सुजलाम् सुफलाम् मलयज शीतलाम्!

final

सात हजार फुटांवर पोचलो आणि गार हवेच्या झुळुकेनं गालाशी गुद्गुल्या करायला सुरवात केली. डांबरी रस्ता संपून मातीचा रस्ता सुरु झाला होता. गाडीच्या हादऱ्यांच्या लयीची आता सवय झाली होती. तसं पहिलं तर आता ‘गिरीजा’लाही धुळीची सवय झाली होती. लांबचा पल्ला गाठायचा असल्यानं, दुपारच्या जेवणाला चाट दिली होती. बाजीरावाचा आदर्श आठवून, बिस्किटं आणि केळी असं चालत्या गाडीतच खाल्लं. दरीच्या माथ्यावर काळ्या ढगांचं सावट होतं. एव्हाना ते आमच्या सवयीचं झालं होतं. डावीकडच्या खोल दरीत खळाळत, फेसाळत वाहणारा स्वच्छ निर्झर आज आमची अखंड सोबत करत होता. उडत्या चालीवर किशोरदा ‘झुमरू’ झाले होते, आमचाही मूड मस्त होता. आम्ही निघालो होतो ‘सिंथन टॉप’कडे. उंची १२,००० फूट.

शुक्रवारी रात्री आम्ही भदरवाह इथे कँप केला होता. पाचव्या आठवड्यातील आमचे पुण्याहून आलेले नवे भिडू होते, प्रशांत जोशी आणि आनंद भावे. प्रशांत आय.टी. क्षेत्रातील तज्ञ. त्याच्या उत्साहामुळे सारी ‘हिमयात्रा’ डिजिटली रेकोर्ड होते आहे. आनंद म्हणजेच भावेअण्णा हा अडुसष्ट वर्षीय तरुण म्हणजे एक गमतीशीर अजब रसायन आहे. या वयातही अण्णा एकदम फिट! एकीकडे हा माणूस लेझर या विषयातील तज्ञ, त्यांची शास्त्रीय जिज्ञासा दांडगी. दुसरीकडे त्यांचा अध्यात्मिक कल, पौराणिक व्यासंग अफाट, तशीच ‘रामराया’वरील गाढ श्रद्धा. त्यांच्या अखत्यारी तील विषय नसेल तर ‘सब कुछ ठिक होगा!’ अशी निःशंक श्रद्धा. माझं नेमकं याच्या उलटं! ‘कसं होणार?’ ही पराणी शेवटपर्यंत प्रयत्न केले पाहिजेत अशी टोचणी माझ्या जबाबदार मनाला लावणार. कितीही प्रयत्न केला तरी अखेरपर्यंत अस्वस्थतेचा भुंगा एका कोपऱ्यात कुरतडत राहणार. खरंच श्रद्धा आणि प्रयत्नवाद यांचा समतोल साधता आला पाहिजे.

भदरवाह येथून रस्ता उतरत पूलडोडा या गावी उतरतो, इथे आम्हाला प्रथमच चिनाब नदी भेटली. तिचं खळाळतं जोमदार दर्शन उल्हसित करणारं होतं. ही पश्चिमेकडे पाकिस्तानात जाणारी नदी उगम पावते, खूप पूर्वेकडील  हिमाचल प्रदेशातील ‘चंद्र ताल’ येथे. तेव्हा तिचं नाव आहे चंद्रा नदी. आम्ही पूलडोडाहून उत्तरेला किश्तवार येथे चिनाबच्या काठाने भांडारकूटला पोचलो. येथे मारवा किंवा भागा नदी चिनाबला येऊन भेटते. संगमानंतर ती होते ‘चंद्रभागा’ म्हणजेच चिनाब! याच संगमावर, सोणी-महिवाल या लोकप्रिय प्रेमकहाणीतील जोडीने म्हणे जीव दिला होता! भांडारकूट हे ठिकाण आहे ३,००० फुटांवर. इथून आम्ही ९,००० फूट चढून ‘सिंथन टॉप’ येथे पोचणार होतो. गेल्या आठवड्यात आम्ही अनेक नद्या पार केल्या होत्या पण चिनाबचा जोश, फेसाळतं स्वच्छ पाणी पाहून मी तर तिच्या प्रेमात पडलो.

सात हजार फूटांपासूनच देवदार वृक्षांचं घनदाट जंगल विरळ होऊ लागलं होतं. पिवळसर, मातकट डोंगर उतारांवर ज्युनिपरची दाट झुडपं दिसू लागली. थंडगार वारा आता बोचरा होऊ लागला होता. पुढच्याच वळणावर गाडी थांबवून झटपट स्वेटर, जाकिटं चढवली गेली. हिमालयात तपमान झटझट बदलू शकतं, आणि म्हणूनच एक जाडजूड जाकिट घालण्याऐवजी दोन तीन आवरणं असणं गरजेचं असतं. ‘सिंथन टॉप’ पार करताच आम्ही जम्मू सोडून काश्मीरमधे प्रवेश करणार होतो. एकाच राज्याबद्दल बोलत असतांना असा उल्लेख विचित्र वाटेल पण स्वभावतः जम्मू, काश्मीर आणि लदाख अतिशय वेगळे आहेत. मुंबईहून आलेले काही फोन, स्थानिक वर्तमानपत्रातील उल्लेख आणि बहुतांश प्रसार माध्यमांची सवंग नकारात्मक वृत्ती यामुळे किश्तवार, अनंतनाग मार्गे श्रीनगरला जातांना एक अस्पष्ट, अस्वस्थ भीतीचा किडा डोक्यात वळवळत होता. मधेच जाडजूड नैसर्गिक दाट लोकरीची जाकिटं घातलेल्या गुबगुबीत शेळ्या मेंढ्यांचा कळप रस्त्यावर आडवा आला. रस्त्यात अडवणूक करण्यासाठी ‘आतंकवादी’ अशी ट्रिक वापरतात, अशी टिटवी मनात हळूच टिवटिवली! एक म्हातारा आणि दोन लहानगी पोरं ‘शीश्श्’ अशी शीळ घालत, शेळ्यांना हाकलत रस्ता मोकळा करण्यासाठी झटत होती. रस्ता मोकळा होताच, करडी भरघोस दाढी, डोक्याला मळकट मुंडासं आणि डोळ्यांभोवती असंख्य सुरकुत्यांचं जाळं असलेला म्हातारा मेंढपाळ हात हलवत म्हणाला, “खुदा हाफिज, अल्ला ताला आपकी रखवाली करे!” मनमोकळं हसणाऱ्या त्याच्या जीवणीतून पुढे आलेला एक दात लुकलुकला. त्याच्या अभिवादनाचा स्वीकार करतांना मी मनातल्या मनात खजील झालो होतो. ऐकीव बातम्यांमुळे संशयाचा ब्रह्मराक्षस किती सहज आपलं माकड करतो नाही!

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

दहा हजार फुटांनंतर झुडपंही गायब झाली. अजूनही पंधरा किमी बाकी होते. पिवळसर मातकट उतारावरून इंग्रजी झेड अक्षराप्रमाणे वळणं घेत अलगदपणे आमची गाडी ‘सिंथन’ खिंड जवळ करत होती. आमचे ‘चक्रधर’ अमित यांनी आज कमाल केली होती. संध्याकाळचे सहा वाजत आलेले, तब्बल अकरा तास अमितनं ड्रायव्हिंग केलं होतं. हिमालयात गाडी चालवणं हे येऱ्यागबाळ्याचं काम नोहे! स्थानिक ड्रायव्हर वळणांवरदेखील हॉर्न वाजवत नाहीत. एकीकडे दरी तर दुसरीकडे अंगावर येणाऱ्या कपारी. आम्ही साडेसहाला ‘सिंथन टॉप’वर पोचलो. पलिकडे उतरणारा रस्ता आता डांबरी दिसत होता. गार वारा अंगाशी झोंबत होता. दूरवर ‘ब्रह्मा’ शिखर ढगांतून डोकं बाहेर काढत होतं. गडगडाटासह विजा लवत होत्या, काळ्या ढगांची गर्दी आता आक्रमक भासू लागली होती. गडबडीनं तंबूतल्या टपरीतला गरमागरम चहा घेऊन आम्ही दाकसुमच्या दिशेनं काश्मीरकडे निघालो.

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

या आठवड्यात सोमवारी भागीरथीच्या काठी असलेल्या उत्तरकाशीहून प्रवासास सुरवात केली. यम्नोत्रीच्या वाटेवर यमुना, मग कमल नदी पार केली. मोरी या गावापाशी आम्ही उत्तराखंडातून हिमाचलमध्ये प्रवेश केला. देवभूमी गढवालचा हिमालय मागे पडून लाल रंगाची किनार असलेली हिरव्या छपराची टुमदार घरं, हिरवळीनी सजलेले उतार, देवदार आणि पाईनचं मिश्र जंगल दिसू लागलं. सफरचंदासारखा रंग आणि कांती असलेल्या स्त्रिया आणि गुबगुबीत गोरे गाल असलेली मुलं दिसू लागली. पर्यटकांना आकर्षित करणारा हिमाचल सुरु झाला होता. हिमालयाची ही बदलती रुपं स्तिमित करणारी होती. वाटेतील टोन्स नदीवर राफ्टिंग करण्याची सोय आहे. संध्याकाळी आम्ही पोचलो पब्बर नदीच्या किनारी रोहडू या गावी. आमचा बराचसा अभ्यास ‘गुगला’चार्यांच्या मदतीनं झालेला. रस्त्याच्या टोकाला असलेलं ‘रोहडू’ हे छोटंसं गाव असेल अशी आमची अपेक्षा, पण ते निघालं चांगलं मोठ्ठं शहर. मुख्यमंत्री वीरभद्रसिंह यांचा हा मतदारसंघ आणि यामुळेच प्रघातानुसार ‘रोहडू’ हे छान विकसित झालेलं मॉडर्न शहर. ‘गुगला’चार्यांचे अनंत उपकार विसरून चालणार नाही, परंतु अश्या मोहिमेसाठी त्याच्या जोडीला इतर स्थानिक माहिती मिळवणं गरजेचं हा माझ्यासाठी महत्त्वाचा वस्तुपाठ होता. गावाच्या थोडं पुढे जाऊन पब्बर नदीच्या किनारी एका निवांत ‘लग्नी’ लॉनवर मस्त कँप केला.

Maker:0x4c,Date:2017-11-2,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

पुढील प्रवासात ‘तातापानी’पाशी सतलजचं दर्शन झालं. मंडीपाशी आम्हाला बियास नदी भेटली. याच नदीच्या काठी आय.आय.टी. मंडीच देखणे कँपस पाहायला मिळालं. मी मुंबई आय.आय.टी.चा, पण ते कँपस पाहून ‘अशीच आमुची आय.आय.टी. असती…’ अशी असूया मनात उमटून गेली. मंडीहून निघून आम्ही ‘पराशर’ सरोवरापाशी मुक्काम केला. इथेच पराशर ऋषींचा आश्रम होता. या सरोवरातील नैसर्गिक ‘तरंगते’ बेट मोठं आश्चर्यकारक आहे. रात्री लक्षावधी चांदण्यांनी चमचमणाऱ्या आकाशाखाली अण्णांच्या महाभारतकालीन रसभरीत कहाण्यांनी फारच मजा आणली. शिमल्याला बगल देऊन आम्ही कुफरी, धरमशाला मार्गे जोत नावाच्या ठिकाणी सुमारे दहा हजार फुटांवर राहिलो. वाटेत रावी नदीच्या काठाने चंबा गाठलं. नंतर बैरासूल नावाची देखणी नदी लागून गेली. अशी मजल दरमजल करत आम्ही भदरवाह येथे पोचलो. या साऱ्याच प्रवासात भागीरथी, कमल, टोन्स, पब्बर, सतलज, बियास, रावी आणि बैरासूल अश्या हिमालयातून येणाऱ्या अनेक खळाळत्या शीतल नद्या आम्ही पार केल्या. नंतर चिनाब आणि श्रीनगरच्या मार्गावर झेलम, एकाच आठवड्यात इतक्या मातब्बर नद्या भेटणं हा मस्त योग जुळून आला होता.

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

रविवारी दाकसुमहून छोटा पल्ला पार करून आम्ही श्रीनगरला पोचलो. वाटेत अनेक चौक्या, बंदूकधारी पोलिस आणि जवान भेटत होते. हिरवे दांडगे ट्रक, वाजणाऱ्या शिट्या आणि सायरन. अनंतनाग मार्गे थोडी धाकधूक मनात घेऊन आम्ही सुखरूपपणे दाल लेकच्या काठी पोचलो. वाटेत आम्ही आणि भेटणारे काश्मिरी यांच्या नजरा एका अस्वस्थतेनं गढुळलेल्या होत्या. गोरेपान चेहरे, देखण्या भरघोस दाढ्या आणि विशेष उठून दिसणारी धारदार नाकं असलेले पुरुष, तर स्वच्छ नितळ गोरी कांती आणि रेखीव भुवयांखालून डोकावणारे गहिरे काळेशार डोळे असलेल्या सुरेख स्त्रिया. ही मंडळी बॉलीवूडमध्ये कशी नाहीत, असा चुकार विचार येऊन गेला. आजूबाजूला पसरलेलं नितांत रमणीय सौंदर्य जणू त्या माणसांत उतरलं आहे. आम्हाला वाटेत भेटलेली सारीच माणसं प्रेमळ होती. सत्तेचाळीसची फाळणी, नकाशावर ओढलेल्या राजकीय रेषा, अधूनमधून उमटणारे, भडकवलेले उद्रेक यांनी साऱ्या सामान्य जनजीवनालाच अशांत, अस्वस्थ केलं आहे. हिमालय अविचल आहे. त्यातून उद्भवणाऱ्या, साऱ्या भरतवर्षाला सुजलाम्, सुफलाम् करणाऱ्या असंख्य नद्यांच्या सोबत माणुसकीचा झरा जर पुन्हा वाहू लागला तर या शापित नंदनवनाला लागलेलं गालबोट पुसून टाकता येईल!

– वसंत वसंत लिमये

Advertisements
Standard

हर गंगे भागीरथी!

 

lokmat10juneheader

गढवाल म्हणजेच आत्ताच्या उत्तराखंडचा पश्चिम भाग, माझ्यासाठी खास जिव्हाळ्याचा. पूर्वेच्या भागाला कुमाऊँ म्हणतात. आजही त्यांच्यात भांडण नसलं तरी दोन्हीही प्रांत स्वतंत्र अभिमान बाळगून आहेत. चौथ्या आठवड्यात, गेल्या रविवारी अरुंधती पाटील याने की राणी आणि सुहिता थत्ते ‘हिमयात्रे’त पिथौरागढ येथे सामील झाल्या. मुनस्यारी मार्गे आम्ही ग्वाल्दम गाठणार होतो. पिथौरागढ म्हणजे मानस सरोवराला भारतातून जाणाऱ्या यात्रा मार्गावरील महत्त्वाचा मुक्काम. मुनस्यारी हे नंदादेवी सँकच्युरीच्या जवळचं ठिकाण. ढगांशी आमचा पाठशिवणीचा खेळ सुरूच होता. पिथौरागढमधील सुमेरू लॉजवर सुहिता आणि राणी आमच्या आधीच पोचल्या. वेटरपासून सारी कामं करायला तत्पर असणारा, तिथला हसतमुख मॅनेजर प्रकाश हे आमच्यासाठी सुखावणारं वरदान होतं. राणी वयामुळे तब्बेतीनं थोडी नाजुक, पण उत्साह दांडगा. पाईन आणि देवदार वृक्षांनी नटलेले डोंगर, अधेमध्ये ऱ्होडेडेन्ड्रॉन म्हणजेच ‘बुरांस’चं जंगल, शीतल हवा अश्या वातावरणात आल्या आल्या मोठ्या उत्साहानं दोघी मस्त फिरून, उल्हसित होऊन आल्या. ‘बाळ्या, मनःपूर्वक धन्यवाद! तुझ्यामुळे आम्हाला ही संधी मिळते आहे.’ मी गारद! नकळत अपेक्षा उंचावल्या होत्या एव्हढं मात्र खरं.

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

आधी सिक्कीम मग नेपाळ आणि आता उत्तराखंड, हिमालय एकच असला तरी अलगद होत जाणारं स्थित्यंतर मनोवेधक होतं. नेपाळच्या भव्यतेनंतर अलकनंदा, भागीरथी, यमुना आणि त्यांच्या अनेक उपनद्या अंगाखांद्यावर खेळवणारा हिमालय काहीसा सौम्य, ध्यानस्थ भासू लागला होता. असंख्य देवालयं आणि त्यांच्या थेट रामायण महाभारताशी नातं सांगणाऱ्या आख्यायिका, कहाण्या संपूर्ण भारतातील भाविकांच्या श्रद्धेला साद घालतात. त्यातही बंगाली, बिहारी, मराठी, राजस्थानी आणि दाक्षिणात्य भाविक अधिक संख्येनं आढळतात. पंचकेदार, यम्नोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ, बद्रीनाथ अशी चार धामं, अल्मोडा, नैनिताल अशी हिलस्टेशन्स, नेहरू घराण्याचं आवडतं बिन्सर, गरुड येथील बैजनाथ, जागेश्वर अश्या अनेक रमणीय, ऐतिहासिक आणि प्राचीन स्थळांनी नटलेला उत्ताराखंड, अनेकांना प्रिय असला तरी बाजारू पर्यटनाचं गालबोट त्याला अजून लागलं नाही आहे. आमच्या प्रवासाची सुरवात धारचुला मार्गावरील जौल्जीबी येथून झाली. इथे काली आणि गोरी या नद्यांचा संगम आहे. इथूनच कैलास आणि मानस सरोवर यात्रेला भारतातून जाणारा मार्ग जातो. नेपाळ आणि भारताच्या सीमेवरील काली नदीच्या हिरवट, दुधाळ पात्राकडे पहात असतांना, सहज आठवण झाली. माझ्या बाबांनी पासष्टव्व्या वर्षी ही यात्रा केली होती, त्या पिढीचा पीळच वेगळा होता! यानंतर आम्ही निघालो होतो मुनस्यारीला. त्रिशूल, पंचचुली, नंदाघुंटी, नंदाखाट अश्या शिखरांच्या दर्शनासाठी. ढगाळ हवामानामुळे त्रिशूलसकट सर्वांनी पूर्ण हुलकावणी दिली. याच हवामानाच्या अनिश्चिततेमुळे आमच्या कँपिंगच्या बेतावर पाणी फिरलं.

स्थानिक जनजीवनाची ओळख करून घेण्यासाठी, राणी आणि सुहिता लोकांना भेटायला उत्सुक होत्या. त्यांची विशेषतः बायकांशी, पट्कन गट्टी जमत असे. मुन्स्यारीमधे आम्हाला उशीर झाल्यानं आमची राहण्याची सोय होत नव्हती. सावित्रीदेवी अश्या भारदस्त नावाच्या तरुण बाईनं, मोठ्या उत्साहानं आमची जोहार हिलटॉप रिझॉर्ट येथे सोय करून दिली. इतकंच नव्हे, तर मिताली नावाच्या आपल्या चिमुरडीला आमच्या सोबत धाडलं. ‘वाण’ मधील मधुलीदेवी बिष्ट कपडे धुवायला ओढ्याच्या काठी आलेली. आधी फोटो काढून द्यायलादेखील लाजत होती. पण थोड्याच वेळात, काहीशी भीड चेपल्यावर ती मनमुराद गप्पा मारू लागली. एरवी कदाचित शहरी माणसं एव्हढ्या आपुलकीनं बोलत नसावीत. ती धुणी तशीच टाकून, आम्हाला घरी चहासाठी घेऊन जायला निघाली होती. ‘मैं तो अब आपकी छोटी बहेन हूँ!’ असं म्हणत आमचा निरोप घेतांना रडवेली झाली होती. खरंच ही मंडळी किती निर्व्याज असतात, माणुसकीचा ओलावा मिळताच झुळूझुळू वाहू लागतात! उखीमठचा दिनेश तिवारी, मुखबा येथील दुकानदार रमेश सेमवाल, हर्शिलचा राघुबीरसिंघ रावत अशी कितीतरी नावं, ज्यांच्याकडून आम्हाला निरपेक्ष प्रेम मिळालं. उत्तराखंड निःसंशय प्रेमळ आहे!

उत्तराखंडात आम्हाला हिमशिखरांचं नेटकं प्रथमदर्शन झालं, चोपटा येथून. चोपटा आहे ९,२०० फुटांवर. समोर दिसणारं दिमाखदार चौखंबा, केदारनाथ, थलयसागर, गंगोत्री शिखर समूह आणि दूरवर डोकावणारं बंदरपूंछ. अश्या शिखरांच्या दर्शनानं आमच्या डोळ्यांचं पारणं फिटलं. चोपटा जवळच कस्तुरी मृगांचं प्रजनन केंद्र आहे. इथून आम्ही सोनप्रयागला पोचलो, येथे सोनगंगा मंदाकिनीस भेटते. आजकाल केदारनाथला जाणाऱ्या चॉपर्सचा भर्भराट इथे तापदायक ठरतो. आम्ही इथूनच दहा किमी पुढे असणाऱ्या त्रिजुगीनारायणाच्या देवळाला भेट दिली. याच ठिकाणी शिव-पार्वतीचा विवाह झाला, पौरोहित्य केलं होतं नारायणनं आणि तेव्हा चेतलेला होम आजही जळतो आहे, असं या स्थानाचं महात्म्य! आमचं पुढलं उद्दिष्ट होतं गंगोत्री. या वाटेवर असतांना श्रीकंठ, चंद्रपरबत, श्रीकैलाश अशी शिखरं दिसली. गंगोत्री येथून फार पूर्वी हिमनदीतून भागीरथीचा उगम होत असे. ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे आज गंगोत्री हिमनदी एकोणीस किमी पूर्वेकडे मागे सरकली आहे आणि भागीरथीचा उगम आज गोमुख येथे होतो. गंगोत्री मंदिराला भेट देणाऱ्या भाविकांच्या गर्दीत लक्षणीय वाढ झालेली दिसली. साऱ्या प्रवासात, राणी आणि सुहिता मोठ्या भाविकतेनं मंदिरांना भेटी देत होत्या. मी तसा फारसा देवदेव करणाऱ्यातला नसलो तरी मला देवालयं आवडतात. गढवाल ही तर देवभूमी. घंटांचा नाद, धूपाचा दरवळ, गर्दीतदेखील सापडणारी गार शांतता हे सारं मला भावतं, अंतर्मुख करतं. साऱ्या गढवालमधे एक श्रद्धेचा गंध आढळतो!

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

शनिवारी गंगोत्रीहून परत येतांना आम्ही हर्शिल येथे मुक्काम केला. सात हजार आठशे फुटांवर वसलेलं हर्शिल हे छोटंसं गाव. चारही बाजूस गर्द हिरव्या देवदार वृक्षांचे उतार, दिमाखात डोकावणारी हिमशिखरं, खोल दरीतून वाहणारी भागीरथी प्रथमच आठ दहा किमी लांब अश्या विस्तीर्ण खोऱ्यातून वाहू लागते. गावाच्या पूर्वेला मुखबा येथे गंगा मंदिर आहे. हिवाळ्यात भागीरथी गंगोत्रीहून माहेरपणासाठी इथे येते आणि अक्षयतृतीयेला पुन्हा गंगोत्री येथे परतते, मगच मंदिराचे ‘पट’ खोलातात आणि यात्रेचा सिझन सुरु होतो.

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

हर्शिल म्हणजे हरीची शिळा, विष्णुनं म्हणे इथे ताप केलं होतं. ‘लॉक ग्रिफिन’ या कादंबरीच्या रिसर्च निमित्तानं मी इथे पूर्वी येऊन गेलो होतो. अनेक गमतीशीर गोष्टी या ठिकाणाशी निगडीत आहेत. त्यातली बहारदार कहाणी आहे एकोणीसाव्व्या शतकातील पहाडी राजा ‘विल्सन’ याची. १८४० साली अफगाण युद्धानंतर, यॉर्कशायर येथील विल्सन हा तरुण, खडतर प्रवास करून गाढवालमधील हर्शिल येथे पोचला. जवळच्याच धराली येथील ‘गुलाबो’ या मुलीशी लग्न करून तो इथलाच झाला. विल्सन हरहुन्नरी होता. आधी कस्तुरीचा व्यापार, मग त्याच्या डोक्यात एक भन्नाट कल्पना आली, भागीरथी नदीतून देवदारचे ओंडके ऋषिकेश पर्यंत न्यायचे! भारतीय रेल्वेच्या जन्माच्या वेळचा तो काळ. लवकरच विल्सन श्रीमंत झाला. हर्शिल भागात त्यांनी लावलेली सफरचंदं आजही ‘विल्सन अॅपल्स’ म्हणून प्रसिध्द आहेत. गंगोत्रीजवळ लंका येथे त्यानी ‘जढ’गंगेवर पहिला झुलता पूल बांधला, स्वतःच्या नावाची नाणी पडली असं काय काय तरी. कर्तबगार, धडपडी माणसं जगात कुठेही गेली तरी इतिहासावर आपला ठसा उमटवतात. आजही पहाडी ‘विल्सन’ची कहाणी स्फूर्तीदायक आहे.

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

रात्रीचे आठ वाजलेले. भागीरथीच्या पात्रावरून झुळझुळ वाहणारा वारा, दूरवर लुकलुकणारे मुखबा आणि बगोरी गावातील दिवे, दिल्ली कॉलेजातील ‘गंगा ग्रुप’ नावाच्या समाजसेवी संस्थेतील बारा पंधरा जणं आणि आम्ही. लाल पिवळ्या ज्वाळांनी शेकोटी रसरसलेली. राजदत्त उनियाल खड्या स्वरात गढवाली गीत गात गंगेला आळवत होता. भाषा अनोळखी असली तरी ओळखीची वाटत होती. त्यातला भाव कुठेतरी काळजाचा ठाव घेणारा होता. ‘गंगा यमुनेच्या किनाऱ्यावर असलेले आम्ही खरे भाग्यवान’, असा काहीसा अर्थ असलेलं गीत होतं. पूर्वापार मानवी संस्कृती नेहमीच नद्यांच्या काठी जन्माला आली आणि बहरली. तंत्रज्ञानाच्या विकासासोबत माणूस जगभर संचार करू लागला पण त्याची जमिनीशी असलेली नाळ सुटत गेली. मी विकासविरोधी नाही. पण भक्कम खोल गेलेली मुळंच कुठल्याही वृक्षाचा डौलदार विस्तार पेलू शकतात, याचं भान असणं मला गरजेचं वाटतं. ताऱ्यांनी चमचमणाऱ्या आकाशाखाली, थंडगार हवेत शेकोटीची हवीहवीशी वाटणारी उब घेत, हिमालयाच्या कुशीत, त्या रंगलेल्या संध्याकाळी मी पुनश्च माझ्याच आदिम सांस्कृतिक ॠणानुबंधांच्या जवळ गेल्यासारखं वाटत होतं. इंग्रजी ‘अवतार’ सिनेमातील सांस्कृतिक मायबाप असलेल्या ‘आयवा’ वृक्षाशी नाळ जुळल्यासारखं वाटत होतं!

– वसंत वसंत लिमये

Standard

जगात देव आहे!

lokmat

मंगळवार सकाळचे ११ वाजले होते. रस्ता नेपाळातील मस्तांग खोऱ्यातून रौद्र काली गंडकीच्या काठानं दोन हजार फूट चढून वर आला होता. आधीच्या ओबडधोबड, खाचखळग्यांच्या अवघड रस्त्यावर धुळीचं साम्राज्य असल्यानं, एसी लावून गाडीच्या काचा बंद केल्या होत्या. अचानक मुक्तिनाथकडे जाणारा ७ किमी रस्ता गुळगुळीत डांबरी झाला!. बाहेर वाऱ्याचा अस्पष्ट आवाज होता. डावीकडे खाली नदीकडे डोकावून पाहणारं विस्तीर्ण पठार लागलं. तुरळक ढग, निळंभोर आकाश, दिमाखात डोकावणारी हिमाच्छादित शिखरं, साऱ्यांनाच फोटो काढण्याचा मोह अनावर होता. गाडी थांबली. दरवाजा उघडताच वाऱ्याच्या झोतानं तो फाड्कन बाहेर फेकला गेला, तुटेल की काय अशी भीती वाटून गेली. त्या तुफानी वाऱ्यात आम्ही धडपडत बाहेर पडलो. तो गार बेफाम वारा पिऊन सुनीलही बेभान होऊन चक्क नाचू लागला. एक दांडगट अदृश्य हात आम्हाला दरीकडे ढकलत होता. ‘अरे सचिन जरा जपून! काळजी घ्या रे!’ नकळत मी ओरडलो.

दरीच्या कडेपासून जरा दुरूनच साऱ्यांनी पटापट फोटो काढले आणि आम्ही गाडीकडे निघालो. वाऱ्याचा जोर वाढला होता. ताशी वेग ८० किमी नक्की असेल. ‘व्हेन्चुरी इफेक्ट’ माझा इंजिनीअरिंग मेंदू कुजबुजला. वाऱ्याबरोबर मोहरीसारख्या बारीक दगडांचा बोचरा मारा सुरु होता. डोळ्यांचा बचाव करण्यासाठी एक हात डोळ्यांवर धरून, वाऱ्यावर भार टाकत पुढे झुकून, आम्ही अडखळती पावलं गाडीकडे टाकू लागलो. गाडीत बसताच धडाधड दरवाजे बंद झाले. चकार शब्दही न बोलता अमितनं स्टार्टर मारला आणि गाडी मुक्तिनाथकडे निघाली. एक किमी अंतर जात नाही तोच कळ दाबल्याप्रमाणे वारा बंद झाला. आमचा आमच्याच कानांवर विश्वास बसत नव्हता. आम्ही थक्क झालो होतो. हिमालयातील एका महाभूतानं कानफटात दिल्यागत आमची अवस्था झाली होती.

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

हिमयात्रेच्या तिसऱ्या आठवड्यात, सुप्रसिध्द अभिनेते सुनील बर्वे आणि सचिन खेडेकर आम्हाला काठमांडू येथे जॉईन झाले. सुरवातीच्या दोन आठवड्यात आमच्यावर रुसलेलं हवामान आता हसू लागलं होतं. सोमवारी एका खोलगट दरीत वसलेल्या पोखरा येथील रमणीय फेवा सरोवर पाहून आम्ही पुढे निघालो. इथून एरवी माचापुचारे (म्हणजेच मच्छ पुच्छ), आमा दाब्लाम अशी मातब्बर शिखरं दिसतात. आम्ही बेनी या गावापासून, दीड हजार फूट उंच कातळ भिंतीतून मार्ग काढणाऱ्या मस्तवाल काली गंडकीच्या खोऱ्यात शिरलो. अन्नपूर्णा शिखर समूहाला कवेत घेणारी ही उग्र भयंकर नदी. जगातील आठ हजार फूट उंचीवरील चौदा शिखरांपैकी, दिमाखदार ‘धौलागिरी’ आणि ‘अन्नपूर्णा’ शिखर समूह हे मस्तांग खोऱ्याचं खरं वैभव. १९५० साली मॉरिस हझॉग या फ्रेंच गिर्यारोहकानं अन्नपूर्णा सर केलं, तर १९७० साली ख्रिस बॉनिंग्टन या ख्यातनाम ब्रिटीश गिर्यारोहकाच्या नेतृत्वाखाली अन्नपूर्णेच्या नैऋत्य कड्यावरून नवीन मार्ग शोधून काढला गेला. सत्तरच्या दशकात मला गिर्यारोहणाचं वेड लागलं. तेव्हा हझॉग, हर्मन बुह्ल, जो ब्राऊन, बॉनिंग्टन हे मला देवासारखे भासत. त्यांचं मिळेल ते सारं साहित्य आधाशाप्रमाणे वाचून काढलं होतं. माझ्यासाठी तो फार महत्त्वाचा गिर्यारोहणातील संस्कार होता. अश्या मान्यवरांच्या कर्मभूमीत, मस्तांग खोऱ्यात फिरतांना मी धन्य झालो! माझ्यासाठी हे देखील या हिमयात्रेचं माहात्म्य होतं!

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

मान्यवरांवरून आठवलं, सचिन आणि सुनील हे मान्यवर, मित्र म्हणून या यात्रेत सामील झाले होते. तरीही सुरवातीस उगाचच मनावर एक दडपण होतं. दोघांच्याही वागण्यात तसं काहीच नव्हतं. रूपालेकच्या काठावरील डोंगराच्या माथ्यावर असलेल्या रुपाकोट आणि मुक्तिनाथच्या थोड्या अलीकडे असलेल्या झारकोट मुक्कामी कांदे बटाटे कापण्यापासून, केबीआर याने की कांदा बटाटा रस्सा बनविण्यापर्यंत सारी कामं अत्यंत आवडीने त्या दोघांनी केली. असा प्रवास, असं रहाणं पहिल्यांदा करत असूनही, कुठलीही तक्रार नव्हती. गप्पा, सचिनचं अभिवाचन आणि सुनीलची गाडीतली गाणी अशी धमाल चालली होती. बहुतेक वेळी, अश्या लोकप्रिय मंडळींना साधंसोपं, सामान्य माणसाप्रमाणे राहणं देखील मुश्किल असतं. सचिन तर अनेकदा कॉलर वर आणि तोंडावर रुमाल असा गर्दीच्या ठिकाणी वावरत होता. नेपाळात हिंदीत डब केलेले तमिळ सिनेमे पाहून लोक सचिनला ओळखत असत आणि मग सेल्फीसाठी गराडा!

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

मुक्तिनाथ मंदिर पार्किंगपासून दीड किमी आणि सहाशे फूट उंचीवर आहे. मुक्तिनाथ हे विष्णूचं देवस्थान आहे १२,००० फूट उंचीवर. म्हणूनच विरळ हवामानाची सवय नसल्यानं, मस्ती न करता सर्वगोष्टी सावकाश करणं गरजेचं होतं. अश्या वेळेस ‘त्यात काय मोठंसं’, अश्या उत्साहाला आवर घालावा लागतो. दर्शन घेऊन परत येत असलेल्या, कमरेत वाकलेल्या दाक्षिणात्य भाविक जख्ख म्हातारीकडून स्फूर्ती घेऊन मी मंदिरात पोचलो. हिमालयात बहुतेक ठिकाणी, ‘ताडाताडी कोरबे’ म्हणत भांडत असावेत अश्या आवाजात बोलणारे बंगाली, अगम्य भाषेत बोलणारे अफाट श्रद्धाळू दाक्षिणात्य आणि आपले मराठमोळे हमखास आढळतात. हिमालयाचं चुंबकीय आकर्षण हा समान धागा!

सिक्कीमपासून नेपाळपर्यंत येतांना, नकळत बदलत जाणारं हिमालयाचं रूप स्तिमित करणारं होतं. सिक्कीमला एक ओलसर हिरवागार हिमालय भेटतो. नेपाळमध्ये हिमालयाची भव्यता जाणवते. दोन्ही ठिकाणी बायकाच काम करण्यात आघाडीवर दिसतात. तश्याच त्या नटण्या मुरडण्यातही अतिशय हौशी! सिक्कीमची स्वच्छता नेपाळात हळूहळू गायब होऊ लागली. खूप प्रमाणात वृक्षतोडही जाणवते. खूप पूर्वी केलेले रस्ते आता पार खराब झालेले आढळतात आणि यात हायवेदेखील सामील आहेत. पर्यटन हा इथला महत्त्वाचा व्यवसाय, पण त्यात बाजारूपणा जास्त दिसतो. लोभीपणा बऱ्याचदा डोंगरी आदरातिथ्याला कुरतडतांना दिसतो. सेवाभाव हा पर्यटन व्यवसायाचा गाभा आहे, ह्याचा विसर पडतांना आढळतो. देश अजूनही तसा गरीब आहे आणि अनेक सुधारणा होण्याची गरज आहे. हे असलं, तरी आम्हाला बासु, लतीफमियाँ (हो, नेपाळात रुपाकोट हे मुसलमान गाव आहे!), खंडुरी अशी अनेक प्रेमळ नेपाळी मंडळी भेटली, याचा आवर्जून उल्लेख करावासा वाटतो.

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

मस्तांग खोऱ्यात जाण्यासाठी पोखरा येथे परमिट काढावे लागत. तिथे आम्हाला सांगण्यात आलं की आमची गाडी घेऊन ‘बेनी’च्या पुढे जाता येणार नाही. स्थानिक भाड्याची गाडी करावी लागेल. अधिक चौकशी केल्यावर, उलटसुलट माहिती मिळाली. ‘गिरीजा’ गाडीनेच प्रवास करायचा असा माझा हट्ट होता. काहीश्या संभ्रमावस्थेतच आम्ही बेनीच्या दिशेनं निघालो. बेनीमधे कुणीच आम्हाला हटकलं नाही. आमच्याकडे परमिट होतं, त्यामुळे आमच्या आशा बळावल्या. वाटेत रस्त्याच्या कामांमुळे बराच उशीर झाला. परमिटच्या गोंधळातून बाहेर पाडण्यासाठी, जमलं तर ‘तातोपानी’च्या पुढे जायचं असा आमचा निर्णय झाला. एव्हाना उडणाऱ्या धुळीसोबत काळोख होत आला होता.

रातकिड्यांच्या किर्र संगीताची साथ होती. दाटून येणाऱ्या अंधारात, हिंदकळत नाचणाऱ्या पिवळ्या प्रकाशात पाईन वृक्षांचं दाट जंगल, गाडीचा धडधडाट, वाटेत दिसणारे दगडधोंडे, आता ओळखीचे झाले होते. सकाळपासून दहा तासांचा प्रवास झाला होता. सगळ्यांचीच अंगं अगदी आंबून गेली होती. ‘लोकहो, आपला आपोआप व्यायाम आणि मसाज होतो आहे!’ असं सुनील दुपारीच म्हणाला होता. नियोजनात मागेपुढे होत होतं. ‘सगळ्यांच्या सहनशक्तीचा मी अंत पाहतो आहे का?’ ‘कसे आहात?’ अश्या प्रश्नाला, ‘हं’ असं पुटपुटलेलं एकाक्षरी उत्तर आलं. आपण घातलेला हा सगळा घाट, बेत झेपणार आहे का? छे, साहस म्हटलं की असं होणारच! मित्रांबद्दल वाटणारी काळजी, आपली प्रतिमा, एकमेकांच्या क्षमतेबद्दल असलेले अंदाज, अश्या अनेकविध विचारांचं काहूर गलबताप्रमाणे चाललेल्या गाडीत माझ्या मनात आंदोळत होतं. संध्याकाळची ही वेळच विचित्र असते. अमितच्या न कुरकुरता गाडी चालविण्याच्या कौशल्याचं कौतुक वाटत होतं. ‘पुढे जावं की नाही’ अश्या प्रश्नानं माझा हॅम्लेट झाला होता. ‘आपण आता लवकरच थांबूया!’, मी निर्णय घेतला. ‘थकाली किचन’ अश्या ‘लेते’ गावातील हॉटेलात आम्ही मुक्काम केला. नाव अगदी समयोचित होतं! सारेच भराभर जेवणं उरकून, दिवसभरात खिळखिळ्या झालेल्या हाडांचा हिशेब जमविण्यासाठी झोपायला निघून गेले.

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

सोनेरी पहाटेने गुदगुल्या करत आम्हाला जागं केलं. तो दिवसच बहारदार होता. हॅम्लेट गायब झाला होता. पुढल्या तीन दिवसात मुक्तिनाथाचं दर्शन झालं. अन्नपूर्णा, धौलागिरी, टुकुचे, निलगिरी, थोरुंगत्से अश्या अनेक मातब्बर शिखरांचं लखलखीत दर्शन, बर्दिया अभयारण्यात ‘वाघोबा’चं दर्शन असं काय काय तरी घडलं! अनिश्चिततेच्या भोवऱ्यात असतांना देखील, ‘सारं काही ठिक होईल’ असा विश्वास बाळगून, नशीबावर हवाला न ठेवता स्वतःच निर्णय घेण्यात शहाणपण असतं. यालाच कदाचित श्रद्धा म्हणत असावेत. या साऱ्या प्रवासात आचार्य सचिन (खेडेकर) यांचं एक बोधवाक्य माझ्या मनात घोळत होतं – ‘जगात देव आहे आणि त्याचं आपल्याकडे लक्ष आहे!’

– वसंत वसंत लिमये

39 - Gandaki

Standard

बेफाट बाळ्या : वसंत वसंत लिमयेची हिमयात्रा

बेफाट बाळ्या : वसंत वसंत लिमयेची हिमयात्रा

दिनकर गांगल

_Befat_Balya_Vasat_Limaye_1

वसंत वसंत लिमये हा बेफाट ‘बाळ्या’ आहे! त्याच्या डोक्यात भन्नाट कल्पना केव्हा कशी उद्भवेल ते सांगता येत नाही. तो आयआयटीतून बीटेक झाला. त्याने त्याच्या इंजिनीयरिंगच्या शिक्षणाचे काम पुढे काही केले नाही; ट्रेकिंगचा ध्यास घेतला, मुलांना साहसप्रवण केले. मग तो स्कॉटलंडला जाऊन आऊटडोअर मॅनेजमेंटचे ट्रेनिंग घेऊन आला आणि त्याने तसे प्रशिक्षण देणारी अद्भुतरम्य ‘हाय प्लेसेस’ नावाची कंपनी निर्माण केली. तिला पंचवीस वर्षें होऊनदेखील गेली. भारतीय कसोटी क्रिकेटची टीम विराट कोहली, अजिंक्य राहणे, वगैरेंसह पुरा एक दिवस त्याच्या ‘गरुडमाची’ या प्रशिक्षणस्थळी वर्षापूर्वी राहून व गिरिभ्रमणाचे धडे घेऊन आली. वसंत आता जरी पोक्त व प्रौढ झाला असला (त्याने ती चाहूल व्यक्त करणारा लेख वर्तमानपत्रात लिहिलादेखील!), तरी सर्वांमुखी तो लहानपणीचा ‘बाळ्या’च असतो. तोही ते बालपण ‘एंजॉय’ करतो.

वसंतने हिमालय अनेक वेळा पालथा घातला आहे. त्याच्या बेफाटपणाला आरंभच मुळी कांचनगंगाच्या मोहिमेने झाला. ती मोहीम यशस्वी ठरली नाही, परंतु ती महाराष्ट्राच्या गिर्यारोहणाच्या इतिहासात अनेक कारणांनी नोंदली गेली. त्याने एका टप्प्यावर लेखनाचा छंद सुरू केला आणि बघता बघता, त्यात सिद्धहस्तता प्राप्त केली. त्याची गिरिभ्रमणाचा आनंद व्यक्त करणारी दोन पुस्तके आहेत आणि त्याने चक्क दोन बलदंड कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत. त्या लोकांना प्रचंड आवडल्या आहेत. त्याने ‘इंग्रजी फिक्शन’च्या धाटणीचा साहित्यप्रकार मराठीत आणला असे त्याचे कौतुक होत आहे. त्याची तिसऱ्या कादंबरीची तयारी चालू आहे. त्याने त्याच्या त्या लेखनकाळात छोट्यामोठ्या कथा लिहिणे चालू ठेवले होतेच, परंतु ‘झी मराठी’च्या मुलांसाठी प्रसिद्ध झालेल्या वासंतिक अंकात त्याची चक्क मुलांसाठी लिहिलेली गोष्ट आहे! श्री.ना. पेंडसे यांनी रेखाटलेला आणि काशिनाथ घाणेकर यांनी मराठी रंगमंचावर अजरामर केलेला ‘अफाट बापू’ परिचयाचा आहे. ‘बेफाट बाळ्या’चे पराक्रम वेगळ्या क्षेत्रात तेवढेच भन्नाट आहेत.

_Befat_Balya_Vasat_Limaye_4

त्याच्या मनात आठ-दहा महिन्यांपूर्वी आले, की आपण आता म्हातारपणाकडे झुकू लागलो आहोत, तर याच टप्प्यावर काहीतरी वेगळे साहस केले पाहिजे. त्याला हिमालयाची शिखरे सतत खुणावत असतात, त्याने मनोमन योजला हिमालयातील सिक्किम ते लेह-लडाख हा दोन महिन्यांचा प्रवास. तसे तपशील तयार होऊ लागले आणि मोहिमेची आखणीच झाली की! तो दोन महिन्यांचा प्रवास जीपने होणार आहे. सारे मुक्काम जंगलात, रानावनांत असणार आहेत. स्वाभाविकच, सर्वत्र तंबू टाकावे लागणार आहेत… असे एकेक तपशील मनी तयार होत असताना, पहिली गरज होती ती विश्वासू ड्रायव्हरची. त्याचा हक्काचा जुना ड्रायव्हर अमित शेलार होताच. परंतु त्याला एवढी दोन महिन्यांची फुरसद मिळणार की नाही? वसंत वसंत लिमये दुसऱ्या दिवशी सकाळी उठला आणि शेलारच्या घरी पोचला. शेलार दोन महिन्यांसाठी यायला तयार झाला. मग प्रत्यक्ष क्षेत्रावरील आखणी सुरू झाली. मुक्कामाचे टप्पे ठरले. वसंत गिर्यारोहणाचा अनुभवी आणि व्यवस्थापनशास्त्राचा प्रशिक्षक. सुईदोऱ्यापासून जीपमधील सोयीसुविधांपर्यंत सर्व गोष्टी कागदावर आल्या, संगणकामध्ये प्रोग्रॅमबद्ध झाल्या.

तरी एक भुंगा मनामध्ये त्रास देत होता तो; ते दोघेच- तो आणि ड्रायव्हर- दोन महिने किती फिरणार? किती बोलणार? मग साथीदार कोण हवेत? ते दोन महिने वेळ काढतील का? पुन्हा नवी कल्पना सुचली. दर आठवड्याला दोन नवे साथीदार! मित्रमंडळींत शब्द फिरवला गेला आणि बघता बघता, आठही आठवडे ‘बुक’ झाले! पाहुणे मंडळी दिल्लीमार्गे प्रवासातील त्यांच्या त्यांच्या टप्प्यावर येणार. पुढे, ठरलेले आठ दिवस वसंत वसंत लिमये याच्याबरोबर भ्रमण करणार आणि पुन्हा त्यांच्या त्यांच्या मुक्कामी परत जाणार. त्या जोड्याही झकास जमल्या आहेत. त्यात सचिन खेडेकर आणि सुनील बर्वे एका जोडीत तर सुहिता थत्ते आणि राणी पाटील यांची दुसरी जोडी. शेवटच्या टप्प्यात तर डॉ. आनंद नाडकर्णी वसंत लिमयेबरोबर आठ दिवस हिमालयात काढणार आहे! उद्घाटनाचा पहिला सप्ताहभर त्याची बायको मृणाल आणि ‘हाय प्लेसेस’मधील त्याचे साथीदार प्रेम आणि संजय रिसबुड त्याच्याबरोबर आहेत. त्याला त्याचा हक्काचा साथीदार निर्मल खरे लगेच दोन दिवसांत कोलकाता मार्गे जाऊन नेपाळमध्ये भिडला.

_Befat_Balya_Vasat_Limaye_3

त्याला सिक्कीममध्ये निरोप राज्यपाल श्रीनिवास पाटील यांनी दिला. पहिले दोन दिवस नेपाळमध्ये गंगटोक-लाचुंग असे मुक्काम आहेत. ते दोन्ही दिवस प्रवासही साठ ते ऐंशी किलोमीटरच्या दरम्यान आहेत. यात्रा चौथ्या दिवशी खरी सुरू होईल, या अर्थाने की यात्रेकरूंचे मुक्काम तंबूमध्ये असतील. तंबूसाठी जागादेखील रोजच्या दीड-दोनशे किलोमीटरच्या प्रवासानंतर शोधून तेथे तंबू ठोकून राहायचे आहे. ही सर्व सेवा त्या त्या वेळच्या भिडूंनी करायची आहे. यात्रेचा प्रवास सिक्कीम, नेपाळ, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, जम्मू आणि काश्मीर व लडाख असा असणार आहे. यात्रेत रस्त्यातील वस्त्या-खेड्यांतील लोकांशी गप्पा मारून माहिती जमा करायची आहे, त्यांच्याशी हृदयसंवाद साधायचा आहे आणि त्या पलीकडील उत्तुंग ध्येय आहे ते हिमालयास वारंवार व वेगवेगळ्या अंगांनी साद घालण्याचे. हिमयात्रेचा औपचारिक शेवट 2 जुलै २०१८रोजी पंजाबात चंदिगडला होईल.

जयराज साळगावकर त्याच्याबरोबर नंतर एक आठवडा असणार आहे. तो म्हणाला, की मी डोंगर पाहिले, की हरखून जातो. हिमालय तर माझे मोठेच आकर्षण. चार महिन्यांपूर्वी चार दिवस तेथे जाऊन आलो. तेवढ्यात ही संधी मिळाली. मग मी उडीच मारली. मला साहस – त्यातील धोके आवडतात. बाळ्याने हा वेगळाच प्रकार योजला आहे. त्यामुळे आठ दिवस हिमालयाच्या कुशीत या कल्पनेनेच मोहून गेलो आहे.

सुहिता थत्तेला सहज विचारले, ‘एवढे दिवस शूटिंगमधून काढणार का खरंच?’ तर म्हणाली, ‘गिर्यारोहण हा माझा आवडीचा छंद! मी तो कित्येक वर्षें जोपासला आहे. हिमालय मला कायमच आकर्षित करतो. याक्षणी पाऊस, दुसऱ्या क्षणी ऊन, तर तिसऱ्या क्षणी गोठणारी थंडी… निसर्गाचे ते विभ्रम मला मोहित करत आले आहेत. मी चार-पाच वेळा तरी हिमालयाच्या वेगवेगळ्या रांगांमध्ये फिरलेली आहे. तर आता बाळ्याबरोबर जाणारच जाणार!’

_Befat_Balya_Vasat_Limaye_2

अभिनेते सुनील बर्वे व सचिन खेडेकर हिमयात्रेत 20 ते 29 मे च्या दरम्यान सामील होत आहेत. त्यांची तयारी जोरात सुरू झाली आहे. सुनील म्हणाला, आम्ही ‘गरूडमाची’ ला गेलो असताना बाळ्याने ही आयडिया सांगितली आणि आम्ही हरखूनच गेलो. तेथल्या तेथे ‘जॉईन’ होण्याचे ठरवले. मी प्रकृती ठीक ठेवण्यासाठी जॉगिंग, पदभ्रमण, व्यायाम करत असतो. परंतु ट्रेकिंगला जाण्याइतका वेळ कामाच्या गर्दीत मिळत नाही. परंतु आता या गिरिभ्रमणाकडे उत्सुकतेने पाहत आहे. त्यासाठी ट्रेक शूज, ट्रॅकपॅण्ट, विंड चीटर अशा गोष्टींची खरेदी करून झाली आहे. सुनील म्हणाला, की हिमालयातील रोजचा प्रवास गाडीतूनच आहे. जेथे आकर्षक आव्हानात्मक ठिकाणे दिसतील तेथे उतरायचे आणि वस्त्या-वाडयांतून, डोंगर-दऱ्यांतून शोध घ्यायचा. निसर्गाला अशा तऱ्हेने भिडण्यास उत्सुक का? उतावीळच झालो आहोत!

हिमयात्रेचे पहिले दोन दिवस हिमवर्षावातच गेले, त्यामुळे यात्रेचे नाव सार्थ ठरले असे वसंत वसंत लिमये फोनवर म्हणाला.

दिनकर गांगल

 

Standard

‘साधुटार’ आणि म्हातारबा- हिमयात्रा २०१८

lekh 3 cover photo

झोपेत उशाशी घेतलेल्या हाताला ओलसर लागल्यानं मला अचानक जाग आली. मी मिट्ट काळोखात स्लीपिंग बॅग दूर सारून उठून बसलो. तडतडणारे पावसाचे थेंब, हाडांपर्यंत बोचणारी थंडी आणि भिजलेली स्लीपिंग बॅगची कड. मला काहीच सुधारत नव्हतं. पहाटेचे तीन वाजलेले. खाड्कन माझ्या लक्षात आलं, आम्ही होतो, नेपाळातील ‘साधुटार’ या ठिकाणी. उंची ९,९८० फूट. क्षणार्धात परिस्थितीचं भान काळजीचं सावट घेऊन आलं. कालच ‘हिमयात्रे’चा पहिला आठवडा संपून दुसऱ्या आठवड्याची सुरवात झाली होती. परवाच निर्मल खरे आणि अजित याने की बाबा देसवंडीकर मोठ्या उत्साहात आम्हाला मनेभंजांग येथे भेटले होते. आम्ही सारेच सातजण टुम्लिंग येथे गेलो होतो. टुम्लिंगहून सिंगलिला धारेवरून उतरणारा बारा किमी खतरनाक रस्ता अमितच्या ड्रायव्हिंग कौशल्याची परीक्षा पाहणारा होता. जणू ही पुढच्या प्रवासाची पूर्वतयारी होती. आधीची टिम बागडोगरा मार्गे पुण्याकडे मार्गस्थ झाली होती. आम्ही नवे गडी पशुपतिनगर येथे सिक्कीम-नेपाल सीमा पार करून, चारपाच तासात ९३ किमी मजल मारून ‘साधुटार’ या ठिकाणी पोचलो होतो.

आदल्या आठवड्यात पावसाळी हवामानामुळे आम्ही ‘कॅम्पिंग’ केलं नव्हतं. इलाम येथे दुपारी जेवतांना आम्हाला ‘साधुटार’चा पत्ता लागला होता. ‘टार’ म्हणजे गवताळ मैदान. ताप्लेजुंगला जाणारा हमरस्ता सोडून, तीन किमी अवघड मातीचा कच्चा रस्ता घेऊन आम्ही ‘साधुटार’ला दुपारी साडेचारला पोचलो. विस्तीर्ण पसरलेल्या हिरव्यागार पाचूच्या कोंदणात बसवलेला नीलमणी भासावा असा स्वच्छ जलाशय नितांत सुंदर होता. आम्ही त्या जागेच्या प्रेमातच पडलो. आकाशात ढग होते पण घाबरवणारे नव्हते. तिथेच एक हॉटेलवजा आठ बाय वीस फुटाची झाप माझ्यातल्या गिर्यारोहकानं लगेच हेरली होती. नव्या आठवड्यातील पहिलीच संध्याकाळ असून आम्ही ‘कॅम्पिंग’ करण्याचा निर्णय घेतला. सारेच उत्साहात कामाला लागले. झटझट सामान बाहेर काढण्यात आलं. त्या जागेचे ‘मुखिया’ आडनावाचे मालक बंधू अचानक अवतरले. आम्हाला वाटलं, झालं आता पैशाची मागणी होणार! पण तसं काहीही न होता त्यांनी मोठ्या प्रेमानं स्वागत केलं. चुकून पाऊस आल्यास झाप वापरण्याची परवानगी देखील दिली. आम्ही स्वयंपाकाच्या तयारीस लागलो. डोंगर भटक्यांना स्वयंपाक येणं गरजेचं असतं. माझ्या गंजलेल्या कौशल्याला उजाळा मिळाला. थोड्याच वेळात मुखिया परिवारातील काही स्त्रिया आणि लहान मुलं अवतरली. आमच्या सामानाकडे आणि आमच्याकडे, ती सारीच आम्ही मंगळावरून आल्यागत कुतुहलानं अचंब्यानं पाहत होती. पास्ताचा इटालियन बेत ठरला. मस्त चहा झाला, वाफाळते कप हातात, उत्तरेकडे हिमाच्छादित शिखरं दूरवर ढगांच्या पडद्याशी आट्यापाट्या खेळत होती, समोर साधुटारच्या जलाशयाच्या लाटा हलक्या वाऱ्याशी खेळत होत्या. वातावरण स्वर्गीय होतं, मनात म्हटलं ‘और क्या भगवानसे मिलोगे?’.

साडेपाचच्या सुमारास अंधारून आलं. तलम ढग उतरून आला आणि त्या स्वप्नवत वातावरणात पास्ताचा आस्वाद घेत जेवणं झाली आणि आठच्या सुमारास आम्ही तंबूत झोपायला गेलो. डोंगरात, विशेषतः हिमालयात दिवस लवकर संपतो आणि गावागावात देखील आठपर्यंत सामसूम होते. ‘लवकर निजे, लवकर उठे’ हे इथलं ब्रीदवाक्य असतं. मला लगेच झोप लागली, नंतर माझ्या तंबूतील अमित म्हणाला की साडेनऊला हलक्या पावसाला सुरवात झाली. त्यानंतर संततधार लागली असावी. पहाटे तीनला मला जाग आल्यावर, टॉर्चच्या उजेडात तंबूत पाणी झिरपत असल्याचं लक्षात आलं. आमचे तंबू Rain-safe आहेत पण अश्या पावसात त्यांचा  टिकाव लागणं अवघड. परिस्थिती बिकट होती. मला शेजारच्या तंबूतही हालचाल जाणवली. ‘सारं सामान तंबूच्या मधे ठेवा आणि आपण शेजारच्या झापात हलूया!’ मी आणि अमित पट्कन आवरून झापात शिरलो. दहाच मिनटात निर्मलही झापात आला, पण बाबा कोरडा असल्यानं डाराडूर होता.

थंडी मी म्हणत होती. कागदाचे बोळे आणि काटक्या यांच्या मदतीनं शेकोटी झट्कन चेतली. आम्ही सारेच डोंगरी असल्यानं हे सवयीचं होतं. लाल पिवळ्या निळ्या ज्वाळांनी उसळी घेतली. हळूहळू गार पडलेल्या हातापायांना उब जाणवू लागली. खरंच सूर्यानंतर, अग्नी हे आपल्याला मिळालेलं फार महत्त्वाचं वरदान आहे हे अश्या वेळेस प्रकर्षानं जाणवतं. पाऊस असाच राहिला तर आपण इथेच अडकू, दिवस फुकट जाईल, उघडीप मिळाली तरी इतक्या पावसानंतर कच्च्या रस्त्यावर गाडीचं काय होईल अश्या प्रश्नांची भुतं मला सतावत होती. या साऱ्यांच शक्यातातील धोके मला भेडसावत होते. कालचा स्वर्गीय आसमंत ह्या वेगळ्याच हवामानामुळे आता भेडसावत होता. अनेक वर्षांपूर्वी, १९७९ साली गाढवाल मधील ‘जोगीन’ मोहिमेवर असतांना आम्ही सात दिवस हिमवादळात अडकलो होतो. आठव्या दिवशी उघडीप मिळाली. कँप तीनहून घाईघाईत आमचे आठ सदस्य खाली येण्यास निघाले. तंबू आवरतांना, तंबूच्या गोठलेल्या दोऱ्या कापून तंबू पॅक करून ते निघाले. भुसभुशीत हिमामुळे त्यांना खालचा कँप गाठता आला नाही आणि ती रात्र त्यांना बाहेरच काढावी लागली. दोऱ्या कापल्यामुळे तंबूही धड लावता आला नाही. त्या भीषण रात्रीमुळे तिघांना चांगलाच ‘हिमदंश’ (Frost Bite) झाला. ती आठवणही अंगावर काटा आणणारी होती. अर्थात ‘साधुटार’ला परिस्थिती एवढी गंभीर नव्हती पण हिमालयात साध्या सोप्या गोष्टी अचानक वेगळंच रूप धारण करतात हे खरं! लहरी निसर्गानं आम्हाला एक झटका दिला होता. अकरा वाजता पाऊस थांबला, पंधराच मिनटात स्वच्छ उन पडलं आणि ‘साधुटार’ हसू लागलं.

lekh 3 photo

‘त्या ‘ओल्या’ रात्रीनंतर, सोमवारी आम्ही ‘कांचनजंगा शिखराच्या पायथ्याशी असलेल्या ताप्लेजुंगच्या वाटेवर थर्पू येथे छोट्या हॉटेलात ‘कोरडा’ मुक्काम केला. मंगळवारी आमचा बेत होता तामाफोक मार्गे फाप्लू येथे जाण्याचा. गुगल वरील नकाश्याच्या भरोश्यावर आणि स्थानिक माहितीनुसार आम्ही मँगलुंग येथे निघालो. खडतर कच्च्या रस्त्यावरून चार तास प्रवास करून आम्ही एका खोल दरीत उतरलो तर आणखी एक संकट दत्त म्हणून आमच्या समोर ठाकलं. रविवारच्या पावसामुळे गोया खोला येथील पुलाजवळचा रस्ता पूर्ण खचला होता. परत फिरण्याशिवाय गत्यंतर नव्हतं. पुनश्च तोच खडतर चढा प्रवास करून आम्ही इलामचा रस्ता धरला. एव्हाना आमचे दोन दिवस वाया गेले होते आणि आम्ही पश्चिमेकडे फारसे सरकलो नव्हतो. आधीचा प्लॅन बदलून आम्ही दक्षिणेकडील समतल प्रदेशातील हायवे पकडून इटहरीमार्गे फाप्लू येथे पोचलो. इथे विमानतळ आहे. ‘मकालू’ सारख्या मातब्बर शिखराकडे जाणाऱ्या मोहिमा इथून निघतात. ढगाळ हवामानानी आमचा पाठलाग सुरूच ठेवला. ‘मकालू’चं पुसट दर्शन झालं.

हिमाच्छादित शिखरं आमच्यावर रुसली असली तरी नेपाळचं जवळून घडणारं दर्शन सुखावणारं होतं. नेपाळ तसा गरीब देश. थोडी शेती, पण अर्थव्यवस्थेची बहुतांश मदार पर्यटन व्यवसायावर. २००२ नंतरच्या राजकीय स्थित्यंतरानंतर देश अजूनही सावरतो आहे. एकीकडे मॉडर्न ‘छानछोकी’चं आक्रमण, तर दुसरीकडे मुलभूत सुविधांचा अभाव असा विरोधाभास आढळतो. शहरी बाजारूपणापासून दूर छोट्या गावांमध्ये आजही प्रेमळ आदरातिथ्य आढळतं. दोनचार हायवे सोडता बाकी रस्ते दुर्लक्षित, त्यामुळे ठराविक पर्यटन स्थळांवर चिक्कार गर्दी आणि बकालपणाचं राज्य. नेपाळचा हिमालय भव्य आहे. गर्द जंगलांनी नटलेले उतार, सुनकोशी, सोलू खोला अश्या खळाळत्या नद्या, एकाच दृष्टीक्षेपात सात हजार फुटांची उंची अथवा खोली हे माझ्यासाठी अप्रूप होतं. ओळखीच्या गाढवाल, सिक्कीम हिमालायापेक्षा हा हिमालय वेगळा आहे.

या आठवड्यात वारंवार बेत बदलावे लागले, अनेक सहसांना सामोरं जावं लागलं, पण त्यात मजा आली. आपल्या आधुनिक शहरी मनाला सुनिश्चिततेचं आकर्षण असतं, नव्हे तो आपला आग्रह असतो. या यात्रेत बदलतं हवामान, बिकट रस्ते, नव्या जागा, नवी माणसं अशी अनिश्चितता हा स्थायीभाव होता. इथली माणसं या साऱ्याला रुळलेली असतात. त्यात आपल्याला साहस आढळतं. कितीही नियोजन केलं, खूप माहिती गोळा केली तरीही समोर येणाऱ्या परिस्थितीचा मान राखणं महत्त्वाचं! हिमालय तुम्हाला नम्र करतो.

संध्याकाळ होत आली होती. गाडी संथ गतीनं सुनकोशी नदीच्या पुलाकडे निघाली होती. समोरून कष्टानं पावलं उचलत, काठी टेकत, खुरडत एक जख्ख म्हातारा दोन किमी मागे सोडलेल्या गावाकडे निघाला होता. सोबत गुरं, मेंढ्या कोणीच नव्हतं. हा कुठून येत असावा, असं आश्चर्य मनात उमटतं तोच थोड्याच अंतरावर, साकळत येणाऱ्या काळोखात रस्त्याच्या कडेला रचलेल्या दगडांच्या छोट्या देवडीतील दिवा नजरेत ठसला. काळोख, थंडी वारा याची तमा न बाळगता हा म्हातारा हे नित्यनेमानं करत असणार. कुठलेही हिशोब नाहीत, कुठलीही अपेक्षा नाही अशी त्या म्हतारबाची श्रद्धा, सभोवार पसरलेला भव्य हिमालय, माझं सूक्ष्म अस्तित्व आणि संधिप्रकाश, मी अंतर्मुख झालो होतो!

– वसंत वसंत लिमये

Standard

हुप्प्या गँग आणि सिंहासन

 

final cover photo 1

बारीक कापलेले उभे पांढरे केस, फिकट पिवळसर बुशकोट, खाली राखाडी पँट आणि कोल्हापुरी चपला. उंचीनं बुटकेसे, हसतमुख आप्पाकाका शाळेला वळसा घालून खेळाच्या मैदानाच्या कडेने स्नेहसदन सोसायटीकडे चालू लागले. मैदानात क्रिकेटचा खेळ रंगात आला होता. चिन्यानं मोठ्या दिमाखात बॅट फिरवून रस्त्याच्या दिशेला चेंडू टोलवला. रस्त्याकडे लक्ष जाताच, ‘आप्पाकाका आले!’ अशी आरोळी ठोकत, हातातली बॅट खाली टाकून चिन्या गेटकडे धावला. बाकी पोरं देखील चिन्याच्या मागोमाग धावली. सारी पोरं थबकलेल्या आप्पाकाकांना आनंदानं बिलगली. आप्पाकाकांच्या व्यक्तिमत्वातच एक जादू होती.

आप्पाकाका खांडेकर पाच वर्षांपूर्वीच एका इन्शुरन्स कंपनीतून निवृत्त झाले होते. आप्पांचा इतिहासाचा व्यासंग दांडगा होता. त्यातून शिवाजीराजे हे तर त्यांचं आराध्य दैवत. स्नेहसदन मधील बाळगोपाळांना गोष्टी सांगणे हा त्यांचा नित्यक्रम असे. शिवाय आप्पाकाका भेटले की खाऊ नक्की मिळणार अशी बच्चेकंपनीची खात्री असे. कधी जेम्स तर कधी श्रीखंडाच्या वड्या आणि काही नाही तर पार्ले बिस्कीटं नक्की असायची. शिवरायांच्या इतिहासातील अनेक स्फूर्तीदायक गोष्टी आप्पाकाका मोठ्या रसभरीतपणे मुलांना सांगत असत. कधी स्नेहसदनच्या बाकावर, तर कधी मैदानातल्या कोपऱ्यातील हिरवळीवर बैठक जमत असे. संध्याकाळ होऊन गेली तरी आप्पाकाकांच्या रसाळ वाणीतून उलगडणाऱ्या शिवकालात रमलेल्या मुलांना घरी जायची शुद्ध रहात नसे. आया, बाप मुलांना ओरडत असत, पण आप्पाकाकांबद्दल कुणाचीच तक्रार नसे. आप्पाकाका अनेकदा या साऱ्या बच्चेकंपनीला दिवाळी, नाताळ आणि उन्हाळ्याच्या सुटीत हमखास वेगवेगळ्या किल्ल्यांवर सहलीला घेऊन जात असत. आप्पाकाका असले की मुलांचे पालकही निर्धास्त असत. चिन्या, अक्षय, पिंट्या, नताशा अश्या साऱ्या मंडळींचे आप्पाकाका हे हिरो होते. सगळीच मुलं बारा ते चौदा वयोगटातील, चिन्या वगळता सारेच इंग्लिश मिडीयमवाले, पण चिन्याचं मराठी वाचन दांडगं होतं. इतरांनी आळस केला तरी चिन्या आप्पाकाकांनी सांगितलेली सारी पुस्तकं आधाशासारखी वाचून काढत असे. शेजारच्या वाड्यातील विहिरीत डुंबणे, गच्चीत पतंग उडविणे, जवळच्याच जिममधे रॉक क्लायंबिंग वॉलवर सराव करणे, पावसाळ्यात शेजारच्या नाल्यात मासे पकडणे असे अनेक प्रताप ही पोरं करीत असत. स्नेहसदनमधे यांना ‘हुप्प्या गँग’ म्हणूनच ओळखत असत. पोरं उपद्व्यापी असली तरी धाकात होती.

hupyya gang 1.jpg

मुलांच्या विळख्यातून काहीसे मोकळे होताच, आप्पाकाकांचा हात खांद्याला लटकवलेल्या शबनम पिशवीत गेला. गोळ्या, खाऊ अशी खंडणी दिल्यावर कुठे आप्पाकाका जरा मोकळे झाले. “आप्पाकाका, आज गोष्ट सांगणार ना?” राजगिऱ्याचा लाडू तोंडात कोंबत नताशानं लाडिकपणं, बोबड्या स्वरात विचारलं. “अरे हो, हो, मला जरा बसू तर द्याल!” असं म्हणत, पुढे आप्पाकाका आणि मागोमाग हुप्प्या गँग सोसायटीच्या बाकाकडे निघाली. आप्पाकाका बाकावर आणि सारे समोर खाली कोंडाळं करून बसले. “ज्येष्ठ शुध्द त्रयोदशीचा तो शुभमंगल दिवस. पहाट झाली. दीपज्योती उजळल्या. चौघडा दणाणूं लागला. आकाशांत शुध्द द्वादशीचा चंद्र आणि तारकामंडळ ढगांच्या दाटीतून डोकावत होतं. मंगल वादद्यांचे निनाद रायगडावर घुमले…” आप्पाकाकांची शिवराज्याभिषेकाची गोष्ट सुरू झाली. पूर्वी अनेकदा ऐकली असली तरी पोरं त्याच तन्मयतेनं रमली होती. “नगारखान्याच्या प्रवेशद्वाराच्या सरळ रेषेत एका सुबक चौथऱ्यावर आठ खांबांचं, सोन्याचं दैदीप्यमान रत्नजडीत सिंहासन होतं.” आप्पाकाका सांगत होते. गेल्या जून महिन्यात सारी हुप्प्या गँग आप्पाकाकांबरोबर रायगडावर गेली होती. गडावरील राजसभेच्या मेघडंबरीसमोर झिमझिमत्या पावसात आप्पाकाका छत्री घेऊन उभे, तर रेनकोटात भिजलेली हुप्प्या गँग कुडकुडत रोमांचकारक इतिहास ऐकत उभी होती. चिन्याच्या डोळ्यासमोर तो सारा प्रसंग लक्खपणे उभा होता. ‘अगं नताशा, आज घरी यायचं आहे का नाही?’ अशी तिच्या आईची हाक ऐकू आल्यावर, आप्पाकाकांनी गोष्ट आवरती घेतली. भराभर सारी मुलं घरोघर पांगली. चिन्याच्या डोक्यात मात्र रायगडावरील राज्याभिषेक घोळत होता.

आप्पाकाकांच्या बरोबर सहलीला जायला हुप्प्या गँग एका पायावर तयार असे. रायगड, पुरंदर, राजगड, तोरणा, कात्रज ते सिंहगड अशा त्यांच्या अनेक सहली झाल्या होत्या. सहल अवघड असेल तर आप्पाकाका स्नेहसदनमधील अनुभवी ट्रेकर अमरला सोबत घेत असत. अमर या पोरांना रॉक क्लायम्बिंगही शिकवत असे. अशा सहलीच्या नियोजनात चिन्या आघाडीवर असे. आप्पाकाका आणि अमर यांना तयारीच्या वेळी तो असंख्य प्रश्न विचारून भंडावून सोडत असे. आप्पाकाकाही मोठ्या आनंदानं त्याच्या शंकांचं निरसन करीत असत. क्वचितच ‘इतिहासाचार्य आता पुरे!’ म्हणून ते चिन्याला झापत. जून महिन्यात रायगडहून परत आल्यावर चिन्याने कुठेतरी वाचलं की महाराजांचं ‘सिंहासन’ रायगडावरच कुठेतरी लपविलेलं आहे. झालं चिन्याची प्रश्नावली सुरु झाली. ‘औरंगजेबानं सिंहासन कुठे नेलं?’, ‘भवानी कड्याखाली सिंहासन शोधण्याचा प्रयत्न झाला होता का?’, ‘सिंहासन चाळीस मणाचं म्हणजे १६०० किलो सोन्याचं होतं?’.

“अहो इतिहासाचार्य, जरा दमानं!” आप्पाकाकांनी चिन्याच्या डोक्यावर प्रेमानं एक टप्पल मारली आणि ते सिंहासनाचा इतिहास सांगू लागले. शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक बनारसच्या गागाभट्टांनी १६७४ साली रायगडावर केला. या सोहळ्यासाठी फार मोठी तयारी करण्यात आली होती. आप्पाकाका सांगत होते,

“नामांकित रत्नांनी संपूर्ण मढविलेलं ते भव्य सुवर्ण सिंहासन अष्टकोनी होते. त्याच्या बैठकीला आठ सिंह बसविले होते. सिंहांच्या डोळ्याच्या ठिकाणी माणकं जडविली होती. प्रत्येक सिंहावर एक स्तंभ आणि त्या आठ सुवर्ण स्तंभांवर सिंहासनाची मेघडंबरी सावरली होती.” आप्पाकाका रसभरीत वर्णनात रंगून गेले होते.

“पण सोळाशे किलोचं सिंहासन रायगडावरून कसं हलवलं असेल?” – चिन्या.

“अरे त्या वेळचं वजनाचं कोष्टक वेगळं होतं! चोवीस तोळे म्हणजे एक शेर, सोळा शेरांचा एक मण, म्हणजेच सुमारे साडे चार किलो. थोडक्यात काय, सिंहासनाचं वजन होतं सुमारे १४५ किलो! वड, औदुंबर अशा लाकडापासून घडविलेल्या सिंहासनाला सोन्याच्या पत्र्याने मढविलं असणार.” आप्पाकाका समजावून सांगत होते.

“पण आप्पाकाका, असं म्हणतात की महाराजांच्या मावळ्यांनी रायगडावरच ते सिंहासन लपवून ठेवलं! झुल्फिकारखानाच्या हाती इतर खूप संपत्ती लागली पण त्याला सिंहासन काही मिळालं नाही!” मोठ्ठे डोळे करून चिन्या सांगत होता.

“अरे हा सारा इतिहास अस्पष्ट आहे. योग्य पुरावे किंवा साधनं आपल्या हाती नाहीत. सेतू माधवराव पगडी म्हणतात, की झुल्फिकारखानानं सिंहासन औरंगजेबाकडे पाठवून दिलं. औरंगजेबानं त्याचे तुकडे करून फकिरांना वाटून टाकले. तू ऐकलेल्या कहाण्यांनुसार काही गिर्यारोहकांनी भवानी कड्याखाली १५० फुटांवर असलेल्या गुहेत सिंहासनाचा शोध घेतला. मध्यंतरी सध्याच्या रोपवे असणाऱ्या हिरकणीवाडीत शेताची नांगरट करतांना, पुजेच्या वस्तू आणि काही भांडी सापडली. म्हणून लोकांना वाटलं की तिथे सिंहासनही सापडू शकेल. पण प्रत्यक्षात काहीच हाती लागलं नाही. अरे अशा खूप वदंता आहेत पण आपण साऱ्यांवर विश्वास नाही ठेवायचा!” आप्पाकाकांचं बोलणं चिन्या मोठ्या एकाग्रतेनं ऐकत होता. पण त्याचं समाधान झालं नव्हतं.

पुढच्याच डिसेंबर महिन्याच्या अखेरीस रायगडावर चार दिवसांचं शिबीर होणार होतं. अमरच्या ‘सह्यगिरी’ मंडळानं हे शिबीर आयोजित केलं होतं. शिवचरित्रावरील व्याख्यान देण्यासाठी आप्पाकाका देखील दोन दिवस शिबिराला येणार होते. सारी हुप्प्या गँग मोठ्या उत्साहानं या शिबिरात सहभागी होणार होती. मध्यंतरीच्या काळात चिन्यानं इंटरनेट, पुस्तकं यामधून राज्याभिषेक आणि सिंहासनाबद्दलची खूप माहिती गोळा केली होती. गो. नी. दांडेकरांची ‘रानभुली’ ही कादंबरी त्याच्या वाचनात आली. त्यात मेणा दरवाज्याखालील वहाळातील एका गुहेचा उल्लेख होता. ‘येक ससुला मला बिचकून त्या भुयारांत धांवत ग्येला’ असे ‘मनी’चे, कादंबरीच्या नायिकेचे शब्द चिन्याच्या मनात कोरले गेले होते. त्याच्या सुपीक डोक्यात एक भन्नाट कल्पना आली. अक्षय, पिंट्या आणि नताशा अशी सारीच हुप्प्या गँग चिन्याच्या गुप्त मोहिमेत सहभागी झाली. ‘मेणा दरवाज्याखालील गुहेत सिंहासनाचा शोध घ्यायचा’, असा बेत पक्का झाला. एक मेख, हातोडी, दोर आणि काही कड्या अशी साधनसामुग्री साऱ्यांनी चोरून आपल्या सामानात लपवून हुप्प्या गँग शिबिराला निघाली!

रायगडावरील होळीच्या माळावर तंबू लावून मुलांच्या राहण्याची व्यवस्था केली होती. शिबिराला तीस मुलं आणि त्यांच्यासोबत चार मार्गदर्शक आले होते. सकाळी पाचला उठून सहा वाजता वॉर्म-अप, मग नाश्ता, नंतर गडदर्शन, रॉक क्लायम्बिंगचा सराव, सांघिक खेळ असा शिबिराचा भरगच्च कार्यक्रम होता. रोज संध्याकाळी स्लाईड शो, व्याख्यान असंही असणार होतं. शिबिराच्या दुसऱ्या दिवशी दुपारच्या जेवणापर्यंत आप्पाकाकाही गडावर हजर झाले. त्या संध्याकाळी सर्पविषयक व्याख्यान आणि प्रात्यक्षिक झाल्यावर जेवणापर्यंत मुलांना मोकळीक मिळाली होती. हुप्प्या गँगनं सोबत चोरून आणलेलं समान आणि दोन टॉर्चेस एका सॅकमध्ये पॅक केले. अमर आणि इतर मार्गदर्शकांची नजर चुकवून हुप्प्या गँग नगारखान्याकडे निघाली.

सिंहासनावर बसलेल्या महाराजांच्या पुतळ्यामागे लालभडक सूर्यनारायण घाईनं मावळतीकडे निघाला होता. वेगानं पसरत जाणाऱ्या काळोखात दूरवर पूर्वेला त्रयोदशीच्या चंद्रासोबत जगदीश्वराच्या मंदिराचा कळस दिसत होता. नगारखान्यापाशी पोचता पोचता दक्षिणेला दूरवर महाडचे दिवे लुकलुकतांना दिसू लागले. होळीच्या माळावरील थंडगार बोचरा वारा मुलांच्या कपड्यांशी झटापट करत होता. मुलं लगबगीनं नगारखान्याच्या दरवाज्यातून दरबारात शिरली. समोरच्या अंधारात देखील नव्यानं बसविलेल्या सिंहासनाची मेघडंबरी नजरेत भरत होती. महाराजांच्या पुतळ्याला मनोभावे नमस्कार करून, डावीकडे वळून टॉर्चच्या प्रकाशात घाईघाईनं ते राणीवश्याकडे निघाले. राणीवश्यासमोरील फरसबंदी वाटेवरून चालतांना समोरून येणाऱ्या रोपवेच्या कर्मचाऱ्यानं त्यांना हटकलं,

“काय रे पोरांनो, कुठे निघालात?”

“काही नाही, अहो नताशाची डायरी हरवली आहे! आम्ही किनई इथेच कोपऱ्यावर शोधायला चाललोय.” चिन्यानी दडपून उत्तर दिलं आणि ते लगबगीनं मेणा दरवाज्याकडे निघाले.

मेणा दरवाज्याच्या पायऱ्या उतरून, रोपवेकडे न जाता हुप्प्या गँग थेट पश्चिमेकडे निघाली. चिन्यानं होकायंत्र तपासून दिशेची खात्री करून घेतली. डावीकडच्या इमारती संपताच, खुरट्या झाडांच्या गर्दीतून ते जपून पावलं टाकत घसरड्या उतारावरून खाली उतरू लागले. झाडीतून बाहेर पडताच, समोर आ वासलेली खोल दरी दिसू लागली. चिन्यानं खुरट्या झाडीतील एका जाड बुंध्याला दोर दुहेरी करून बांधला. इथवर पोचेपर्यंत साऱ्यांचाच उत्साह दांडगा होता. मिट्टकाळोख आणि दरीची भयाणता आता साऱ्यांच्याच अंगावर येऊ लागली. दोराचं एक टोक कमरेभोवती चिन्यानं बांधून घेतलं. हा त्याचा सुरक्षा दोर पिंट्याच्या हाती असणार होता. झाडापासून निघालेल्या दुसऱ्या दोराचा आधार घेत चिन्या घसरड्या, मुरमाड उतारावरून जपून खाली उतरू लागला. चिन्याचा सुरक्षा दोर पिंट्या अलगदपणे हळूहळू सोडत होता. चिन्या धडपडल्यास पिंट्या त्याला सुरक्षा दोरानं सावरू शकणार होता. ‘चिन्या, जपून रे!’ धडधडत्या अंतःकरणाने चोरट्या आवाजात नताशा म्हणाली. सुमारे तीस फुट उतरून गेल्यावर चिन्याला उजवीकडे गुहेचे तोंड दिसले. ‘सापडली रे!’ चिन्या दबक्या आवाजात म्हणाला. साऱ्यांचाच उत्साह आता द्विगुणीत झाला. ‘पिंट्या माझा रोप आता घट्ट धर रे!’ असं म्हणून चिन्या अतिशय काळजीपूर्वक उजवीकडे सरकत गुहेपाशी पोचला. गुहेच्या तोंडापाशी सोबत आणलेली मेख ठोकून त्याने दोर बांधून टाकला. कमरेचा दोर सोडून, त्याने पिंट्याला त्याच दोराच्या साहाय्याने नताशाला खाली पाठवायला सांगितले. नताशा पाठोपाठ अक्षयच्या मदतीने पिंट्याही गुहेच्या तोंडापाशी येऊन पोचला. अक्षयने वरच झाडापाशी थांबायचं ठरलं.

गुहेचे तोंड साधारणतः ५Í६ फुटाचे होते. गुहेच्या मिट्ट काळोखात टॉर्चचा उजेड टाकताच, ‘चिर्र’ असा आवाज करत एक वटवाघूळ पंख फडफडवत, धडपडत, उडत दरीकडे झेपावले. ‘ए, मला तर बाबा भीती वाटतेय! आपण परत जायचं का?’ नताशानं चिन्याचा हात घट्ट धरत विचारलं. ‘चल हट्, इथवर आल्यावर आता मागे फिरणे नाही!’ चिन्याच्या अंगात भलतीच वीरश्री संचारली होती.

ती गुहा असण्याऐवजी एका अर्थानं ते एक मोठ्ठं बीळ होतं. आत शिरताच एक कुबट वास जाणवला. त्या बीळात काहीसं वाकूनच पुढे सरकता येणार होतं. दोन टोर्चेसच्या नाचणाऱ्या प्रकाशात तिघांचेही चेहरे अधून मधून उजळत होते. आश्चर्य, उत्सुकता, आनंद आणि भीती असे विविध भाव त्यांच्या चेहऱ्यावर तरळून जात होते. पुढे चिन्या, मधे नताशा आणि मागे पिंट्या असे रांगत दहा फूट आत सरकले. गुहेच्या तोंडापाशी असणारा मुरूम संपून आत आता कातळ दिसू लागला. ‘ए, हे पहा काय आहे!’ नताशा चित्कारली. इतर दोघांनी झट्कन दोन्ही टोर्चेसचा प्रकाश नाताशाकडे वळवला. कातळ भिंतीत एक कोरून काढलेली खोबण दिसत होती. ‘ही नक्कीच मशाल किंवा टेंभा खोचून ठेवाण्यासाठी असणार!’ पिंट्या उद्गारला.

“अरे म्हणजे ही गुहा फक्त नैसर्गिक नसून याचा शिवकालात माणसं वापर करत असणार!” इतिहासाचार्य चिन्या म्हणाला. नाताशाची भीती आता पळून गेली होती आणि साऱ्यांचा उत्साह द्विगुणीत झाला. आणखी दहा फूट पुढे सरकल्यावर गुहाच संपली! गुहेच्या टोकाशी ओबडधोबड दगडांची भिंत असल्याप्रमाणे दिसत होती. सारेच हिरमुसले.

photo hupyya gang 3.jpg

“मला खात्री आहे की इथे हे भुयार मुद्दाम बंद केलं असावं!” – चिन्या.

“अरे, पण नैसर्गिक रित्या ही गुहा इथवरच असेल!” – पिंट्या.

“छ्याः!” असं म्हणत चिन्या इकडे तिकडे उकरू लागला. हातातील हातोडी, चमचा अश्या साधनांनी त्या भिंतीवर आघात करूनही एक छोटा दगड निखळण्यापलीकडे काहीच झालं नाही.

“अरे गाढवांनो, तुम्हाला काही अक्कल आहे का? आधी बाहेर या!” डोक्याला हेडटॉर्च लावलेला अमर गुहेच्या तोंडापाशी उभा होता. सारेच चपापले. अमरनी पिंट्याला हाताला धरून बाहेर ओढले. नताशाला एक टप्पू तर चिन्याला इक धपाट्याचा प्रसाद मिळाला. अमर चांगलाच रागावला होता. “तुम्ही हरवलात म्हणून कँपमध्ये कम्प्लीट राडा झालाय!” दोराची मदत घेऊन, तिघांना पुढे घालून अक्षय सोबत अमर मेणा दरवाज्याकडे निघाला. आपण फार मोठी चूक केल्याचं साऱ्यांच्या लक्षात आलं होतं. नताशा आणि अक्षय तर रडावेले झाले होते. चिन्याही खजील झाला होता. मेणा दरवाज्यातून धडपडत्या पावलांनी उतरून येणारे आप्पाकाका दिसले.

चारही पोरांना सुखरूप येतांना पाहून, आप्पाकाका पायऱ्यांवरच फतकल मारून खाली बसले. त्यांना चांगलीच धाप लागली होती. हुप्प्या गँगचे कपडे मातीनं भरले होते. नताशाच्या मातकट चेहऱ्यावर रडवेले ओघळ दिसत होते. पोरं  जवळ येताच, आप्पाकाका सद्गदित स्वरात म्हणाले,

“अरे पोरांनो, माझ्या पदरी अपयश नका रे बांधू! कसला हा वेडेपणा!”

त्यांच्या डोळ्यात पाणी पाहून नताशा पुन्हा रडू लागली. तिला जवळ घेत, पोरांना समोर बसवत आप्पाकाका म्हणाले, “अरे कसलं भलतं धाडस हे! साऱ्यांच्याच तोंडचं पाणी पळालं होतं. अमर आणि इतरांनी गेला तासभर हाका मारत सारा गड पालथा घातला! अरे तुम्ही गेला तरी कुठे होतात?”

“काका, हे विद्वान इथे खाली कड्याच्या तोंडावर असलेल्या एका गुहेत सापडले!” अमरचा राग आणि श्वास आता निवत चालला होता. धीर एकवटून चिन्या म्हणाला,

“आम्ही महाराजांचं सिंहासन शोधत होतो! मला खात्री आहे की त्या गुहेत एक बुजवलेलं भुयार आहे!”

“अरे बाळांनो, समजा तुम्हाला काही झालं असतं तर?” – आप्पाकाका.

“आप्पाकाका, आम्ही दोर वगैरे सारी इक्विपमेंट घेऊन गेलो होतो. अमरला विचारा!” – चिन्या.

“अरे ते सगळं ठीक आहे, पण समजा काही झालं असतं तर जबाबदार कोण असतं? अमर आणि आम्ही सारेच किती काळजीत होतो. कँपमध्ये सारी पोरं रडवेली झाली आहेत! अरे तुमच्या सोबत अमर आला असता!” – आप्पाकाका. चिन्या आता ओशाळला होता. खालच्या मानेनी तो म्हणाला,

“आप्पाकाका, हे पहा आम्हाला काय मिळालं!” असं म्हणत मागे दडविलेल्या मुठीतील गोष्ट त्यानी आप्पाकाकांच्या हाती ठेवली. हातातल्या काळपट पडलेल्या नाण्यांकडे पाहत आप्पाकाका म्हणाले,

“अरे शाब्बास, या तर शिवराया म्हणजे शिवकालीन नाणी आहेत!” एव्हाना आप्पाकाका सावरले होते.

“आप्पाकाका, मला खात्री आहे की ते नक्की एक बुजविलेलं भुयार आहे!” चिन्याच्या स्वरातील अपराधीपणा गायब झाला होता. ‘मुलं सुखरूप असल्याचा निरोप कँपवर पाठवून, आप्पाकाकांनी साऱ्यांना पायऱ्यांवर बसवून घेतलं.

“पोरांनो, साहस जरूर करावं, पण त्याचं बेजाबदार धाडस होता कामा नये! तुम्ही लावलेला शोध महत्त्वाचा आहे. आपण पुरातत्त्वखात्याच्या मदतीनं याचा पुढे नक्कीच शोध घेऊया. मी या उपक्रमात शक्य ती सारी मदत करेन.” चिन्याच्या सॅकमधील वॉटरबॉटल मधून पाणी घेऊन आप्पाकाकांनी सोबतच्या पंचानं ती नाणी घासूनपुसून मुलांना दाखवली. नाण्यांवर बिंदुमय वर्तुळात एका बाजूला तीन ओळीत ‘श्री राजा शिव’ तर दुसऱ्या बाजूस दोन ओळीत ‘छत्रपति’ अशी अक्षरं नजरेत भरत होती. या मजकुराबरोबर सूर्य, चंद्र, बेलाचे पान, पिंडी आणि त्रिशूळ अशी दिसणारी काही चिन्हं आप्पाकाकांनी दाखवली. “अरे, या शिवराईवरील सारा मजकूर आणि चिन्हं स्पष्टपणे दिसताहेत. एरवी बऱ्याचशा नाण्यांवर घासून गुळगुळीत झालेली ही चिन्हं फार अस्पष्ट असतात. थोडक्यात ही नाणी फारशी वापरली गेली नसावीत.” एव्हाना मुलं हरवणं, त्यांचा शोध आणि झालेली धावपळ यातून सारेच आता सावरले होते.

शुद्ध पक्षातील त्रयोदशीच्या पिठूर चांदण्यात सारा आसमंत न्हाऊन निघाला होता. मागे देखणा मेणा दरवाजा, समोर डावीकडे दिसणाऱ्या, लखलखीत दिव्यांनी उजळलेल्या रोपवेच्या इमारती आणि खाली दरीत दिसणारे हिरकणीवाडीतले दिवे मोठे मोहक दिसत होते. हलक्या वाऱ्यात चांगलाच गारठा जाणवत होता. अमरनं आणलेल्या शाली पांघरून पोरं मोठ्या एकाग्रतेनं आप्पाकाकांचं बोलणं ऐकत होती.

“काय योगायोग आहे पहा! आज शुद्ध त्रयोदशी आहे आणि राज्याभिषेकाचा दिवस होता ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशीचा! आनंद नाम संवत्सरे, शालिवाहन शके १५९६ होतं, म्हणजेच इसवी सन १६७४. कल्पना करून पहा, तेव्हा गडावर काय उत्सवाचं वातावरण असेल! बनारसहून वेदशास्त्र संपन्न गागाभट्ट आले होते. राज्याभिषेकासाठी सिद्ध केलेले सिंहासन दाखवतांना मोरोपंत गागाभट्टांना सांगत होते, ‘महाराज, या सिंहासनासाठी बत्तीस मण सुवर्ण लागले. कोषात जितकी अमौलिक नवरत्ने होती, त्यामध्ये शोध घेऊन मोठी मोलाची रत्नं तेवढी तख्तास जडवली.’ यावर गागाभट्ट म्हणाले, ‘पुष्कळ रत्ने खर्ची पडली?’ क्षणार्धात शिवाजीराजांच्या चेहऱ्यावरील भाव पालटले. एक सूक्ष्म व्यथा त्यांच्या चेहऱ्यावर तरळली. राजे म्हणाले, “आचार्य, सिंहासनाकडे आम्ही आमच्या ऐश्वर्याचे द्योतक म्हणून पाहत नाही. या सिंहासनाला जडविलेल्या प्रत्येक रत्नाबरोबर आम्हाला एकएक आठवण येते. स्वराज्यासाठी आम्हाला केवढ्या अमोल रत्नांची उधळण करावी लागली! आम्हाला आठवतो आमचा तानाजी, सूर्याजी, आठवतात मुरारबाजी, प्रतापराव, किती नावे घ्यावीत? खर्ची पडलेल्या रत्नांच्या मानाने इथे जडविलेली रत्ने काहीच नाहीत.” त्या मंत्रमुग्ध वातावरणात साऱ्यांच्याच अंगावर काटा आला होता. आप्पाकाका पुढे म्हणाले,

“अरे, तुम्हाला मिळालेली नाणी, गडावरील ढासळलेल्या, दुर्लक्षित पवित्र वास्तू आणि अजूनही न सापडलेलं शिवकालीन वैभव, हे सारं आपल्या दैदिप्यमान इतिहासाची साक्ष देतं! महाराजांचं सिंहासन अस्तित्वात असेल किंवा नसेलही! पण खरा खजिना आहे तो म्हणजे हा आपला, कुणालाही अभिमान वाटावा असा स्फूर्तीदायक इतिहास! जमेल तेव्हा, आचरट धाडस न करता सिंहासन, खजिना अशा गोष्टी शोधा, पण त्याहीपेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे आपला मौल्यवान इतिहास, परंपरा आणि वारसा शोधा! तो खरा खजिना आहे!” एका हातानं पायरीचा आधार घेत आप्पाकाका उठून उभे राहिले. अमरनं दिलेल्या काठीचा आधार घेत सावकाश वळून आप्पाकाका मेणा दरवाज्याकडे निघाले. चंद्र एव्हाना डोक्यावर आला होता. मंत्रमुग्ध झालेली हुप्प्या गँग भानावर येत आप्पाकाकांच्या मागोमाग चालू लागली. वाराही पडला होता. त्या मंतरलेल्या वातावरणात रायगडही स्तब्ध होता, शांत होता!

– वसंत वसंत लिमये

Standard

”ते निळसर डोळे” – हिमयात्रा २०१८

photo2

मागे वळवलेले विरळ पांढरे केस, गोरापान रंग, वृद्धत्वामुळे उघड्या मनगटावर दिसणारे तांबूस चट्टे. चिक्कार सुरकुत्या, पांढऱ्या भिवया आणि पांढऱ्या पापण्यांआडून डोकावणारी, भेदक निळसर परंतु प्रेमळ नजर रोखत प्रश्न विचारला गेला,

“तुला कांचनजंगा का चढायचं आहे?” दिवस होता ८ एप्रिल, १९८७. स्थळ – बॉम्बे हाउस, मुंबई. आमची मीटिंग सुरु होऊन वीसेक मिनिटं झाली असतील. मला घाम फुटला होता. आजोबांचं नाव होतं – जे आर डी टाटा! आमच्या ‘गिरीविहार कांचनजंगा’ मोहिमेच्या तयाऱ्या सुरु झाल्या होत्या. मी आणि दिलीप लागू, ‘जे आर डी’ यांच्याकडे मोहिमेला शुभेच्छा मिळवण्यासाठी गेलो होतो. आधीच्या संभाषणात त्यांची काळजी जाणवत होती, परंतु आम्ही ज्या आशेनं आलो होतो, त्याची मला आता शाश्वती नव्हती. बहुदा काहीच मिळणार नाही असा रंग दिसत होता. मला काय झालं कुणास ठाऊक, पण माझ्या डोळ्यांसमोर १९८० साली झोन्ग्रीहून पाहिलेलं कांचनजंगा तरळू लागलं. पहाटे पाच वाजता, काकडवून टाकणाऱ्या बोचऱ्या थंडीतही त्या दिमाखदार शिखराची मोहिनी मला लख्ख आठवत होती. पुढील पंधरा मिनिटं मी काय बोललो त्याचं मला भान नव्हतं. आजोबा शांतपणे लक्षपूर्वक ऐकत होते. किंचित डोळे मिटून, मान हलवत ते म्हणाले,

“मला कळतंय तुम्हाला ‘कांचनजंगा’ का चढायचं आहे!” त्यानंतर आजोबांनी सांगितलेली कहाणी अद्भुत होती. चाळीस/पन्नास वर्षांपूर्वी ‘जे आर डी’ मधुचंद्रासाठी तंबू, पोर्टर्स, खेचरं अश्या लवाजम्यासह दार्जीलिंगला गेले होते. तश्याच एका पहाटे उगवत्या किरणांची सोनेरी झळाळी असलेलं ‘कांचनजंगा’ त्यांनाही आठवत होतं. एक समान तार छेडली गेली होती. आज ११ मे, २०१८, पहाटे आम्ही उत्तर सिक्कीम मधील पेलिंग येथे ‘कांचनजंगे’च्या दर्शनाची वाट पाहत बसलो असता, काकडवणाऱ्या थंडीत मला ते प्रेमळ निळसर डोळे आठवत होते. खरंच, स्मरणरंजन ही माणसाला मिळालेली अद्भुत देणगी आहे!

‘हिमयात्रा २०१८’ मोहिमेची सुरवात झाली २ मे रोजी. ड्रायव्हर अमित शेलार, सोबत मयूर असे दोघे ‘गिरीजा’ म्हणजेच ISUZU D-Max ही गाडी घेऊन नाशिक, इंदूर, कानपूर, कुशीनगर असं करत, शक्यतोवर बिहारमध्ये मुक्काम करावा लागणार नाही अशी काळजी घेऊन ५ तारखेला संध्याकाळी, सुमारे २,४०० किमीचा प्रवास करून बागडोगरा येथे पोचले. मृणाल परांजपे, संजय रिसबूड, प्रेम मगदूम आणि मी असे ६ मेला बागडोगरा इथून तडक गंगटोकला रात्री आठ वाजता पोचलो. बंगालचा बकालपणा मागे सोडून, रांगपो येथे आम्ही सिक्कीममध्ये प्रवेश केला. पावसाची झिमझिम सुरु झाली होती. हवामानासंदर्भात शंकेची पाल चुकचुकली.

सिक्कीम मधे सर्वप्रथम जाणवते ती स्वच्छता, प्लॅस्टिकचा अभाव. सुचीपर्ण वृक्षांचे हिरवेगार डोंगर उतार, उदंड खळाळत वाहणारे निर्झर आणि प्रपात, हिमाच्छादित शिखरं यांनी नटलेला श्रीमंत तजेलदार निसर्ग. छोटी छोटी टुमदार घरं, रंगी बेरंगी फुलांच्या कुंड्यांनी सजलेले व्हरांडे आणि सुंदर रंगसंगती आणि साधी सोपी माणसं. याशिवाय  नजरेत भरणारी गोष्ट म्हणजे इथल्या देखण्या स्त्रिया! सगळीकडे मंगोलियन चेहरेपट्टी असली तरी, नेटकी नाकं आणि गोरेपान हसरे चेहरे तुमचं स्वागत करतात. महत्त्वाची बाब म्हणजे सगळीकडे कामं करणाऱ्या स्त्रियाच दिसतात. हॉटेलं, दुकानं, शेतात काम करणाऱ्या किंवा एव्हढंच कशाला रस्त्याच्या कडेला दगड फोडणाऱ्या देखील बायकाच! इथले बाप्ये काय करतात कुणास ठाऊक? सिक्कीममध्ये आल्यावर आपण स्विट्झरलंड मधे असल्याचा भास होतो. प्रकर्षाने लक्षात येते ती यांची सचोटी आणि उबदार प्रेमळ आदरातिथ्य.

32894468_390282621488531_1585601079851089920_o.png

७ तारखेच्या सोमवारी आम्ही विरळ हवेच्या सरावासाठी नथुला पासच्या वाटेवरील त्सोन्ग्मो सरोवर पहायला गेलो. समुद्रसापाटीवरून थेट दहा हजार फुटाच्या उंचीवर जाणं धोक्याचं असतं. दुसऱ्याच दिवशी आम्ही लाचेन आणि लाचुंग अश्या तीन दिवसांच्या सफरीवर निघणार होतो. इथे खाजगी वाहनांना परमिट आणि प्रवेश मिळणं मुश्किल म्हणून आम्ही भाड्याची गाडी ठरवली. सकाळीच ड्रायव्हर आम्हाला बोलवायला, आमच्या हॉटेलवर, गाडी थोडी लांब पार्क करून आला. गाडीपाशी पोचलो तर तिथे मोटारसायकलवरील निळ्या काळ्या वेशातील पोलिस दत्त म्हणून हजर! अतिशय नीटनेटका, अजिबात पोट नसलेला कर्तव्यदक्ष पोलिस पाहून आम्ही थक्क झालो. (आपल्याला) सवयीच्या अजागळ, ढेरपोट्या लोभीपणाचा कुठे मागमूसही नव्हता. झट्कन दंडाची पावती फाडून, कुठलीही घासाघीस, देवाणघेवाण न होता आम्ही मार्गस्थ झालो. इथली कायदा आणि सुव्यवस्था वाखाणण्याजोगी आहे.

उन, पाऊस, हिमवर्षाव यांचा लपंडाव सुरूच होता. यावर्षी कदाचित पावसाळा लवकर आहे. कांचनजंगेच्या छायेत असलेल्या लाचेन या झोपाळू गावी पोचलो, तोपर्यंत आभाळ भरून आलं होतं. रात्री तुफान हिमवर्षाव झाला असावा, पण सकाळ मात्र लख्ख सूर्यप्रकाश घेऊन उगवली. आम्ही उत्साहात गुरुडोंगमार सरोवराकडे निघालो. सभोवताली चमचमणारी हिमशिखरं आणि स्वच्छ निळं आकाश मनमोहक होतं. अति हिमवृष्टीमुळे आम्हाला १३ किमी अलीकडूनच परत फिरावं लागलं. काहीसे खट्टू होऊनच आम्ही लाचुंगला पोचलो. लाचुंग हे युमथांग खोऱ्यात आहे. रेंगाळलेलं हिम आणि स्वच्छ सूर्यप्रकाश घेऊनच, ९ तारखेची सकाळ बोचऱ्या थंडीसह उजाडली. आमचा उत्साह कायम होता आणि निसर्गानेही साथ दिली. १६,१०० फुटांवरील ‘झिरो पोईंट’ या तीस्तेच्या उगमापाशी आम्ही जाऊन आलो. पांढरे स्वच्छ हिमाच्छादित उतार, खाळाळती अल्लड तीस्ता नदी, अनेकविध रंगांच्या ऱ्होडेडेन्ड्रॉनचे जंगल आणि वाटेत जोडीला लाभलेला भारतीय सैन्याचा पाहुणचार अवर्णनीय होता. ते गोठविणारं अतिउंचीवरील विरळ हवामान, खडतर जगणं, मर्यादित सोयी आणि तरीही सतर्कपणे, विनातक्रार चीनच्या सीमेवर अखंड कार्यरत असणाऱ्या सैन्याला पाहून उर भरून आला. भारतीय सैन्य, आपले जवान तुम्हाला त्रिवार वंदन!

आम्हाला आता वेध लागले होते पेलिंग येथून घडणाऱ्या ‘कांचनजंगा’ दर्शनाचे. अनिश्चिततेच्या वातावरणात माझे सोबती मात्र भारी होते. हसत खेळत, एक अफलातून विनोदाची झालर घेऊन संजय, प्रेम आणि मृणाल यांनी साऱ्याच प्रवासात बहार आणली. प्रेम हा मस्त छायाचित्रकार आणि त्यानी इतरांचीही छान शिकवणी घेतली. पेलिंगच्या वाटेवरील योकसम हे सिक्कीमच्या नामग्याल वंशातील पहिल्या राजाच्या, १६४२ साली आलेल्या राज्याभिषेकाचं ठिकाण. तीन लामा उत्तर, पश्चिम आणि दक्षिण दिशांनी आले, तर भावी राजा पूर्वेकडून. ‘योक’ म्हणजे लामा अथवा साधू, तर ‘सम’ याने की तीन. योकसमहून आम्ही पेलिंगला मुक्कामी पोचलो. ‘काब्रू’ नॉर्थ आणि साउथ, ‘राथोंग, ‘कोकतांग’ आणि ‘जानू’ म्हणजेच कुंभकर्ण अशी ‘कांचनजंगा’ समूहातील इतर शिखरं लखलखीत दर्शन दिमाखात देऊन गेली, परंतु ‘तिने’ मात्र हुलकावणी दिली. पेलिंगहून आम्ही टुम्लिंग या ‘कांचनजंगे’पासून दक्षिणेकडे येणाऱ्या सिंगालिला धारेवरील, १००००’ उंचीवरील ठिकाणी निघालो होतो. वाटेतच ‘मनेभंजांग’ येथे निर्मल खरे आणि अजित देसवंडीकर हे पुढील आठवड्यातील भिडू आम्हास भेटले. पुन्हा ‘तिच्या’ दर्शनाच्या आशेनं उत्साहाचं वारं सळसळू लागलं. पहाटे चार वाजल्यापासून गोठवणाऱ्या थंडीत पाय आपटत येरझाऱ्या घालत असतांना, ढगांच्या तलम पदराआडून ‘तिनं’ पुसट दर्शन दिलं. आनंद अवर्णनीय होता. आम्ही धन्य झालो होतो!

गेले दोन महिने, तिन्ही त्रिकाळ डोक्यात केवळ ‘हिमयात्रा नियोजन’ हा एकच विषय होता. सोबत येणारे इतर ‘यात्री’ हळूहळू या प्रक्रियेत सामील होत गेले. साऱ्यांनाच ‘यात्रे’चा ताप चढू लागला. त्यांच्या प्रामाणिक शंका, मौलिक सूचना आणि माझा हिमालयातील गिर्यारोहणाचा अनुभव यामुळे नियोजन सुकर होत गेलं. एकट्यानंच काही करणं यात स्वातंत्र्य जरूर असतं, पण त्यात एककल्लीपण येऊ शकतो. Man is a social animal यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. मला इतरांना बरोबर घ्यायला आवडतं, त्यात मजा येते. अर्थात याबरोबर काही आव्हानं येतात. ‘मी म्हणेन तेच खरं’ हे सोडून देण्याची तयारी असावी लागते आणि हे त्रासदायक होऊ शकतं. पण सगळ्यांबरोबर आनंद द्विगुणीत करण्याची संधीही असते. ‘काही विसरेल’ हे भूत मला अखंड सतावत होतं आणि नाही म्हटलं तरी माझ्यावरील जबाबदारीचं भान मला होतं. मृणाल, संजय आणि प्रेम दिल्ली विमानतळावर भेटले आणि खऱ्या अर्थानं ‘यात्रे’ला सुरवात झाली. डोक्यातली जळमटं दूर होऊ लागली, हलकं वाटू लागलं. हिमालय, सिक्कीमचा उलगडणारा निसर्ग यामुळे वृध्द आईची तब्ब्येत, इतर जबाबदाऱ्या यांच्या काळजीचं ओझं सुसह्य होऊ लागलं. गेल्या आठवड्यात ‘मी कोण’, माझ्या जबाबदाऱ्या, मला वाटणारी काळजी या गोष्टी मागे पडत गेल्या.

खरंच आपल्या मेंदूच्या ‘हार्ड डिस्क’ची क्षमता अफाट आहे. पण म्हणूनच अनेकदा आपण त्यात चिंता, काळजी, स्वप्नं असं काय वाट्टेल ते साठवतो आणि त्यात गुंतून पडतो. या सर्व गोष्टींचं भान असावं पण त्याचं निरर्थक ओझं बाळगण्याचं काहीच प्रयोजन नाही. यातून मोकळं होण्यासाठी इतरांवर न कचरता विश्वास टाकावा लागतो. यश-अपयश, सुख-दु:ख, अपेक्षा-निराशा हे नेहमीच आपल्या सोबत असतं. मागे काय सोडलं आणि पुढे काय होणार, यातून मुक्त होऊन आत्ताचा क्षण जगता आला पाहिजे. वर्तमान म्हणजेच Present ही एक देणगी आहे, तिचा स्वच्छंद आनंद घेता आला पाहिजे. यालाच स्थितप्रज्ञता म्हणत असावेत! हिमालय तुम्हाला एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन जातो. टुम्लिंगहून खतरनाक उताराच्या रस्त्यानं उतरतांना मला त्या स्थितप्रज्ञ ‘आजोबां’चे ते निळसर डोळे आठवत होते.

– वसंत वसंत लिमये

Standard