हिमालयाची सावली

natasamrat.png

खाली धोतर, वर जुन्या पध्दतीचा सदरा, थरथरते हातपाय, कमरेत काहीसे वाकलेले, पंचाहत्तरीच्या आसपास वय, अंगाला दुरूनही जाणवणारा अस्पष्ट कंप. प्रथितयश वृध्द लेखक राजाध्यक्ष एक छोटी पायरी चढून, स्टेजच्या मधे असलेल्या वर्तुळाकार लेव्हलवर चढतात. दोन्ही हात छातीशी घट्ट लपेटून घेत तो माणूस आता ताठ उभा राहतो. शरीरातील सारा कंप गायब! हे असतात चाळीशीचे राजाध्यक्ष. कपड्यात बदल नाही, मेकपमधे बदल नाही, केवळ ‘बेअरिंग’मधे बदल करून क्षणार्धात माझ्या डोळ्यासमोर अविश्वसनीय स्थित्यंतर घडलं होतं. १९८८ साल असावं. जुहूच्या पृथ्वी थियेटरमधे महेश एलकुंचवारांच्या ‘आत्मकथा’चा प्रयोग सुरू होता. स्टेजच्या मध्यावर, स्पॉटमधे डॉक्टर लागू ‘राजाध्यक्षां’च्या भूमिकेत उभे होते आणि माझ्या अंगावर काटा आला होता!

एका अर्थानं मी खूप नशीबवान आहे. आयआयटीत असताना दीपाशी ओळख झाली आणि लवकरच डॉक्टरांशी. केवळ अपघाताने मी नुकताच नाटकात लुडबुड करू लागलो होतो. येणंजाणं वाढलं. डॉक्टरांच्या अभिनयाचा मी फॅन आहे. ‘नटसम्राट’, ‘हिमालयाची सावली’, ‘सिंहासन’ अश्या साऱ्याचा एक दबदबा होता. सुरवातीला माझ्या मनावर खूप दडपण असूनही, कुठलाही आव न आणता, समोर असलेल्या माणसाच्या पातळीला येऊन सहजपणे वागण्याच्या डॉक्टरांच्या स्वभावामुळे, वयात आणि कर्तृत्वात खूप अंतर असूनही छान मैत्री झाली. पूर्वी मुंबईला त्यांच्या ‘गोल्डमिस्ट’मधील निवासस्थानी मी अनेक नामवंतांना भेटलो आहे. त्यांची मतं ठाम असली, तरी ती ते दुसऱ्यावर लादत नाहीत. त्यांच्या वागण्यातील अकृत्रिमपणामुळे मला त्यांच्या जवळ जाता आलं हे माझं भाग्य!

डॉक्टर अतिशय शिस्तप्रिय. हे त्यांच्या वागण्यात सहजपणे दिसून येत असे. संगीताच्या पार्श्वभूमीवर त्यांचा चालणारा रियाज मी पाहिलेला आहे. अर्थातच दुरून. मोजकंच खाणं, या वयातही नित्यनियमानं फिरायला जाणं माझ्या ओळखीचं आहे. स्वच्छ गोरा रंग, उंची बेताची आणि ते तेजस्वी डेंजर घारे डोळे. ते कितीही प्रेमळ असले तरी, या माणसाच्या व्यक्तिमत्वातच असं काहीतरी आहे की आपण त्यांच्या जवळ जाताच एक दरारा जाणवतो. त्यांची बुद्धीमत्ता असेल, परखड विचार असतील किंवा त्यांच्या कर्तृत्वाचं अदृश्य वलय असेल, पण आपल्या मनात एक आदरभाव सहज उद्भवतो. मला ८७ साल लख्ख आठवतं आहे. मी नेतृत्व करत असलेल्या हिमालयातील ट्रेकवर अपघात झाला होता. त्याच ट्रेकवर डॉक्टरांचा मुलगा तन्वीरही होता. वर्तमानपत्रात उलट-सुलट लिहून येत होतं. त्याच्या पुढल्याच वर्षीच्या ‘कांचनजंगा’ मोहिमेचा मी नेता होतो. एकीकडे अपघाताचं दुःख, सल होता तर दुसरीकडे नवीन मोहिमेबद्दल धास्ती होती. डॉक्टरांनी ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’मधे, पालक असूनही कुठलीही भीड न बाळगता एक पत्र लिहलं होतं. त्यामुळे अनाठायी टीका शमली. या बाबतीत मी नेहमीच डॉक्टरांचा ऋणी राहीन.

डॉक्टर एक अत्यंत ताकदवान उच्च दर्जाचे अभिनेते, कलाकार आहेत हे निर्विवाद सत्य आहे. त्यांच्या अभिनयात सखोल विचार, तयारी आणि त्यांची मेहनत दिसून येते. मी त्यांच्या अभिनयाच्या बाबतीतील अनेक ‘ष्टोऱ्या’ ऐकलेल्या आहेत. कुठल्याश्या सिरीयलची गोष्ट. एक शॉट चालू होता. डायलॉग असे नव्हतेच. सहअभिनेत्री आणि ते चालताहेत, ती काहीतरी म्हणते. डॉक्टर मागे वळून पहात, “हं!” असं म्हणतात. डॉक्टरांच्या “हं!”मधे, ‘इतकं सारं होतं तर तेव्हा का नाही बोललीस?’ असं त्यांच्या चेहऱ्यावर अभिप्रेत होतं. सहअभिनेत्री काहीतरी गडबड करत होती. चार/पाचवेळा रिटेक झाले. डॉक्टरांनी न कुरकुरता रीटेक दिले. शेवटी एकदाचा शॉट OK झाला. नंतर कधीतरी ते ‘शॉट्स’ पाहत असतांना, दिग्दर्शकाच्या लक्षात आलं की त्या पाचही ‘शॉट्स’मधे डॉक्टरांचा अभिनय कॉपी-पेस्ट वाटावा इतका तंतोतंत होता. ही अभिनयातील शिस्त थक्क करणारी आहे. मी त्यांच्या नाटकातील सहकलाकारांकडून त्यांच्या शिस्तप्रियतेबद्दल अनेकदा ऐकलेलं आहे. नाट्यसंहितेत कुठलाही फेरफार न करण्याबद्दल साऱ्यांनाच डॉक्टरांचा एक प्रेमळ धाक वाटत असे.

Uddhvasta-Dharmashaala--Dr.-Lagoo...-early-80's_edited.jpg

“उध्वस्त धर्मशाळा”तील एक दृश्य

डॉक्टरांची ‘तात्यासाहेबां’शी (वि. वा. शिरवाडकर) विशेष मैत्री होती. माझ्या पहिल्या नोकरी निमित्त मी दिल्लीत वर्षभर राहिलो होतो. त्यामुळे दिल्ली माझ्या परिचयाची होती. महाराष्ट्र इन्फर्मेशन सेंटरमधे माझी मैत्रीण सुनीती जैन तेव्हा काम करत असे. संगीत नाटक अकादमीचा महोत्सव होता. तात्या आणि त्यांचा मित्रपरिवार, डॉक्टर, रामदास भटकळ अश्या खाश्यांची सरबराई करायची जबाबदारी सुनीतीनं माझ्यावर टाकली होती. ह्या साऱ्यांचा सहवास ही माझ्यासाठी पर्वणी होती. तेव्हाच डॉक्टरांचं ‘उध्वस्त धर्मशाळा’ पाहण्याचा योग आला. त्या नाटकात डॉक्टर सुमारे पाउण तास एकाच खुर्चीत बसलेले असतात. साहजिकच हालचालींवर मर्यादा, पण तशाही स्थितीतील डॉक्टरांचा अभिनय लाजवाब होता. कुठल्याश्या हिंदी सिनेमात समुद्रकिनारी डॉक्टर मरून पडतात. लाटा अंगाशी खेळत असलेल्या कलेवराचा सीन, म्हणे ‘मरण्या’च्या अभिनयातील एक अप्रतिम ‘धडा’ समजला जातो.

कालच डॉक्टरांचा नव्वदाव्वा वाढदिवस होता. मी ‘अंबर’ हॉलमधे अभीष्टचिंतन करण्यासाठी गेलो होतो. जवळ जाऊन वाकून नमस्कार केला. डॉक्टरांनी मोठ्या प्रेमानं माझा हात हातात घेऊन कोचावर बसवून घेतलं. नमस्कारावरून आठवलं, डॉक्टरांना नमस्कार केलेला रुचत नसे. कुणी वाकून नमस्कार केल्यास, ते पटकन त्या माणसाला वाकून नमस्कार करत म्हणत असत, ‘अरे, माणसाला नमस्कार करू नये!’ ह्या अतिशय मोठ्या माणसाचा विनम्रपणा खटकत असे, पण नंतर लक्षात आलं की त्यात कुठलीही दांभिकता नव्हती. काल ते काही म्हणाले नाहीत, बहुदा वयोमानपरत्वे ते थोडे मवाळ होऊन अश्या गोष्टी खपवून घेत असावेत. त्यांच्या मृदू स्पर्शातील प्रेम जाणवत होतं. अश्या माणसाचा सहवास, मैत्री लाभली याबद्दल मी माझ्याच भाग्याचा हेवा करतो. त्यांच्याजवळ बसलेलो असतांना, आपण उत्तुंग कर्तुत्व असलेल्या नटसम्राटाच्या, हिमालयाच्या सन्निध असल्याचं जाणवत होतं, पण सोबत मायेची सावली होती. डॉक्टरांना उदंड अयुरारोग्य लाभो अशी ईश्वरचरणी प्रार्थना. नाही! डॉक्टरांना हे पटणार नाही, रुचणार नाही, म्हणून फक्त इच्छा व्यक्त करतो – ‘जीवेत शरदः शतम्!’

Foto 4

  • वसंत वसंत लिमये

 

Advertisements
Standard

एक गडपुरूष

Ek_Gadapurush

सपाटीवरची वाट संपून चढ सुरू झाला आणि आम्ही कारवीच्या रानात शिरलो. पायाखालची पाऊलवाट जेमतेम चार-पाच फुटापर्यंत दिसत होती. मागे वाजणारी पावलं, मध्येच कुणीतरी काहीतरी बोलत होतं. तेवढीच आपल्यामागे कुणी येतयं याची जाणीव. कारवीची पुरूषभर उंच वाढलेली झुडपं, एक वेगळाच कडसर वास, कारवीचा अनाहूतपणे घडणारा खरखरीत स्पर्श. समोरचा डोंगर अंगावर आल्यासारखा वाटत होता. खरंच, खालच्या सपाटीवरून डोंगराच्या पायथ्याशी पोचेपर्यंत कुठलाही डोंगर उगाच भलाथोरला वाटतो. चढायला लागल्यावर पायांना चढ जाणवत राहतो. पण अलगद डोंगराचं थोरलेपण गायब होतं. एक नक्की म्हणजे, मागे वळून खाली पाहिले तरं ‘आपण एवढं चढून आलो?’ असं आश्चर्य वाटल्याशिवाय राहत नाही.

माझ्या मागून पडणार्‍या आणि माझ्या स्वत:च्या पावलांचा आवाज आपोआप एका लयीत चालला होता. गाडीत बसल्यावर कशी रूळांच्या खडखडाटाची सवय होते, तसा. अरे हो! सांगायला विसरलोच, आम्ही निघालो होते राजगडावर!

पुण्यातून निघे निघेपर्यंतच उशीर झाला होतो. चार छोटे, चार मोठे, असे आम्ही आठजण होतो. दुपार टळून गेली होती. रात्रीपर्यंत गडावर पोचण्याचा बेत होता. पुण्यातून ५० कि.मी. अंतरावर पायथ्याचं वाझेघर म्हणून गाव आहे. तसे गडावर येण्यासाठी अनेक मार्ग आहेत. आम्ही जाणार होतो. पद्मावती माचीच्या चोर दरवाज्यानं. वाझेघरला एस.टी.नं पोचून चालायला सुरूवात करेपर्यंत पाच वाजून गेले होते. ८६च्या ऑक्टोबर महिन्याची अखेर. तापलेल्या आसमंतावर संध्याकाळ हळूच गार फुंकर घालत होती.

राजगड (४,५१५ फूट) हा तसा प्रथमदर्शनीच प्रेमात पडावं असा किल्ला. शिवरायाची पहिली राजधानी. मुरूंबदेवाचा बोडका डोंगर, त्याला महाराजांनी मोठ्या प्रेमानं साज चढवला. ‘श्रीं’च्या राज्याची नुकती कुठे स्थापना होत होती. तोरणा किल्ल्याच्या बुरूजात अचानक धनाचे हंडे सापडले आणि राजगडाच्या बांधकामाला पुरेसं बजेट मिळालं. झालं, मग कुठेच कसर झाली नाही. अपार कष्ट आणि कारागिरांची कला खर्ची पडली. हे एक दुर्गशिल्प साकार झालं. किल्ले राजगड! आजही एवढा शाबूत असलेला आणि देखणा डोंगरी किल्ला महाराष्ट्रात दुसरा नाही.

एखाद्या अजस्त्र विमानाच्या पंखाप्रमाणे या किल्याला तीन माच्या आहेत. माची म्हणजे डोंगराची आडवी सोंड आणि तिघींच्या मध्ये उपड्या वाटीसारखा एक अवाढव्य कातळ आहे. त्यावर आहे बालेकिल्ला. तिन्ही माच्यांची नावं सुरेख. पूर्वेकडील माची सुवेळा, सूर्योदयाच्या स्वागतासाठी उभी आहे, तर पश्‍चिमेकडील संजीवनी माचीचा रोख आहे तोरण्याकडे. या माचीचा विशेष म्हणजे हिची दुहेरी चिलखती तटबंदी. जरा पसरट, प्रशस्त अशी उत्तरेकडील पद्मावती माची. हिच्यावर सदर, राजवाडा, पागा, दारूगोळ्याची कोठारं, असं बरंच काही होतं. आजही त्यांचे अनेक अवशेष दिसतात.

राजगडाचा बालेकिल्ला तर अचंबित करणारा आहे. बालेकिल्ल्याचं प्रवेशव्दारच दोन अष्टकोनी बुरूजांच्या मध्ये आहे. या ताशीव कातळावर असे बुरूज कसे बांधले असतील, हा विचाराच स्तिमित करणार आहे. बालेकिल्ल्याची वाटही अवघड आहे. कातळात खोदून काढलेल्या पायर्‍या आणि हाताच्या बोटांसाठी, आधारासाठी कोरलेल्या खोबणी. खरंच, जिजाऊसारखी माऊली या वाटेवरनं कशी जात असेल?

चढाचा दुसरा टप्पा संपत आला. लालसर सूर्यप्रकाश कधीच धूसर संधिप्रकाशात विरून गेला होता. काळपट सावल्या आणि वाटेवरील दगड-धोंड्याचे पुसट आकार, पावलं ठेचकाळू लागली होती. अचानक सपाटीवर पोचलो. समोरच भिकुल्याचा वाडा. वाघ्या कुत्र्यानं आरडून गोंधळ घातला. त्याला चुचकारत हनुमती पुढे आला. जवळ पोचताच ओळख पटली.

“काय बाळाभाऊ, आज उशीर केलात?”

तोपर्यत मागची मंडळीही पोचली होती. वाड्यावर चहासाठी थांबून पुढे निघावं, असा विचार होता. पण घरात पाऊल टाकताच लक्षात आलं, जेवल्याशिवाय सुटका नाही! गुदमरवून टाकेल असं प्रेमळ आदरातिथ्य; अशी या वाड्याची व त्यातल्या माणसांची, एक तपाहूनही अधिक जुनी माझी ओळख आणि ऋणानुबंध.

मला आजही ते जेवण स्वच्छ आठवतंय. तो वाडा म्हणजे लांबच लांब माजघरासारखा आहे. त्याच्या अर्ध्या भागात गुरं बांधलेली. त्यांचा एक विशिष्ट वास, कडब्याची चाललेली खुसफूस, कुणा गायीचा चाललेला रवंथ. मध्येच एखादी म्हैस उगाचच हंबरते. हे सारंच छान चाललं होतं. उरलेल्या अर्ध्या भागात आम्ही आठजण जेवायला बसलेलो. स्वच्छ सारवलेली चूल, छान रसरसलेली. दोन मांजरी म्यांव करत जमेल त्याच्याशी घसट करत होत्या. एक कोंबडी तिची पिलावळ सांभाळत, दाणे टुकत फिरत होती. मध्येच हनमुती तिला हुऽऽड करत होता. कोपर्‍यात व्हँऽ व्हँऽ करत वाघ्या विसावलेला. सहा छोटी मुलं, वय वर्ष सात ते तान्हुल्यापर्यंत, नाना वेगवेगळे आवाज करत होती. समोर ऊन ऊन शिजलेला, हातसडीचा तांदळाचा भात, वर दूध आणि साखर. आजूबाजूचे अत्यंत बेताल वाटणारे आवाज, पण एकत्रितपणे त्या सार्‍यांचं सुरेल पार्श्वसंगीत होतं. समोर पंचपक्वान्नं नव्हती, पण अचाट चवदार अन्न. ती अविस्मरणीय अशी मेजवानीच होती.

घरात इतर कुणी, तर सत्तरीच्या, चुलीपाशी काहीबाही बोलत बसलेल्या एक आजी. पोरला पाजवीत, ‘तुम्ही काय आजकाल येतच नाही!’ म्हणून तक्रारीचा सूर काढणारी काढणारी यशोदा, आजींची मुलगी. नक्षत्रासारखी देखणी (खरंच, या सौदर्यांला उपमा अपुर्‍याच पडतात) आणि कांबळ्यावर बसलेला, गेल्याच वर्षी पायावर तुळई पडल्यानं पांगळा झालेला घराचा यजमान. रापून तांबूस, लाल झालेली त्वचा. (कांती शब्द फारच नाजूक आहे). डोईवर बोट बोट वाढलेले पांढरे केस. वाळकुडी बोटं सुपारी कातरत होती. चेहर्‍यावर असंख्य सुरकुत्यांचं जाळं आणि त्यातून डोकावणारे तांबूस, लखलखीत डोळे. विलक्षण धारदार आणि तेजस्वी नजर. या व्यक्तीचं नाव बाबू भिकुले. यांचे पूर्वज गडाचे किल्लेदार. आयुष्यभर उन्हातान्हात, वार्‍या पावसात गडावर वाढलेला, गडाची काळजी घेणारा. सरत्या काळी पुरातत्त्व खात्यानं हाकललं म्हणून खालच्या वाड्यावर राहणारा, नामांकित शिकारी. असा हा बाबूदा गोनीदांच्या (गो.नी. दांडेकर) वाघरू कांदबरीचा नायक. पन्नास हातावरचा सुसाट पळणारा ससा टिपणारा नेमबाज भिकुलेमामा. अपघातानं पांगळा झालेला, पण तरीही खारकेसारखा खणखणीत, १०५ वर्षांचा तरूण – बाबू भिकुले. १९९१ मध्ये १५ ऑगस्टला या आयुष्यातनं स्वतंत्र झाला. पण आजही जसाच्या तसा डोळ्यांसमोर उभा राहतो, आणि त्याचबरोबर अनंत आठवणी.

काही माणसं एखाद्या जागेशी इतकी निगडीत असतात की त्यांचं त्या जागेशिवाय अस्तित्व त्यांनाच असह्य असावं. एका पावसाळ्यात गडावर पोचता पोचता वाट साफ चुकलो. धुक्यातून कांबळं पांघरलेला भिकुला अवतरला, आणि वाटेला लावलं. पद्मावती माचीत पोचता पोचता पुन्हा हजर. मग पार देवळापर्यंत आला. त्याकाळी शेजारीच त्याचा वाडा असायचा. बाबूदाबद्दल अशा असंख्य लोकांच्या अगणित आठवणी असतील; कृतज्ञतेच्या, त्याच्या मायेच्या.

वास्तुपुरूष म्हटलं की एक अनामिक भिती जाणवते. पण राजगड म्हटलं की बाबूदाची आठवण होतेच. तो गड आणि माणूस यांना जणू वेगळा अर्थच नाही. राजगडाच्या बालेकिल्ल्याला चिकटून एक विचित्र सुळका आहे. खुर्चीवर बसलेला माणूस गोठला, काष्ठवत् झाला, आणि कुणी त्याची खुर्ची काढून घेतली तर जसा आकार दिसेल, तसा हा सुळका. आम्ही याला ‘मॅन विदाऊट चेअर’ असे नाव ठेवलेलं. पण यापुढे तो सुळका पाहिल्यावर मला नेहमीच आठवेल बाबूदा. या तरूणाचं शरीर तर कधीच पंचत्वात विलीन झालंय, खुर्चीही गेलीय, पण या गडपुरूषाचे पाय आजही कुठेतरी गडावर अडकले आहेत, रेंगाळले आहेत. शिवरायांचा रोमांचकारी इतिहास, या गडाचं देखणेपण, हे सारं जाणवेल, पण त्याही पलीकडे राजगडावर मला नेहमीच जाणवेल ते या बाबूदाचं – गडपुरूषाचं – अस्तित्व.

Standard

अस्वस्थ संध्याछाया…

Aswastha1

aai_baba

काही दिवसांपूर्वीची गोष्ट. नुकतीच गाढ झोप लागली होती. रात्रीचा एक वाजून गेला असावा.

“दादा, आई पडलीय, खूप रक्त येतंय!” माझ्या बहिणीचा हॉस्पिटलमधून फोन होता. माझ्या काळजात धस्स झालं. ‘निघालोच’ असं म्हणत मी आणि मृणाल निघालो. ‘अगं, मी जाऊन फोन करतो’, असं मी म्हणालो देखील. ‘नाही, मी येतेय!’ ती ठाम होती. रस्त्यांवर गर्दी नव्हतीच. उशिरापर्यंत उघडे असणारे ‘खादाडी’चे स्टॉल्सही झोपू लागले होते. वाटेत पोलिसांनीही ड्रायव्हरच्या तोंडाजवळ येऊन, ‘कुठे चालला’ म्हणून हटकलं नाही. मी इतर गोष्टीत मन रमवायचा प्रयत्न करत होतो पण मनाची मात्र घालमेल चालली होती. मनात शंकाकुशकांचं वादळ घोंघावत होतं. शांत गाडीत, मी उगाचच मृणालला ‘काय म्हणालीस?’ असं दोनदा विचारलं देखील!

रक्तात हिमोग्लोबिन खूप कमी झालं म्हणून काही चाचण्यांसाठी आई हॉस्पिटलमधे अॅडमिट होती. गाडी दीनानाथ हॉस्पिटलच्या मागच्या बिल्डिंगपाशी थांबली. हॉस्पिटलची ही सुपर स्पेशॅलिटी विंग म्हणजे मला चकचकीत काचेचा संगमरवरी तुरुंग वाटतो. आत शिरताच थंडगार हवेमुळे मनातली भीती आणखीनच गोठल्यासारखी झाली. भरभर चालत आम्ही लिफ्टकडे निघालो. आमच्याकडे एकच पास होता आणि सिक्युरीटीनी हाटकलंच. ‘आई पडलीय!’ असं म्हणत त्याला न जुमानता आम्ही पुढे निघालो. आमचे चेहरे पाहून त्याला थांबवण्याचं धाडस झालं नसावं. हातात काही औषधं घेऊन एक काटकोळी नर्स आमच्याबरोबर लिफ्टमधे शिरली. ‘आठव्या मजल्यावरच्या आजींना खोक पडलीय, पण बाकी ठीक आहेत!’ तिनी असं म्हणताच माझ्या मनावरचं अर्धं ओझं हलकं झालं. तिच्या चाणाक्ष नजरेला दाद देत, मी ‘थँक्यू!’ असं पुटपुटलो. आठव्या मजल्यावर ३८१७ रूमचा दरवाजा उघडाच होता. आईच्या डोक्यावर पांढरा कापसाचा भलामोठा तुकडा होता. ‘बरं झालं आलास!’ असं म्हणणारी आई सावरलेली दिसत होती. बाजूच्या दोन्ही नर्सेस आणि बहिणीला मी विचारलं, ‘आणखी कुठे लागलं नाही ना?’ ‘बाकी सर्व ठीक आहे!’ असं हलक्या आवाजात तिघी म्हणताच, आईचा हात हातात घेऊन मी शेजारच्या खुर्चीत धपकन बसलो. आईचा हात थंडगार लागत होता. ‘अरे, मी किनई चुकून उजव्या बाजूने उतरले…’ आई सांगत होती, पण मला ते पुसटसंच जाणवत होतं. फक्त खोक पडलीय आणि इतर कुठेही दुखापत नाही हे कळताच, हवा भरलेल्या फुग्याचं तोंड सोडताच भसकन् हवा निसटून जावी त्याप्रमाणे माझ्या मनातील भीतीचा निचरा झाला होता. नकळत माझ्या अंगाला कंप सुटला होता.

आईचं वय ८७, बाबा दोनच वर्षांपूर्वी गेले. एकसष्ट वर्षांची पार्टनरशिप, साहजिकच एक पोकळी निर्माण झाली. त्यातून जरा सावरत नाही तर साधी फिरायला गेली असतांना ती पडली. मांडीच्या सांध्याजवळचं हाड मोडलं. या वयात शस्त्रक्रिया आणि त्यानंतरचा तीन/चार महिन्यांचा परावलंबी काळ, आईनं मोठ्या सोशिकपणे सहन केला. आईचं जवळ जवळ सारं आयुष्य ठाण्यात गेलेलं, त्यामुळे पुण्यात पंधरा वर्षं होऊनसुद्धा ती कधीच सेटल झाली नाही. बाबा असेपर्यंत त्यांचं करण्यात आई मग्न असायची. बाबांचं आयुष्य अनेक पदरी, अनेक आयामी होतं आणि त्यांना आईची भक्कम साथ होती. पण यात एक गोची झाली आणि ती म्हणजे आईचं सारं जगणंच बाबा-केंद्रित झालं. त्यांच्या पश्चात सारंच अवघड झालंय. एरवी आई अफाट कष्टाळू, धडपडी आणि खंबीर होती, पण आता मात्र ती खूप भित्री झालीय. ठाण्यात खूप मनुष्य-संग्रह होता, पण पुण्यात मात्र त्याची वानवा आहे. मग वेळ खायला उठतो, साध्या गोष्टींनीही ती चिंताक्रांत होते. पूर्वीही ती तक्रारी करत असे, पण त्यात एक अवखळपणा असायचा. आता मात्र त्या तक्रारीत हताशपणा असतो. चिंताग्रस्त कपाळावर आठ्यांचं जाळं असतं. मी गमतीनं आईच्या कपाळाला दुकानाचं ‘रोलिंग शटर’ म्हणतो. या साऱ्यामुळे तिच्याभोवती एक नकारात्मकता साचून राहते आणि त्याचा तिलाही त्रास होतो. पण काय करावं ते सुचत नाही, सुधरत नाही.

आईसाठी मी ‘बाळ’ असलो तरी आता माझंही वय वाढलंय आणि म्हातारपण नक्कीच वाकुल्या दाखवायला लागलंय! गेले काही दिवस मी अस्वस्थ आहे. माझी कामं, व्याप आणि छंद यातून वेळ काढून आईकडे लक्ष देणं ही एक कसरतच असते. आपण पुरेसा वेळ देत नाही किंवा देऊ शकत नाही ही खंत मनाला कुरतडत असते. तसं पाहिलं तर ‘पुरेसा’ हा शब्द सापेक्ष आहे. आईच्या अपेक्षा आणि मला काय शक्य आहे यात रस्सीखेच सुरु असते. तिची हतबलता, हताशपणा जाणवत राहतो. तिची नाजूक तब्बेत, क्षीण झालेली शारीरिक क्षमता कळते. पण त्याच बरोबर तिचं वागणं खटकत राहतं. आयुष्यभर खूप कष्ट, स्वतःच्या हिमतीवर केलेल्या अनेक गोष्टी आणि त्यातून आलेलं स्वावलंबन, स्वाभिमान, आता उतारवयात सोडवत नाही. ‘माझं मी करणार’, ‘मला काय धाड भरलीय?’, हा हट्ट सुटत नाही आणि मग आमचे वाद होतात. कसलाही आणि कुणाचाही आधार घेण्याची सवय नसल्यानं, आता साध्या सोप्या गोष्टीदेखील अवघड झाल्या आहेत. ‘आई वॉकर वापर’, ‘हात देऊ?’, ‘आई मोबाईल वापरशील?’ – हे मानेच्या एका झटक्यानं दूर सारून, ‘नको…’ असं म्हणून हट्टानं सारं नाकारून, आई स्वतःला हवं तेच करते. यात एक सुप्त, प्रच्छन्न बंडाची (Silent Rebelion) भावना असते. यात तिला कुणाला दुखवायचं नसतं, अपमान करायचा हेतू नसतो. दुर्दैवानी वयोमानाप्रमाणे येणाऱ्या विस्मृतीमुळे तिला हे सारं नंतर आठवतही नाही!

मला वाईट वाटतं, माझी चिडचिड होते, मला राग येतो! एकीकडे स्वतःच्याच आईबद्दल आपल्याला असं वाटतं याची लाज वाटते. जिनं नऊ महिने आपल्याला पोटात वाढवलं, साऱ्या खस्ता खाल्ल्या, खूप लाड केले, तिच्या बद्दल असे विचार मनात येणं, हे सुद्धा पाप वाटतं. वयोमानपरत्वे काही गोष्टी समजून घेणं आवश्यक असतं. आपली कमी होत जाणारी शक्ती, आजूबाजूचे बदलत जाणारे संदर्भ, हळूहळू केंद्रस्थानापासून आपण सरकत दूर जात असल्याची जाणीव आणि या साऱ्या गोष्टींची अटळता, प्रयत्नपूर्वक समजून घेणं गरजेचं आहे – हे झालं तर्कशास्त्र! पण प्रत्यक्षात सारा सावळागोंधळ दिसतो आणि तो खटकतो. त्याचा राग येतो, म्हणून चिडचिड होते… मला आईचा राग येत नाही, पण ती जे काही करते त्याचा राग येतो, अशी मी स्वतःचीच समजूत घालतो. आणि अचानक लक्षात येतं की हे सारं माझंही होतं आहे. मी आईपेक्षा पंचवीस वर्षांनी लहान असून सुद्धा! मला खरा राग येतो तो माझाच. पूर्वी ज्या गोष्टी सहज जमायच्या त्या आता अवघड वाटतात. मोठा ट्रेक जमेल की नाही याची आता शाश्वती वाटत नाही. मुलगी, जावई यांचं, नव्या पिढीचं वागणं कळत नाही. माझ्या जुन्या चश्म्यातून ते सारं चुकीचं वाटतं. चष्मा दूर सारला की जाणवतं, खूप सारे संदर्भ बदलले आहेत आणि त्यातले बरेचसे आपल्याला कळतही नाहीत. हे स्वतःशीच कबूल करणं मात्र जड जातं. २९ वर्षांपूर्वी जी कंपनी मी सुरु केली, जिचा इतकी वर्षं मी अध्वर्यू होतो, तिथेच आता मी केंद्रस्थानापासून दूर जात असल्याचं जाणवतं. ‘लोकांना आपली किंमत राहिली नाही’ म्हणून चिडचिड होते. पण ही प्रक्रिया, काही काळापूर्वी आपणच जाणीवपूर्वक सुरु केल्याचा अशा वेळेस सोयीस्कर विसर पडतो. यातला माझा हट्टीपणा लक्षात येऊन मी खजील झालो होतो!

वय वाढत जातं तसं आपण अधिकाधिक लहान मुलांसारखे वागू लागतो. आयुष्य एखाद्या वर्तुळासारखं असल्याप्रमाणे, मोठ्ठा फेरा मारून ते बालपणाच्या जवळ येऊ लागतं. इतरही वयस्कर व्यक्तींकडे पाहतांना एक लक्षात येतं की त्या खूप लहरी होत जातात. बहुतेक वेळा त्यांच्या अपेक्षा अवास्तव, गैरवाजवी असतात. आणि अनेकदा त्यांच्या लहरी ह्या आपल्याला अनपेक्षित असतात. एव्हढंच कशाला, बऱ्याचदा आपल्या तर्काला, अंदाजाला तोंडघशी पाडणाऱ्या असतात. सुरवातीला त्याचं हसू येतं, पण वारंवार ते सहन करणं अवघड जातं. कालांतराने मग आपण अश्या लहरी काहीश्या वैतागून सहन करू लागतो आणि तरीही त्या सांभाळण्याचा आटोकाट प्रयत्न करतो. असं असूनही हा पूर्णपणे Thankless Job असतो. मग आणखीनच चिडचिड होते. वयोमानपरत्वे अश्या गोष्टी वृद्ध व्यक्तींच्या लक्षातही येत नाहीत, हे समजून घेऊन, न रागावता क्षमाशील होणं गरजेचं असतं. बऱ्याचदा माझ्या हे लक्षात न राहता फालतू वादविवाद होतात, वेळप्रसंगी रागावून आईला लागेल असा बोल तोंडून उमटतो. मग लहान मुलाप्रमाणे तिच्या डोळ्यात टचकन पाणी उमटतं. मला स्वतःचाच भयानक राग येतो, मी अस्वस्थ होतो. घटकाभरानं मी आईची माफी मागतो. मग ती म्हणते, ‘नाही रे बाळा, माझंच चुकलं!’ मग शरमेनं मी अर्धमेला होतो. माझ्यासारख्या धांदरट, उतावळ्या आणि तर्कशुध्द (?) प्राण्याला हे सारं सांभाळणं अवघड होतं. मला कल्पना आहे की आईवडिलांच्या वृद्धापकाळी कित्येकांना यापेक्षा अनेक पटीनं सहन करावं लागतं, भोगवं लागतं आणि मग स्वतःची आणखीनच लाज वाटते.

नुकतीच दिवाळी झाली. आई चक्क दोन वर्षांनी पहिल्या मजल्यावर लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने किरकोळ आधार घेत वर आली, चांगली अर्धा तास नातेवाईक, मित्रमंडळी यांच्याशी गप्पा मारत थांबली होती. लहान मुलाप्रमाणे तिचा खुललेला आनंदी चेहरा पाहणं हे थोर भाग्य होतं! किती छोटीशी गोष्ट, पण असे आनंदाचे क्षण वेचणं आता महत्त्वाचं आहे. थोडी धडपड होईल, कधीमधी थोडं चुकेल, पण चालता है! वाढत्या वयानुसार आपली शारीरिक क्षमता कमी होत जाणार. स्वतःच्या मधुमेहाची काळजी घेतांना क्वचित कुपथ्य होणार, रोजच्या गोळ्यांची ‘उसळ’ वाढणार. बारा गावचं कुठलंही पाणी चालणाऱ्या मला ‘बिसलेरी’चा आग्रह धरतांना लाज वाटणार! लांबच्या प्रवासात अधिक काळजी घ्यावी लागणार. आरशातील प्रतिबिंबातले पांढरे केस किंवा डोक्यावरील उडत जाणारी ‘कौलं’ नजरेला सलणार! हे असं सारं घडणार हे वाचनातून, अनुभवातून उमगलेलं आहे. याच वयाबरोबर येणाऱ्या परिपक्वतेचा दंभही आहे. ‘म्यॅनेज कर लेंगे’, असा वृथा विश्वासही आहे. काही वर्षातच, कदाचित लवकरच आपलंही असं होणार, ही जाणीवच हादरवून टाकणारी आहे. आईची काळजी घेत असतांना ही स्वतःसाठी ‘नेट प्रॅक्टिस’ आहे हे प्रकर्षानं जाणवतं.

मला नेहमीच शांत, समाधानी, समृद्ध म्हातारपणाचं कौतुक आणि आकर्षण वाटतं. मला बेहद्द आवडलेले म्हातारे म्हणजे तात्यासाहेब शिरवाडकर, विजय तेंडूलकर, लॉर्ड जॉन हंट! मला अफाट आदर वाटणारे, अजूनही ताठ असलेले अॅडमिरल आवटी, आजही उत्साहानी गिरीभ्रमण करणारे थोर ब्रिटीश गिर्यारोहक डग स्कॉट. पण येवढ्या दूर कशाला, माझ्या आजेसासूबाई ८७ वर्षं मजेत जगल्या. नमूताई शेवटची काही वर्षं अंथरुणाला खिळल्या होत्या. आयुष्यात खूप काही भोगलेलं, उपभोगलेलं! त्यांचं ‘रिटायर’ होणं हे थक्क करणारं होतं. आजच्या मानानं सनातन विचाराच्या, जिद्दी, धाडसी बाई. त्यांच्या रिटायर होण्याला लौकिक अर्थानं तसा काहीच अर्थ नव्हता. त्यांनी वागण्यात केलेला बदल मला आजही आठवतो. जाणीवपूर्वक तोडलेले पाश-मोह, कुणालाही अनाहूत सल्ला नाही, कुठलीही आग्रही मतं नाहीत. कुणावर टीका नाही, कसल्याही अपेक्षा नाहीत, अध्यात्माचा बडिवार नाही. हे सारं अंगीकारणं क्लेशदायक असणार! आजही मला त्या शांत तेवणाऱ्या समईच्या ज्योतीप्रमाणे आठवतात. माझे बाबा गेले तेव्हा एक्याण्णव वर्षांचे होते. शेवटची दहा पंधरा वर्षं त्यानाही अवघड गेली असणार. त्यांनी प्रयत्नपूर्वक आपलं आयुष्य संथ केलं. झेपेल तेवढी योगासनं, फिरणं. एका अर्थानं त्यांनी आपलं कर्तेपण हळूहळू विरघळवून टाकलं. मी त्यांचाच लेक असल्यानं, ते करणं किती मनस्ताप देणारं असेल याची अंधुकशी कल्पना येते आहे. त्यांचं जाणंही स्निग्ध ज्योतीच्या निवून जात शांत होण्याप्रमाणे होतं. आता मागे वळून पाहतांना जाणवतं आहे की बाबा किती ‘बाप’ होते!

संध्याकाळी लांब होत जाणाऱ्या सावल्या भिववितात हे खरं! पण केवळ भिऊन जाण्याऐवजी थोडं शहाणं होण्याची गरज आहे. आजकाल वेगाची एक नशा चढते. त्यातून मोकळं होता आलं पाहिजे. वेग हळूहळू कमी करत झेपेल तेवढा संथ केला पाहिजे. प्रत्येकाचे कधी आणि किती याचे ठोकताळे वेगवेगळे असतील, पण ब्रेक लावणं महत्त्वाचं. मग भीती कमी होऊन स्वस्थ शांतपणा गवसेल. हे जमायला लागलं की, आईचा राग येणं कमी होऊन एक समजूतदारपणा येईल. आईच्या असंख्य सुरकुत्या पडलेल्या चेहऱ्यावर ते हसरं शैशव मला सहज सापडेल. और क्या भगवानसे मिलोगे?

आमेन!

– वसंत वसंत लिमये

vasantlimaye@gmail.com

Standard

दिवाळी शहाणी झाली….

 

20171018_061004(0)

पुणे महानगरपालिकेतर्फे आयोजित : १७ ऑक्टोबरच्या संध्याकाळी पुण्याच्या संभाजी उद्यानात ‘दिवाळी किल्लेस्पर्धा प्रदर्शन आणि बक्षीस समारंभा’त प्रमुख पाहुणे – वसंत वसंत लिमये. निमंत्रण पत्रिका वाचतांना गंमत वाटली. कार्यक्रम सरकारी असल्याने तिथेही ‘पुढेपुढे’ करण्याचा थोडा राजकीय रंग होता.  मला असे सोहोळे अनोळखी आहेत. महापौर सौ. मुक्ताताई टिळक यांच्याबरोबर किल्ले, मत्स्यालय आणि उत्साही मुलांना पाहतांना मजा वाटत होती. एकशे पंचवीस वर्षांपूर्वी, जनजागृती आणि स्वाभिमान वाढवण्यासाठी लोकमान्य टिळकांनी ‘गणेशोत्सव’ आणि ‘शिवजयंती’ असे उत्सव सुरु केले. यावर्षी किल्लेस्पर्धेचा रौप्यमहोत्सव होता. रेंगाळलेल्या पावसामुळे उत्साहावर पाणी फिरू न देता मुलांनी खूप मेहनत घेऊन किल्ले तयार केले होते. ‘प्रमुख पाहुण्यांचे दोन शब्द’ सांगतांना, मी गिरीभ्रमण आणि इतिहास भूगोल यांची सांगड कशी घालावी हे अधोरेखित केले. बक्षीस समारंभ सुरु होता, डावीकडे रोडावलेल्या पत्रातून शांतपणे वाहणारी मुठा नदी दिसत होती. कार्यक्रमाच्या सुरवातीस जाणवणारा उकाडा गार झुळूकांबरोबर गायब झाला होता. आपले उत्सव आणि त्यांचे प्रयोजन असे विचार माझ्या मनात घोळत होते.

दिवाळीत किल्ला बनविणे कधी सुरु झाले कुणास ठाऊक. लहानपाणी ठाण्याला खालच्या अंगणात बनविलेले किल्ले आजही आठवतात. स्टेशनरोडवरील गजबजलेल्या बाजारात आईच्या मागे भुणभुण लाऊन खरेदी केलेले शिपाई, हत्ती घोडे आणि उंट आठवतात. हिरवळीच्या लागवडीसाठी किल्ल्यावरील वेगवेगळे उतार आम्ही मित्रमैत्रिणी वाटून घेत असू. आळीव्ह, मेथी असं पेरून कुणाचा उतार अधिक हिरवागार अशी अलिखित स्पर्धा असे. आपण काहीतरी पेरलेले उगवलेले पाहून होणारा हर्ष आजही आठवणीत आहे. त्याकाळी Internet, Google Maps असं काहीच नव्हतं. आई बाबांबरोबर कुठल्याशा किल्ल्यांना दिलेल्या भेटी डोक्यात असत आणि मग कल्पनेतून आणि वडीलधाऱ्यांच्या सल्ल्यानुसार आमचे किल्ले बनत. आज Internet, Google Maps, छायाचित्रे अशी विविध साधने वापरून दिवाळीतील किल्ले आणखी कितीतरी पटीने हुबेहूब बनविता येतील. तेव्हाची एक आठवण आहे. आळीव्ह पेरल्याला तीन/चार दिवस होऊन गेले होते. माझा उतार मनासारखा हिरवागार झाला नव्हता. बाबांकडे मी तक्रार करताच बाबांनी मी काय काय केलं ते शांतपणे ऐकून घेतलं. जॉर्ज वॉशिंग्टन थाटात मी सांगितलं, ‘मी रोज रोपं उपटून मूळं किती आली ते पाहत होतो!’ पाठीत एक हलका धपाटा घालत बाबा म्हणाले होते, ‘अरे येड्या, कुठलीही गोष्ट पेरल्यानंतर, त्याची मशागत करावी लागते. काळजी घ्यावी लागते. संयम राखावा लागतो!’

ते शब्द आजही माझ्या मनावर कोरलेले आहेत. मी स्वभावतः धसमुसळ्या, अधीर आणि चंचल आहे. स्वतःच्याच मनावर अंकुश ठेवण्यासाठी ‘त्या शब्दां’चा खूप उपयोग होतो. आज प्रसारमाध्यमं, Internet, Google यांच्या मायाजालात अनेक गोष्टी टाकाऊ असल्या तरी अनेक उत्तमोत्तम कल्पना, विचार आढळतात. दुर्दैवानी ते हरवतात किंवा रुजण्यापूर्वीच विरून जातात. त्या कल्पना, ते विचार यांची काळजी घेणारे, मशागत करणारे वडीलधारे दुर्मिळ होत चालले. वडीलधाऱ्यांबद्दल असलेला आदर कमी होत चालला. कदाचित आम्ही लहान वयातच स्वतंत्र होत चाललो आहोत. एकीकडे हे स्वागतार्ह आहे पण दुसरीकडे संस्कार हरवत चालले ही खंत आहे.

IMG-20171018-WA0020

नरकचतुर्दशीच्या पहाटे नेहमीच्या शिरस्त्याप्रमाणे मी, मृणाल, रेवती आणि आजकाल आमचे जावई सौमित्र बाहेर पडलो. दिवाळी पहाटेनिमित्त शर्वरी जमेनिस यांच्या ‘पाऊलखुणा’ या नृत्याविष्काराच्या कार्यक्रमाला मृणाल आणि रेवती यांना सोडून आम्ही कसब्यातला गणपती आणि तांबडी जोगेश्वरी अश्या ग्रामदैवतांच्या दर्शनाला निघालो. घरून निघाल्यापासून काहीतरी चुकल्या चुकल्यासारखं वाटत होतं. सारीकडे रंगीबेरंगी आकाशकंदील दिसत होते. हवेत हलका गारवा होता. नदीकाठावरून पहाटे रंगलेल्या मेहफिलीचे सूर कानावर येत होते. मोठं प्रसन्न वातावरण होतं. कसबा गणपती करून आम्ही मंडईकडे निघालो आणि समोरच अचानक भलाथोरला फटाक्याचा आवाज झाला आणि माझी ट्यूब पेटली. पहाटेच्या स्वच्छ हवेत नाकात ओळखीचा फटाक्याच्या दारूचा कडवट तिखट वास नाकात घुसला. आज प्रकर्षाने फटके अभावानेच वाजत होते. नवेनवे कपडे, फराळ, पणत्या आणि कंदील आणि फटाके म्हणजे दिवाळी असं लहानपणापासून मनात ठसलेल्या समीकरणाला वातावरणातल्या आल्हाददायक शांततेनं सुरुंग लावला होता. फटाके, प्रदूषण, कायदेशीर बंदी अश्या चर्चा उडत उडत कानावर होत्या, पण अनेकजण ते प्रत्यक्ष कृतीत आणतांना पाहून खूप बरं वाटत होतं. प्रसार माध्यमं, सोशल मिडिया यांच्या नकारात्मक भूमिकेऐवजी सकारात्मक गोष्टींचाही प्रसार किती प्रभावीपणे होऊ शकतो याचं हे मूर्तिमंत उदाहरण होतं!

20171018_060558

स्वातंत्र्यपूर्व काळात प्रभावी कल्पनांचे लोकोत्तर नेत्यांनी सार्वजनिक चळवळीत रुपांतर केले. इंग्रजी कपड्यांची होळी, स्वदेशी, खादीचा वापर, गणेशोत्सव आणि शिवजयंती ही त्याचीच उदाहरणे आहेत. सध्याच्या ‘फायद्याचे राजकारण’ अशा वातावरणात चांगल्या कल्पनांचे चळवळीत रुपांतर होणे अवघड झाले आहे. आंतरराष्ट्रीय सामोपचाराच्या भावनेने आपण ‘चिनी वस्तूंचा वापर टाळा’ असे म्हणतो, परंतु उघडपणे ‘स्वदेशी’चा पुरस्कार करण्याची ललकारी देत नाही. दिवाळीतील ‘किल्ला बांधणे’ हे माझ्या मते प्रतिकात्मक होतं. महाराष्ट्राला जैववैविध्याने नटलेला निसर्ग लाभला आहे. आपला इतिहास शिवाजी महाराज, पेशवाई, लोकमान्य, आंबेडकर, ज्योतिबा फुले आणि सावरकर अशासारख्यांनी उज्ज्वल केला आहे. लहान मुलं आणि तरुणांना या इतिहास-भूगोलाची ओळख व्हावी, त्यातून सकारात्मक प्रेरणा मिळावी, यासाठी ‘किल्ला’ हे प्रतिक आहे. आजच्या अस्वस्थ स्पर्धात्मक वातावरणात जनमानसाची पकड घेवू शकेल, असे नेतृत्व अभावानेच आढळेल. परंतु त्याचबरोबर नव्या सर्वस्पर्शी तंत्रज्ञानाची कास धरणे गरजेचं आहे.

दिवाळीच्या मंगल पहाटे आव्हानात्मक महत्वाकांक्षी स्वप्नांना गवसणी घालण्याची नवी उर्मी मनात घेवून त्या पहाटे मी घरी परतलो.

Standard

‘सोमजाई’ आणि ‘तुळजाभवानी’

शके १९३९, अश्विन पौर्णिमा याने की कालचा दिवस, कोजागिरी पौर्णिमेचा. सकाळीच फोन चिवचिवला, ‘सर, निवे गावातल्या काही विरगळी आणि मूर्ती स्थानिक मंडळी विसर्जित करणार आहेत! तुमच्या ओळखीतून हा प्रकार थांबवता येईल का?’ माझा मित्र, डॉ. सचिन जोशी मोठ्या तळमळीनं सांगत होता.

पुण्याहून पौड मार्गे ताम्हिणी घाटानं कोकणात उतरणाऱ्या रस्त्यावर मुळशी तलावाच्या पश्चिम टोकापाशी निवे गाव वसलं आहे. मुळशी धरणामुळे डोंगर उतारावर वर सरकलेलं हे गाव. गावाबरोबरच सोमजाईचं मंदिर देखील आता रस्त्याच्या कडेला पुनर्स्थापित आहे. काही वर्षांपूर्वी त्याचा जीर्णोद्धारही झाला. याच मंदिराच्या आवारात काही विरगळी होत्या. त्याच्याशिवाय गावात अर्धवट गाडलेल्या काही  विरगळी, पुण्यातील काही उत्साही इतिहास संशोधक मंडळी आणि ग्रामस्थांनी नुकत्याच बाहेर काढल्या होत्या. सोबत काही फुटक्या मुर्तीही होत्या. कुणातरी ‘बामणा’च्या बोलण्यामुळे गावातील काही मंडळींनी त्या विरगळी आणि मूर्ती विसर्जित करायचा घाट घातला. डॉ. सचिन जोशी यांच्या कानावर हा प्रकार जाताच त्यांनी हे थांबविण्यासाठी प्रयत्न सुरु केले.

08

निवे गावातील विरगळी आणि मूर्ती

याच रस्त्यावर थोडं पुढे गेल्यावर गरुडमाची लागते, त्यामुळे हा आमचा नेहमीचा रस्ता! मी लगेच चंद्रकांत ढोकळे, संदीप बामगुडे, लहू वाळंज यांच्याशी संपर्क साधला. त्या भागातील प्रतिष्ठित श्री. अंकुश मोरे यांनीही लक्ष घालायचं कबूल केलं. दीड तासात संदीप सोमजाई मंदिर प्रतिष्ठानाचे अध्यक्ष शंकर मराठे यांना घेऊन घरी आला. मधल्या काळात माझं डॉ. सचिन जोशी आणि मुर्तीशास्त्र विशारद गो. बं. देगलूरकर सर यांच्याशी बोलणं झालं.

वीरगळ ही वीरपुरुषाच्या स्मरणार्थ तयार केलेली शिळा असते. उभट शिळेवर ३/४ चौकटीत त्या वीरपुरुषाच्या आयुष्यातील प्रसंग कोरलेले असतात. सहसा गावातील मंदिराच्या परिसरात अश्या वीरगळी आढळतात. विस्मृतीच्या पडद्याआड गेलेल्या, त्याच गावातील वीरपुरुषांची ही स्मारकं असतात आणि गावासाठी ती खचितच अभिमानास्पद असली पाहिजेत. मंदिराच्या परिसरात अनेकदा फुटक्या, वाऱ्या-पावसामुळे झिजलेल्या, खराब झालेल्या मुर्तीही आढळतात. मूर्ती फुटली, खराब झाली तर ती विसर्जित करणे अशी प्रथा आहे. पण असं का करत असत याचा शोध घेणं गरजेचं आहे. आपण जेव्हा मूर्तीसमोर नतमस्तक होतो, दर्शन घेतो तेव्हा मनात प्रसन्न भाव उमटावेत अशी अपेक्षा, योजना असे. मूर्ती फुटकी, खराब झालेली असेल तर साहजिकच आपल्या मनात वाईट भाव उमटणार, असं होऊ नये म्हणून खराब झालेली मूर्ती देवळाच्या गाभाऱ्यातून हलवून बाहेर आणत आणि नव्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठापना करीत. आपला इतिहास पाहिला तर लक्षात येतं की अश्या मूर्ती देखील त्या काळी सुरक्षित नसणार. आणि म्हणूनच त्या लपविण्यासाठी जलाशयात विसर्जित करत असावेत. याच विसर्जनाचं पुढे रुढीत रुपांतर झालं असणार. मग कुणीतरी सांगितलं असेल की असं केलं नाही तर देवतेचा कोप होतो. झालं, अंधश्रद्ध रुढीचा असाच जन्म होत असावा!

07.jpg

वीरगळ अथवा भग्न मूर्ती हा ऐतिहासिक वारसा आहे. तो जपणं गरजेचं आहे, कारण अशी कला, कारागीरही आता दुर्मिळ झाले आहेत. कुठल्याही गावासाठी वीरगळ अभिमानास्पद आहे, तर भग्न मूर्ती हा ऐतिहासिक जपण्यासारखा वारसा आहे. गावाला नको असेल तर ह्या मूर्ती आणि वीरगळी चांगल्या ठिकाणी हलविण्याचं आश्वासन डॉ. सचिन जोशी यांनी दिलं आहे. हे सारं, मला जमेल तसं मी शंकर मराठ्यांना समजावून सांगितलं आणि त्यांनी हा सारा प्रकार थोपविण्याचं मान्य केलं हे माझं नशीब! अंधश्रद्धा, भ्रामक समजूती यांचा गावातील लोकांच्या मनावर पगडा असतो, पण नीट समजावून सांगितलं तर ह्या समजूती दूर होऊ शकतात असा विश्वास मला वाटू लागला. आपल्या हातून सत्कृत्य घडल्याचं समाधान होतं.

मी मोठ्या आनंदात होतो. दुपारी जेवायच्या वेळेस आमच्या मित्राचा, इन्स्पेक्टर संतोष भुमकरचा फोन आला, ‘सर, आज देवीच्या आरतीला या ना!’ मी आधीच्या आनंदाच्या भरात ‘हो’ म्हणून गेलो. तसं पाहिलं तर मी फारसा देव-देव करणाऱ्यातला नाही, पण मी इतरांच्या श्रद्धेचा मान राखतो. संध्याकाळी जरा बरे कपडे करून मी घोटावडे फाट्यावर पोचलो. मुळशी तालुक्यातील अंबडवेट गावाचा संतोष पूर्वी आमच्या ‘हाय प्लेसेस’मधे काम करीत असे. अपार कष्ट घेऊन, अभ्यास करून तो पोलिसात भरती झाला आणि आज पोलिस उपनिरीक्षक म्हणून SRPFमधे काम करतो. महत्त्वाची अभिमानास्पद गोष्ट म्हणजे वर्षभरापूर्वी त्यानी सुरु केलेली संस्था – ‘सर्वज्ञ विकास प्रबोधिनी’. विविध कारणांमुळे मुळशी तालुक्याचं नाव बदनाम आहे, ही गोष्ट त्याला खटकत असे. आता तरुण मुला-मुलींसाठी त्याची संस्था ‘चांगला माणूस’ घडविण्यासाठी प्रयत्नशील आहे. अल्पावधीत १२० मुला-मुलींना ही संस्था प्रशिक्षण देते आणि संतोष त्यांचा प्रेरणा स्रोत आहे. पिरंगुटमधील ‘तुळजाभवानी’ देवस्थानाजवळ मुलांसाठी त्यांनी श्रमदानातून एक छान क्रीडांगण तयार केलं आहे. मला अश्या प्रयत्नांचं नेहमीच खूप कौतुक वाटतं. घोटावडे फाट्यावर डावीकडे वळल्यावर थोड्याच अंतरावर ‘प्रबोधिनी’चे दोन स्वयंसेवक माझी वाट पाहत होते.

04

देवळाच्या आतील मूळ देवस्थान

‘तुळजाभवानी’ मंदिर एका छोट्या टेकडीवर आहे. काँक्रीटचं भलं थोरलं देऊळ, बाहेर पेव्हिंग ब्लॉक्स लाऊन तयार केलेलं मोठ्ठं प्रांगण माझ्या अभिरुचीला खटकणारं. मोसे खोऱ्यातील बाजी पासलकरांचं हे खास आवडतं शिवकालीन देवस्थान. ‘मूळ देवस्थान कायम ठेऊन त्यावर आम्ही हे मोठं देऊळ बांधलंय. पलीकडेच आपलं नवीन क्रीडांगण आहे. देवीच्या उत्सवाचं सारं आयोजन आपल्याच पोरांनी केलं!’ संतोष उत्साहानी माहिती सांगत होता. मूळ देवस्थान कायम ठेवल्याचं पाहून बरं वाटलं. ‘मावळ’च्या इतिहासाचा अभिमान पदोपदी जाणवत होता. देवळाचा सभामंडप भाविकांनी गच्च भरला होता. माझ्या हस्ते आरतीची सुरवात झाली. हलगी ताशे कडकडत होते, अखंड घंटानाद होता. काही बायकांच्या अंगात येऊन त्या नाचत होत्या. ‘आई उदे गं अंबे उदे!’चा गजर हळूहळू झिंग आणणारा होता. भक्ती हा प्रकार मला उमजत नसला तरी नेहमीच आचंबित करतो.

आरतीनंतर लगेच आग्रहानं प्रसादाच्या पंगती सुरु झाल्या. ‘प्रबोधिनी’ची मुलं उत्साहानं वाढत होती. एका कोपऱ्यात संतोष आणि त्याचे साथीदार नवनवीन उपक्रमांची माहिती देत होते. केवळ उत्साहाचा जल्लोष नसून त्यासाठी दिशा शोधण्याचे प्रामाणिक प्रयत्न होते. ‘मुळशी पॅटर्न’च्या जमान्यात, केवळ अंधश्रद्धा न बाळगता नवचैतन्यानं भारलेली मुलं मुली पाहून फार आनंद झाला होता. आजच्या अस्थिर, अस्वस्थ वातावरणात नवी स्वप्नं उराशी बाळगून त्यासाठी कष्ट करणारी तरुणाई प्रसन्न करणारी होती.

05

‘सर्वज्ञ विकास प्रबोधिनी’च्या स्वयंसेवकांबरोबर गप्पा

संतोष आणि मुलांचा निरोप घेऊन आम्ही निघालो. आजचा पौर्णिमेचा दिवस मोठा मजेशीर होता. सकाळी ‘सोमजाई’च्या परिसरातील भ्रामक समजूती आणि अंधश्रद्धेशी गाठ पडली होती. पण प्रयत्नांती निव्याचे गावकरी इतिहासाचा मान राखतील अशी आशा वाटत होती. संध्याकाळी ‘तुळजाभवानी’च्या मंदिरात नव्या स्वप्नांचा आशादायक उत्साह घेऊन तरुणाई भेटली होती. गाडीने पुण्याच्या दिशेनं वेग घेतला. थंडगार हवा सुटली होती. यावर्षी थंडीची चाहूल काहीशी लवकरच लागली होती. मस्त कोजागिरीची रात्र खुणावत होती. पूर्वेला धुक्याच्या तलम पदराआडून उगवणारं पिवळसर तेजस्वी चंद्रबिंब हळूच विचारत होतं, ‘को जागर्ति?’

– वसंत वसंत लिमये

full-moon-008

Standard

Literary Lingering

Untitled

Added by Indo American News on August 11, 2017. Saved under CommunityCurrent StoriesHeadlines

Vishwasta-in-3.jpg

HOUSTON: It was yet another hot afternoon in Houston as more than two scores of literary fans headed to the George Memorial Library in Richmond for another event hosted by the Houston Maharashtra Mandal (HMM). Everything was grand that afternoon; the library, its setting, the book to be discussed, its setting and story-line.

For many days, this reading and discussion of the book “Vishwasta” written by an IIT Alumni, Vasant Vasant Limaye was being publicized on Facebook, among other sources, and the curiosity factor was high. Jyotsna Phadke welcomed everyone on behalf of HMM and Mr. Limaye was introduced by Mandar Phadke, who would be asking him questions about his book in an informal fashion. Ashish Chougule obliged by being in-charge of the computer operations for the book trailer and summary.

Vishwasta-in-1

The presentation began with an impressive video portraying the setting and overall plot of “Vishwasta,” followed by another video giving the background of the author as an avid trekker and an unconventional Engineering Alumni from IIT, Powaii.  The book trailer was a new and unique element for a book reading. Thereafter, the author Vasant Vasant Limaye talked about his background briefly and then about his book.

Since the book, a Marathi thriller, spanned a time period from the pre-historic era to current day, Mandar’s questions provided good markers along the way. Mr. Limaye, this being his second novel, answered all questions in a professional yet intriguing manner. He was very passionate about his creation, naturally so and proud of the fact that this book is on its way to its third edition. More so, “Vishwasta” has been made into an audio book and is soon to be published in Hindi and English. Mr. Limaye is open to the idea of it being converted into a movie, if the opportunity comes along.

Vishwasta-in-2

The presentation ended with the audience asking him questions about the attitude of the publishing world and how the plot came to him. This endeavor and creation by Vasant Vasant Limaye is a very good example of what a person coming from a humble background can do based solely on his passion, hard-work, clarity of objective and application of his current profession to his vocation. He does give credit to inputs from experts in many fields like Dr. Ashwini Bhide Deshpande in Indian Classical Music context, as an example. But he also owes it to his inclination of knowing whom to tap for what and when.

HMM honored Mr. Limaye with a small token of appreciation and the audience bought signed copies of “Vishwasta” in all eagerness as they left with “Vishwata’s” plot on their mind.

By Varsha Halabe

Standard