाथपुरीच्या शंकराचार्य विद्यारण्यस्वामी यांची समाधी आहे. सोपाऱ्यातील चक्रेश्वर तलावाजवळील चक्रेश्वर मंदिर पाहिलं. याच देवळाच्या बाहेर एका पत्र्याच्या शेडखाली ब्रह्मदेवाची पुरुषभर उंचीची सुंदर उपेक्षित मूर्ती आहे. १८व्या शतकात जवळच असलेल्या ‘गास’ गावातील एका तलावात ही मूर्ती सापडली. साऱ्या भारतात ब्रह्मदेवाची मंदिरं विरळाच! असं असूनही ही देखणी मूर्ती आजही वाळीत टाकल्याप्रमाणे चक्रेश्वर मंदिराबाहेर उभी आहे.

या भटकंतीत मनीषनी अनेक कहाण्या सांगितल्या. आम्ही तिथून पुढे गुजरातला जाणार होतो, त्यामुळे आम्हाला घाई होती.  पण केवळ मनीषच्या आग्रहामुळे आम्ही गिरिझ गावातील हिराडोंगर पहायला गेलो. हिराडोंगर ही जेमतेम दोनएकशे फुटांची टेकडी. चिमाजी आप्पांच्या वसई स्वारीच्या वेळेस म्हणजे १७३८ साली याच डोंगरावर टेहेळणीसाठी बांधलेला छोटासा ‘वज्रगड’ नावाचा किल्ला होता. आजकाल हा भाग ‘खाजगी मालमत्ता’ असल्याकारणानं किल्ल्याचे अवशेष गायब होत आले आहेत. महाराष्ट्रात ऐतिहासिक स्थळं ‘खाजगी मालमत्ता’ कशा होतात हे एक गौडबंगाल आहे! हिराडोंगरावर एक लोकप्रिय दत्तमंदिर आहे. वसई परिसरातील शिल्पकार सिक्वेरा बंधू यांनी ही दत्ताची अतिशय देखणी लाकडी मूर्ती घडवली अशी याची कहाणी. या मूर्तीचे डोळे अत्यंत जिवंत भासतात. हिराडोंगर हा या भेटीतील शेवटचा टप्पा होता. देवळाबाहेरील उत्तरेकडील दगडी भिंतीवर बसून मी सारा आसमंत न्याहाळत होतो. उत्तरेकडे दिसणाऱ्या वैतरणा नदीचं पात्र पहात असताना माझ्या डोक्यात एक भन्नाट विचार डोकावला!

हिराडोंगरावरून दक्षिणेकडे वसईची खाडी दिसते. पश्चिमेकडे अरबी समुद्र तर वायव्येकडील बेटावर अर्नाळ्याचा किल्ला आणि उत्तरेला दिसणारी वैतरणा नदी. पूर्वेकडे तुंगारेश्वराची डोंगर रांग तर उत्तरेकडे समोरच खाली पसरलेलं, इमारतींच्या जंगलात हरवलेलं सोपारा गाव दिसत होतं. सोपारा गावाला म्हणजेच पूर्वीच्या ‘शूर्पारका’ला कुठेही समुद्री खाऱ्या पाण्याचा स्पर्श होत नाही! मला अचानक चौल आठवलं. मी पुनःपुन्हा सारा आसमंत निरखून पहात होतो. समोरच्या चित्रात मला स्पष्टपणे ‘मडफ्लॅट्स’ दिसत होते. याचाच अर्थ असा की वैतरणेच्या मुखाशी अर्नाळा बेट/किल्ला, मग दक्षिणोत्तर पसरलेले ‘नाळा’, ‘राजोडी’ बेट, त्याच्या पूर्वेला ‘मडफ्लॅट्स’ आणि त्याच्याही पूर्वेकडील भूभागावर सोपरा म्हणजेच ‘शूर्पारक’ असणार! पश्चिमेकडील बेटामुळे वादळी हवामानापासून सुरक्षितता आणि वैतरणेतून किंवा वसईच्या खाडीतून या बंदराला पोचता येत असणार. चौल येथील भौगोलिक रचनेचं हे जणू प्रतिबिंब होतं. गेल्या काही सहस्र वर्षांत समुद्राची पातळी २५/३० फुटांनी वाढली आहे असं वाचल्याचं आठवलं. डोक्यात अनेक विचार, सिध्दांत यांची सरमिसळ झाली होती, पण हळुहळू संगती लागू लागली. एकीकडे मी तुटक वाक्यात, उत्साहाच्या भरात निर्मल आणि मनीषला ते सारं सांगत होतो, तर दुसरीकडे माझं मन ‘युरेका’ म्हणत आनंदानं नाचत होतं.

मी परत आल्यावर माझा अभ्यास सुरूच राहिला. मी अनेक संदर्भ तपासले. सोपाऱ्यातील बौध्द स्तूप, तेथील उत्खनन आणि ‘मडफ्लॅट्स’चे पुसट उल्लेख हाती लागले. द्वारका, शूर्पारक बंदरं आणि युरोप व मध्यपूर्वेशी असलेला प्राचीन व्यापार हे विषय माझ्या ‘विश्वस्त’साठी जिव्हाळ्याचे होते. इतिहास संशोधक आणि लेखक यात फार मोठा फरक आहे. संशोधकांसाठी पुरावे, साधने खूप महत्त्वाची. त्यांना केवळ एक पुरावा असून चालत नाही, तर विविध स्रोतांतून तोच सिध्दांत समोर येत असेल, तरच ते खूप जपून निष्कर्षाकडे सरकू शकतात. अर्थातच याला अनेक वर्षे लागू शकतात. मी लेखक होतो/आहे आणि म्हणूनच कल्पनाविस्तार, कल्पनाविलास हे माझं विशेष जन्मसिध्द स्वातंत्र्य होतं! मला नालासोपाऱ्याला सापडलेला खजिना बहुमोल होता आणि त्याचा ‘विश्वस्त’च्या कथानकात फार मोठा चपखल सहभाग होता. मला गवसलेले पुरावासदृश संदर्भ माझ्या कल्पनाविस्तारासाठी पुरेसे होते. पुरातत्व संशोधन हे शास्त्र आहे आणि त्यांची कठोर शिस्त मला पटते आणि मी त्याचा सन्मानच करतो. संशोधक मंडळी त्यांच्या विषयात थोर असतात, पण अनेकदा अश्या थोर मंडळींचं आपापसात फारसं पटत नाही. मला वाटतं कमीअधिक फरकानं हे साऱ्याच क्षेत्रात आढळतं! पण हीच मंडळी सुजाणपणे एकत्र आली तर क्रांतिकारक नवीन संकल्पना/संशोधन जन्माला येऊ शकेल असं माझं बाळबोध प्रामाणिक मत आहे.

हिराडोंगरावर उभं असतांना अचानक माझ्या डोळ्यासमोरचं चित्र धूसर होऊ लागलं, मोठी शिडाची गलबतं वैतरणेतून शूर्पारक बंदराकडे येत असलेली दिसू लागली!

“विजयकेतू गलबताचा सरखेल, वज्रसेन तशाही परिस्थितीत निर्धाराने शूर्पारक बंदराकडे निघाला होता. त्याने तसे वचन भगवान श्रीकृष्णाला दिले होते!

अनामिक अंतःस्थ वेदनेने करकरणारे दोरखंड आणि गलबताची कचकचणारी निर्जीव लाकडे, एखाद्या मुक्या प्राण्यागत अबोलपणे विव्हळत होती. गलबतावरील नऊ जणांना खवळलेल्या सागराने कधीच गिळंकृत केले होते! गलबत धडपडत शूर्पारक बंदराच्या आडोशाला, दगडी कठड्याला धाड्कन आवाज करत कसेबसे येऊन टेकले. काठावरून फेकल्या गेलेल्या दोरखंडांनी बांधून घेत गलबत सुरक्षित करण्यात आले. थकला–भागलेला वज्रसेन धक्क्यावर उतरून खलाशांना आणि बंदरावरील कामगारांना घोंगावणाऱ्या वाऱ्यातही शोष पडलेल्या कंठाने भसाड्या आवाजात ओरडून वेगवेगळ्या आज्ञा देत होता.”

‘विश्वस्त’ कादंबरीतील एक थरारक प्रसंग आकार घेत होता. इतिहास, भूगोलासारखे नीरस रुक्ष विषय एकत्र आले की ऐतिहासिक भूगोल जिवंत होत तुमच्या समोर येतो! तुमच्यातील चौकस कुतूहलाला आव्हान देतो. ‘अहम् ब्रह्मास्मि’ म्हणत तुमच्या प्रतिभेला विविध कल्पनांचे धुमारे फुटू लागतात!

  • वसंत वसंत लिमये
Standard

दोन हिमालय

तसा मी हिमालयाच्या सावलीत अनेकदा वावरलेला माणूस! १९७६ साली हिमालयात गिर्यारोहणाच्या प्रशिक्षणासाठी प्रथमच गेलो आणि हिमालयाच्या मी प्रेमात पडलो. त्याच सुमारास आणखी एका हिमालयाची ओळख झाली आणि लवकरच त्या ओळखीचं गाढ स्नेहात रूपांतर झालं. अभिनय क्षेत्रातील त्या महान कलाकाराचं, हिमालयाचं दुसरं नाव म्हणजे डॉ. श्रीराम लागू! १७ डिसेंबर २०१९ रोजी ते कालवश झाले. काही ओळखी, मैत्र का घडतं हे मला नेहमीच पडणारं कोडं! ४०/४५ वर्षात डॉक्टरांचा अकृत्रिम स्नेह मला मिळाला हे माझं थोर भाग्य.

आमची उंची साधारणपणे सारखीच, पण त्यांच्या सोबत असतांना, त्यांच्या उत्तुंग व्यक्तिमत्वामुळे सुरवातीस एक दडपण येत असे. पेशानं डॉक्टर पण एका आंतरिक उर्मीनं आयुष्याच्या उत्तरार्धात ते अभिनयाकडे वळले आणि त्यांनी उपजत गुण आणि अथक परिश्रमांच्या सहाय्याने अभिनयाचा एक मानदंड उभा केला. स्वच्छ गोरा वर्ण, सुस्पष्ट वाणी, आवाजाची उत्तम फेक, काळजाचा ठाव घेणारी भेदक घारी नजर आणि थक्क करणारी देहबोली. साहजिकच त्यांच्या सोबत असताना हिमालयाच्या सावलीत असल्याचा भास होत असे.

डॉक्टरांचं वाचन अफाट होतं. विचारांची सुस्पष्टता असलेला कठोर बुध्दीप्रामाण्यवादी, पण तरीही अतिशय संवेदनशील माणूस! त्यांच्याकडे अभिनयातील कमावलेली शिस्त होती, अनेकदा त्यांचे सहकलाकार त्यामुळे वचकून असत. आवाजाच्या रियाजासाठी रोज दोन तास काढणारे डॉक्टर मला आठवतात. उध्वस्त धर्मशाळा, हिमालयाची सावली, नटसम्राट, सामना, सिंहासन, दुभंग, आत्मकथा असं काय काय तरी आठवतं. त्यांचा अभिनय पाहणं ही एक पर्वणी असे. ते मुंबईहून पुण्याला स्थलांतरित झाल्यावर अनेकदा गाठीभेटी होत असत. एवढा मोठा माणूस पण कुठेही गर्व किंवा दंभ याचा लवलेश नसे. कधी अस्वस्थ असतांना मी सहज उठून डॉक्टरांकडे जात असे. ‘ये बाळ्या, ये!’ असं अगत्यपूर्वक स्वागत होत असे. प्रेमळ बापाच्या छायेत असल्याचा भास होत असे. मनातली जळमटं दूर होऊन मी नव्या उत्साहाने बाहेर पडे. त्यांच्या सहवासात मला गंगास्नान घडल्याचा अनुभव येत असे.

. ‘लमाण’ हे त्यांचं आत्मचरित्र वाचत असतांना, काही ओळी उन्मेखून लक्षात राहिल्या. डॉक्टरांनी टांझानियातील ‘किलिमांजारो’ शिखर सर केल्यावर त्या उत्तुंग ठिकाणी त्यांच्या मनातले भाव –

“आणि आत एक आवाज उमटला. निःशब्द गाभार्‍यातल्या घंटानादासारखा स्वच्छ, नितळ, खणखणीत, आत्मविश्वासाने भारलेला.

डिसेंबर १९६८ अखेर मी भारतात परतेन तो व्यावसायिक डॉक्टर आणि हौशी नट म्हणून नव्हे तर व्यावसायिक नट आणि हौशी डॉक्टर म्हणून!” 

गेल्या अनेक वर्षात डॉक्टरांच्या रूपाने ‘नटसम्राट’, हिमालय आणि उत्तुंग व्यक्तिमत्व अशी मनात ठसलेली प्रतीकं मला नतमस्तक करतात. शेवटाकडे त्यांची प्रकृती हळूहळू ढासळत गेली. आधी फिरायला, मग नुसतेच बसायला ते ARAIच्या टेकडीवर जात असत, त्यांच्या आवडत्या बाकावर! शांत तेवणारी ज्योत मंद होत आली होती पण माझं मन ते मान्य करायला कचरत होतं. १७ डिसेंबर २०१९ रोजी डॉक्टर गेले. धक्का नसला तरी भयानक पोकळी जाणवत होती. “Dust thou art, and unto dust shalt thou return!” म्हणजेच ‘मातीतून मातीकडे’ असा भावार्थ असलेल्या या बायबल मधील ओळी डोक्यात रेंगाळत होत्या.

डॉक्टरांना अंधश्रध्दा अमान्य होती, तर अंधश्रध्दा निर्मूलनाच्या कामात ते अग्रेसर होते. मी त्यांच्या अस्थींचा अंश मिळवला. त्यांच्या अस्थी, त्यांचे विचार, मी काहीसा अडखळलो. मला खात्री आहे की त्यांना अंधश्रध्दा अमान्य असली तरी श्रध्देला त्यांचा विरोध असण्याचं काहीच कारण नव्हतं. संस्कृतीच्या कालप्रवाहात मागचे पुढच्यांशी जोडले जातात. पूर्वसुरींचे विचार निश्चितच महत्त्वाचे परंतु या शृंखलेत दोन कड्या एकमेकांशी जुळतात आणि यात भावना, श्रद्धा यांचा अतूट ऋणानुबंध असतो. त्यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ एक वृक्ष त्यांच्या आवडत्या जागी, म्हणजेच ARAI च्या टेकडीवरील बाकाशेजारी लावावा अशी कल्पना मनात आली. पर्यावरण तज्ञ श्री. द. महाजन यांच्या सल्ल्यानं शिरीषाचा वृक्ष लावावा असं ठरलं. त्यांचे नातेवाईक, अनेक चाहत्यांच्या प्रयत्नातून १९ जानेवारी २०२० रोजी ती कल्पना प्रत्यक्षात आली आणि त्यांच्या अस्थींचा एक अंश त्या स्मृतिवृक्षाच्या मुळाशी मातीत मिसळला. अर्थातच भावी पिढ्यांसाठी एका महान कलाकाराचे, डॉक्टरांचे हे एक जिवंत स्मारक ठरेल अशी मला खात्री आहे.

मी, हिमालय आणि डॉ. श्रीराम लागू असं प्रतीकात्मक नातं माझ्या मनात ठामपणे होतं. म्हणूनच अस्थींचा उर्वरित अंश हिमालयात गंगोत्री येथे विसर्जित करावा अशी प्रबळ इच्छा होती. जानेवारी महिन्यात गंगोत्री परिसर पूर्णपणे हिमाच्छादित असतो. अक्षय्य तृतीयेला हिम पूर्णपणे वितळल्यावर, गंगोत्रीसह इतर मंदिरांचे ‘पट खुलतात’ आणि चार धाम यात्रेचा मौसम सुरू होतो. या वर्षी २६ एप्रिलला अक्षय्य तृतीया होती, म्हणून मी प्रवासाची जय्यत तयारी केली. दुर्दैवाने करोनाच्या महासंकटामुळे त्या बेतावर पाणी फिरलं. मग मात्र मी उत्तराखंड पुन्हा कधी ‘खुलं’ होतंय याची वाट पहात होतो!

१०/१२ मोहिमा, ४०/५० ट्रेक या निमित्ताने हिमालयात अनेक वाऱ्या झाल्या. साहजिकच गढवाल/उत्तराखंड या भागात अनेक मित्रमंडळी आहेत. ‘साब, अब आप आ सकते हो!’ असा हर्शिलहून माधवेंद्र रावतचा निरोप आला आणि मी लगेच विमानाची तिकीटं, ऋषिकेशहून भाड्याची गाडी अशी सर्व तयारी तातडीनी केली. एकीकडे डॉक्टरांना आदरांजली आणि दुसरीकडे हिमालयाचं निकट दर्शन होणार यामुळे मी उत्साहात होतो. निघण्यापूर्वी, चारच दिवस अलीकडे दिलीप लागूचा फोन आला, ‘बाळ्या, मी येऊ का तुझ्या बरोबर?’ दिलीप हा डॉक्टरांचा पुतण्या, माझी हरकत असण्याचं काहीच कारण नव्हतं. मी लगेच रुकार दिला. मीही विज्ञानवादी, बुध्दीप्रामाण्यावर विश्वास ठेवणारा त्यामुळेच कुठलीही धार्मिक कारणं मा‍झ्या मनात नव्हती. हिमालय आणि डॉक्टर ही आम्हा दोघांसाठी प्रिय श्रध्दास्थानं! मुंबईहून थेट फ्लाईटने डेहराडून येथे पोचून १० ऑक्टोबरला आम्ही गंगोत्रीकडे मार्गस्थ झालो देखील!

आमच्या चक्रधर महाराजांनी, ‘हमे रास्ता बिलकुल पता है, आप चिंता मत करो!’ असा गुटक्याचा तोबरा भरलेल्या तोंडानं हवाला दिला आणि आमच्या नकळत चुकीच्या रस्त्यानं आम्ही यमुनाकिनारी पोचलो! मागे फिरण्यात आणखी वेळ गेला असता म्हणून मग यमुना दर्शन करत बडकोट मार्गे खूप उशिरा उत्तरकाशीच्या अलीकडे मुक्काम केला. आमच्या वेळापत्रकाची पूर्ण काशी झाली होती! मात्र चिडचिड शांत करणारा गारवा आणि भागीरथीचा अखंड खळाळ रात्री सोबतीला होता. पहाटे लवकरच आम्ही हर्शिलकडे निघालो. उत्तरकाशीत ‘भंडारी’ हॉटेल जागं व्हायचं होतं म्हणून बसस्टँड समोरील टपरीत फॅन बिस्कीट आणि बंद आमलेट असा नाश्ता केला. ऍडव्हान्स कोर्स, अनेक मोहिमा, ‘भंडारी’ आणि बंद आमलेट अश्या अनेक स्मृती जागवत आम्ही मार्गस्थ झालो. वाटेत मनेरीपाशी ‘खेडी’येथे जल विद्युत केंद्रातून बाहेर पडणारा दमदार जल स्त्रोत वाऱ्यासोबत उडणाऱ्या तुषारांनी साऱ्या रस्त्याला अभ्यंग स्नान घडवत होता! हर्शिलमध्ये माधवेंद्र आणि जुना कुक ग्यान यांच्या सोबत चहा घेतला. उगमानंतर भागीरथी प्रथमच एका विस्तृत खोऱ्यातून वाहू लागते. हर्शिलच्या ‘पहाडी राजा विल्सन’ची आठवण झाली. समोर श्रीकंठ पर्वतरांग, टेकडीआड दडलेला आर्मी कँप आणि दूरवर दिसणार्‍या मुखबा गावातील गंगा मंदिर दिसत होतं. हिवाळ्यात गंगोत्रीची ‘गंगा’ मूर्ती माहेरपणाला याच मंदिरात येते आणि अक्षय्य तृतीयेला पुन्हा गंगोत्रीला परत जाते. त्या अद्भुत शीतल वातावरणात ‘करोना’, घरचे व्याप, कामं आणि कटकटी कधीच विरून गेल्या होत्या. सभोवार पसरलेलं देवदाराचं घनदाट जंगल, त्यामागून डोकावणारी स्वर्गीय चमकदार हिमशिखरं, मंदिरातून ऐकू येणारा अस्पष्ट घंटानाद, अंतर्बाह्य सचैल स्नान घडून शुचिर्भूत झाल्यागत वाटत होतं.

लंका भैरवघाटीपाशी खोल दरीतून वाहणाऱ्या जडगंगेवरील पूल लागून गेला. या रस्त्यावरून दिमाखदार श्रीकैलास आणि सुदर्शन या हिमशिखरांचं मनोहारी दर्शन घडतं. यात्रा सुरू होऊनदेखील गंगोत्रीत आश्चर्य वाटण्या जोगी फक्त तुरळक गर्दी होती. मंदिरापाशी उजवीकडील पायऱ्या उतरून आम्ही भागीरथीच्या प्रचंड खळाळ असलेल्या पत्रापाशी पोचलो. मनात असंख्य आठवणी दाटून आल्या होत्या. डॉक्टरांच्या उत्तुंग व्यक्तिमत्वामुळे आणि गाढ अकृत्रिम स्नेहामुळे मी निश्चितच समृध्द झालो आहे. सरस्वती लुप्त झाल्या नंतर, उत्तर भारताला सुजलाम सुफलाम करणाऱ्या, सारस्वत संस्कृतीचं, पावित्र्याचं प्रतीक असलेल्या गंगेच्या उगमापाशी आम्ही होतो. डॉक्टरांच्या स्मृतीचा अंश मी त्या खळाळत्या प्रवाहात विसर्जित केला. प्रखर विचारी धवल हिमशिखरा प्रमाणे अचल व्यक्तित्व, प्रेमळ कोमल हात आणि आश्वासक स्वर, डॉक्टरांची स्मृती नेहमीच माझ्या मनात नेहमीच जिवंत राहील. नकळत माझ्या डोळ्यात पाणी होतं, मी ते पुसण्याचा प्रयत्नही केला नाही. आज मी दोन हिमालायांच्या सावलीत केवळ नतमस्तक होतो.

-वसंत वसंत लिमये  

Standard

साहसी उपक्रम धोरण आणि संभ्रम

पावसाळ्याचे दिवस, आमच्या एका डोंगरी मित्राच्या घरी आम्ही सारे जमलो होतो. १६ ऑगस्ट, गुरुवार २०१८. सगळ्यांच्याच मनात एक गोंधळ, चिडचिड आणि अस्वस्थता होती, पण त्याचबरोबर ‘काहीतरी केलंच पाहिजे’ असा उत्साह होता! विषय होता साहसी खेळा संदर्भात जाहीर झालेला शासकीय निर्णय (GR)! २६ जून २०१४ साली पर्यटन व सांस्कृतिक कार्य विभाग, महाराष्ट्र शासन यांच्यातर्फे पहिला GR आला. या निर्णयाला रिट पिटीशनद्वारे आव्हान देण्यात आलं आणि मुंबई हायकोर्टाने या शासकीय निर्णयाला सप्टेंबर २०१४ मध्ये स्थगिती दिली. शासनाच्या शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाने अचानक २६ जुलै २०१८ रोजी नवीन GR निर्गमित केला. हे दोन्ही GR सदोष व अव्यवहार्य असल्याने साऱ्यांच्याच मनात गोंधळ, चिडचिड आणि अस्वस्थता होती. गेल्याच आठवड्यात शासनाच्या पर्यटन विभागाने ‘साहसी उपक्रम धोरणा’चा मसुदा जाहीर केला. याबाबत साऱ्याच साहसी क्षेत्रात खळबळ आणि गोंधळ माजल्याचं जाणवतं आहे.

महाराष्ट्रात विविध साहसी उपक्रमांचे आयोजन गेली सुमारे सात दशके चालू आहे. यात कार्यरत असलेल्या विविध संस्था आणि क्लब्ज आपापल्या परीने सुरक्षेची काळजी घेत असत. सुरक्षा विषयक काळजी घेण्याचं भान ज्येष्ठांकडून नवोदितांना, गुरु-शिष्य परंपरेप्रमाणे अनौपचारिक रित्या मिळत असे. साहसी उपक्रमा संदर्भातील साहित्य, फिल्म्स आणि इंटरनेट यामुळे गेल्या २० वर्षात सारेच साहसी उपक्रम अफाट लोकप्रिय झाले. क्लब्ज व्यतिरिक्त व्यावसायिक संस्था आणि व्यक्ती या क्षेत्रात हिरीरीने उतरल्या. दुर्दैवाने सुरक्षेचे भान कमी होऊ लागले आणि अपघातांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली. निसर्गाच्या ऱ्हासाचे प्रमाण भयानक रित्या वाढले. (प्लास्टिक, कचरा, बाटल्या इत्यादी.) साहसी क्षेत्रात आयोजित केल्या जाणाऱ्या उपक्रमांचे सुरक्षिततेच्या दृष्टीने नियमन करणे आत्यंतिक गरजेचे भासू लागले. अनेक बेजबाबदार व्यक्ती, प्रवृत्ती आणि संस्था या क्षेत्रात बोकाळू लागल्याने प्रामाणिकपणे साहसी उपक्रम राबविणाऱ्या सर्वांवरच याचा ठपका येऊ लागला. आज साहसी क्षेत्रात नियमन असावे याबद्दल कुणाचेच दुमत असू नये. हे नियमन एकट्या दुकट्याने करणे अशक्य आणि म्हणूनच ही जबाबदारी शासनाची आहे.

पहिला GR पर्यटन व सांस्कृतिक कार्य विभाग, दुसरा GR शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाने आणला, आणि आत्ताचा GRचा मसुदा पर्यटन विभागाने प्रसिद्ध केला आहे. सुरक्षा नियमावलीची आणि नियमनाची जबाबदारी शासनाची असल्याचे मान्य केल्यावर, हे काम शासनाच्या कुठल्या विभागाने करावे हा निर्णय सर्वस्वी शासनाचाच असणे स्वाभाविक आहे. नेपाळ, आपले केंद्रीय पर्यटन मंत्रालय, तसेच उत्तराखंड, हिमाचल, केरळ इत्यादी राज्यांच्या पर्यटन विभागाने सुरक्षा नियमनाची जबाबदारी स्वीकारली आहे. सध्याचा मसुदा पर्यटन विभागाने जारी केला म्हणून सारे साहसी उपक्रम म्हणजे ‘पर्यटन’ असा अर्थ लावणे चुकीचे आहे. श्री. संदीप परांजपे यांनी बारकाईने अभ्यास करून सध्याच्या मसुद्यातील ‘साहसी पर्यटन’ असा चुकीचा उल्लेख पान क्रमांकासह शासनाच्या निदर्शनास आणून दिला आहे. विविध साहसी उपक्रम ‘खेळ, क्रीडा’ असण्याबद्दल संदिग्धता आहे. (गिर्यारोहण हा क्रीडा प्रकार आहे किंवा नाही याबद्दल ९०च्या दशकात रंगलेला वाद मला आठवतो. याचा विशेष संबंध क्रीडा खात्यातर्फे मिळणाऱ्या पुरस्कारांशी होता. २०१४ नंतर, आजही हे पुरस्कार क्रीडा खात्यातर्फे दिले जातात आणि पुढेही दिले जाऊ शकतात आणि याचा संबंध नियमनाशी जोडणं गैर आहे.) ‘साहसासाठी साहस’ करणाऱ्या व्यक्ती अथवा संस्था, म्हणजेच गिर्यारोहण, प्रस्तरारोहण मोहिमा सध्याच्या GRच्या व्याप्तीत/कक्षेत येत नाहीत, आणि अशी गल्लत करणे चुकीचे आहे. हा GR साहसी उपक्रम आयोजित करणाऱ्यांसाठीच लागू आहे.

सध्याचा ‘साहसी उपक्रम धोरण’ २६७ पानी मसुदा (मराठी) वाचून, तपासून सूचना/हरकती पाठविण्यासाठी केवळ तीन आठवड्यांचा कालावधी देण्यात आला आहे. मसुद्याचा बारीक टाईप आणि २६७ पाने लक्षात घेता हा कालावधी अवास्तव असून तो कमीत कमी एक महिन्याने वाढविणे गरजेचे आहे. या मसुद्या मागील शासनाचा उद्देश आणि प्रयत्न प्रामाणिक असून कौतुकास्पद आहेत. तरीही सध्याचा मसुदा सदोष असल्याचे नमूद करावेसे वाटते. एकंदर मसुदा पाहिल्यास त्याचे दोन भाग पाडता येतील. पहिली ९ पानं नियमन प्रणाली मांडतात तर पुढील २५८ पाने विवक्षित उपक्रमांसाठी सविस्तरपणे सुरक्षा नियमावली विशद करतात. सुरुवातीस आपण नियमन प्रणालीकडे पाहूया.

सध्याच्या साहसी उपक्रम धोरणानुसार २०१८ साली जाहीर झालेला सदोष आणि अव्यवहार्य GR अधिक्रमित (रद्द) करण्यात आला आहे. मसुद्यातील प्रस्तावनेत या विषयाचा २००६ पासूनचा इतिहास मांडण्यात आला आहे. २०१८ च्या GR वर केलेल्या रिट पिटीशनबाबत निकाल देतांना, मुंबई हायकोर्टाने याचिकाकर्ते व MACला हा विषय खूप तांत्रिक बाबींवर आधारित असल्याने एक सविस्तर सादरीकरण शासनास देण्याचा आदेश दिला. १ ऑक्टोबर २०१९ मध्ये MAC तर्फे ६५७ पानांचे सादरीकरण क्रीडा व पर्यटन विभागास सादर करण्यात आले. या सादरीकरणाची सुनावणी अतिरिक्त मुख्य सचिव (क्रीडा) यांच्या अध्यक्षतेखाली प्रधान सचिव (पर्यटन) यांच्या समवेत घेण्यात आली. या सादरीकरणात MAC तर्फे सुरक्षा नियमावली व प्रणाली सविस्तरपणे मांडण्यात आली होती. पर्यटन विभागाने केंद्रीय मंत्रालयाने शिफारस केलेल्या ATOAIची (Adventure Tour Operators of India) आणि MACची सुरक्षा नियमावली शिवाय BIS व ISO मानकांशी मेळ घालून, तसेच इतर तज्ञांच्या सहाय्याने जमीन, हवा, पाणी अश्या माध्यमातील साहसी उपक्रमांसाठी विस्तृत नियमावली तयार केली. यातील प्रपत्र अ आणि इ यातील नियमावली सामायिक स्वरुपाची असून, साहसी उपक्रम आयोजित करणाऱ्या संस्थांच्या संचालक व वरिष्ठांसाठी या सूचनांचा अधिक उपयोग होईल. इतर तीन प्रपत्रे ब (२) – जमीन (पान ३४ ते १३४), प्रपत्र क – जल (पान १३५ ते १६९), प्रपत्र ड – हवा (पान २०८ ते २६५) ही विवक्षित साहसी उपक्रमांसाठी आहेत. यात पान नं. १७० ते २०७ हा प्रपत्र ब चा भाग ३ आहे आणि आत्ताच्या मसुद्यातील याची जागा चुकली आहे.

नियमन प्रणालीच्या पहिल्या ९ पानातच पान क्र. २ वर कुठल्या घटकांना नोंदणी करणे गरजेचे आहे हे विशद केलेले आहे. नोंदणी दोन टप्प्यात होणार असून पहिला टप्पा म्हणजे तात्पुरते नोंदणी प्रमाणपत्र आणि दुसरा टप्पा हा अंतिम नोंदणी प्रमाणपत्राचा आहे. नोंदणी बंधनकारक असणाऱ्या आठ घटकांची यादी देण्यात आली आहे. साहसी उपक्रम आयोजित करणारे सर्व घटक यात समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. निसर्ग सहली, दुर्ग संवर्धन उपक्रम आणि ऐतिहासिक सहली आयोजित करणारे घटक यात समाविष्ट करावे असे वाटते. यात कुठेही गिर्यारोहण, प्रस्तरारोहण मोहिमा तसेच स्पोर्ट्स क्लायंबिंग याचा समावेश नाही! कुणीही व्यक्ती, संस्था साहसी उपक्रमाचे आयोजन करत असेल तर त्यांनी नोंदणी करणे बंधनकारक आहे. यात सशुल्क व विनाशुल्क (वर्गणीद्वारे आयोजित केलेले) उपक्रम अंतर्भूत आहेत. खाजगी ग्रुप अथवा व्यक्ती आपल्या हिमतीवर साहसी उपक्रमांसाठी निसर्गात जाऊ शकतात आणि त्यांना नोंदणी बंधनकारक नाही. अश्या लोकांनी सुरक्षा नियमावलीचा मार्गदर्शक सूचना म्हणून वापर करावा अशी शिफारस आहे. पान ३ वर दिलेल्या तात्पुरत्या नोंदणीसाठी लागणाऱ्या कागदपत्रांच्या यादीतील क्रमांक १ – संस्था/कंपनी नोंदणी प्रमाणपत्र आणि क्रमांक ४ – गुमास्ता परवाना ज्यांना लागू असेल त्यांनीच ती कागदपत्रे जोडावयाची आहेत. हा मुद्दा प्रस्तुत मसुद्यात अधिक स्पष्टपणे मांडणे गरजेचे आहे. सदर अर्ज अधिकृत आणि जबाबदार व्यक्तीनेच करावयाचा आहे. वरील कागदपत्रे विहित नमुन्यातील अर्ज व रु.१०००/- सह ऑनलाईन सादर करावयाचे आहेत. अर्जाचा विहित नमुना सदरच्या मसुद्यात दिलेला नाही. सदर शुल्क अवास्तव व जास्त असल्याची तक्रार असू शकते. 

अंतिम नोंदणी प्रमाणपत्राचे निकष हे धोरण लागू झाल्यापासून ६ महिन्यांनी शासन प्रकाशित करणार असल्याचा मानस आहे, परंतु हे स्पष्टपणे नमूद करणे गरजेचे आहे. तात्पुरते नोंदणीपत्र सध्या कार्यरत असणाऱ्या संस्थांनी अथवा व्यक्तींनी, हे धोरण लागू झाल्यावर ६ महिन्याच्या आत प्राप्त करणे गरजेचे आहे. परंतु या संस्था/व्यक्ती त्यांचे उपक्रम सुरक्षा नियमावलीचे पालन करून चालू ठेवू शकतील. तसेच साहसी उपक्रम आयोजित करणाऱ्या नवीन संस्था/व्यक्तींना तात्पुरते नोंदणी प्रमाणपत्र मिळविल्या शिवाय उपक्रम सुरु करता येणार नाहीत. सहा महिन्यांनंतर पुढील सहा महिन्याच्या अखेरीपर्यंत सर्वांनाच नोंदणी प्रमाणपत्र मिळविणे बंधनकारक राहील. पान ३ वर सदर नियमात अधिक स्पष्टता हवी. तात्पुरत्या नोंदणी प्रमाणपत्राच्या अर्जासोबत सुरक्षा मार्गदर्शक नियमावलीचे पालन करण्याचे हमीपत्र देणे हा अत्यंत महत्वाचा मुद्दा आहे.

या विषया संदर्भात दोन समित्या आणि एका कार्यकक्षाचे गठन करण्यात येणार आहे. यातील राज्यस्तरीय समितीतील १२ पैकी ५, विभागीय समितीत १० पैकी ५ आणि साहसी कक्षातील ८ पैकी ५ सदस्य साहस क्षेत्रातील तज्ञ असणार आहेत, याचाच अर्थ सर्व निर्णयात साहस क्षेत्रातील तज्ञांचा सक्षम सहभाग असेल. हे तज्ञ नामिका सुचीतून घेण्यात येतील आणि ह्या नामिका सुचीसाठी निकष शासनाला जाहीर करावे लागतील.

अंतिम नोंदणीसाठी लागू केलेले शुल्क अवास्तव पध्दतीने जास्त असल्याचे क्षेत्रातील अनेकांचे म्हणणे आहे. तसेच जल व हवा या उपक्रमांसाठी एकच आयोजक विविध ठिकाणी उपक्रम अयोजित करणार असेल तर त्याला तितक्या ठिकाणांसाठी जास्तीचे शुल्क भरावे लागेल, ही अट जाचक आहे. मसुद्यातील विमा संदर्भातील पान ६ वरील तरतूदी अतिशय महत्त्वाच्या असून या क्षेत्रातील सर्वांच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने स्वागतार्ह आहेत. पान ७ वरील तपासणी आणि दंडनीय कार्यवाहीतील पात्रता, दंड आणि शिक्षा हे सारेच मुद्दे अति कठोर व जाचक आहेत आणि त्यांचा फेरविचार व्हावा.

सदर मसुद्यातील १० ते २६७ पानांवर साहसी उपक्रमांसाठी सविस्तर नियमावली आणि प्रणाली विस्तृतपणे देण्यात आल्या आहेत. इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा मांडावासा वाटतो. सदर नियमावली आणि प्रणाली धोरणाचा भाग न करता स्वतंत्र असावी म्हणजे त्यात वेळोवेळी साहसी क्षेत्राच्या गरजेनुसार तज्ञ्यांच्या मदतीने सुधारणा करणे सुलभ होईल. आत्ताचा मसुदा ISO 21101 सारखी आंतरराष्ट्रीय मानके, BIS आणि ATOAIची नियमावली यावर आधारित आहे. सदर मसुदा अवाढव्य असला तरी त्यात सुसूत्रता, स्पष्टता आहे, तसेच विविध उपक्रमांची अचूक माहिती असून त्यामुळे सर्वांच्या जबाबदाऱ्या स्पष्टपणे अधोरेखित करण्यात आल्या आहेत. साहसी उपक्रम आयोजक, आयोजक संस्थातील संचालक, भाग घेणारे सभासद आणि पालक यांच्यासाठी या सूचना योग्य मार्गदर्शन करू शकतील. पूर्वी हे क्षेत्र मर्यादित होतं, सहभाग घेणार्‍यांची संख्या छोटी होती आणि सुरक्षिततेचं भान होतं. बाहेरून कुणाकडून करण्यात येणाऱ्या नियमनाची आपल्याला सवय नाही. या मसुद्यात अनेक सुधारणा आवश्यक आहेत. या नियमावली आणि प्रणालीत सुधारणा करण्यास वाव आहे आणि त्यासाठी सूचना/हरकती विनाविलंब शासनास कळविणे गरजेचे आहे. त्याचा बोजडपणा, क्लिष्टता कमी करावी लागेल. परंतु आधीच्या दोन्ही GRच्या तुलनेत मांडलेल्या सर्व गोष्टीत खूप तथ्य आहे, गरज आहे सुधारणांची! सुरक्षा नियमावली आणि प्रणाली यावर सविस्तर चर्चा होणे गरजेचे आहे. नियमनाला कोणाचाच विरोध असणार नाही, परंतु ही एक अप्रतिम संधी असून आपण साऱ्यांनीच शासनाच्या विरोधात न जाता शासनाला मदत करण्याची गरज आहे! हा मसुदा तयार करणाऱ्या सर्वांचे पुनश्च अभिनंदन! आपल्या सर्वांचा सहभाग म्हणजे २००६ साली प्राण गमावलेले दोघे आणि त्यांचे पालक यांना न्याय देण्यासारखे आहे. आपलेच क्षेत्र अधिक सुरक्षित आणि सक्षम करणे यासाठी खूप महत्त्वाचे आहे!

  • वसंत वसंत लिमये
Standard