अवघे धरू सुपंथ!

wfdsa

MAC – हे काय आहे? हे कशाला? यातून मला काय मिळणार?

गेल्या महिन्याभरात हे प्रश्न विविध सोशल मिडीयावर उपस्थित होतांना दिसत आहेत. साहजिकच लोकांच्या मनात एक संदेह आहे, संभ्रम आहे. ‘MAC’ (Maha Adventure Council) ही ना नफा तत्वावर स्थापन झालेली, कंपनी रजिस्ट्रारकडे Section 8 खाली नोंदणी झालेली कंपनी आहे. महाराष्ट्रातील (जमीन, जल आणि वायू) साहसी क्रीडाप्रकारांसाठी असणारी मार्गदर्शक संस्था असणार आहे. स्थापनेपासून सोबत असलेले सदस्य तज्ञ, अनुभवी असले तरी ही सुरुवात आहे आणि जसजसे या सर्वच क्षेत्रातील अनुभवी, तज्ञ आणि निसर्गप्रेमी MACचे सदस्य होतील तसतशी या प्रयत्नांना बळकटी येणार आहे. २०१४ व २०१८ मधील शासकीय निर्णय यासाठी निमित्त ठरले आहेत. साहसी क्रीडाप्रकारांतील सर्वांनी एकत्र येऊन सुरक्षिततेसाठी मार्गदर्शक प्रणाली ठरविणे, अंमलबजावणीसाठी शासनाला साह्य करणे तसेच पर्यावरणावर होणारे अत्याचार रोखण्यासाठी प्रयत्नशील असणे अशी MAC ची भूमिका आहे.

DSC06579

हे कशाला? स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर ५०च्या दशकात गिरिभ्रमणाला खऱ्या अर्थाने सुरवात झाली. विविध क्लब स्थापन झाले आणि गिरीभ्रमणासोबत प्रस्तरारोहण (Rock Climbing), गिर्यारोहण अश्या गोष्टींना चालना मिळाली. या विषयावरील आंतरराष्ट्रीय साहित्य, हिमालयातील तीन गिर्यारोहण प्रशिक्षण संस्था, मुंबईत चांदेकर, ओवळेकर आणि माळी सर, तर पुण्यात बापूकाका पटवर्धन अशी जाणती मंडळी, यांनी या क्षेत्राच्या नमनासाठी महत्त्वाचे योगदान दिले.  यासोबत गो. नी. दाण्डेकर, हरीश कापडिया, आनंद पाळंदे, प्र. के. घाणेकर असे आपल्याकडील भटके लिहिते झाले आणि हे वेड चांगल्या अर्थाने लोकप्रिय होऊ लागले. पुढील चार दशकात डोंगरवाटांकडे वळणाऱ्यांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली. याच काळात हिमालयन क्लब, गिरीविहार, गिरीप्रेमी अश्या अनेक संस्थांनी सह्याद्री आणि हिमालयात कसदार, अभिमानास्पद चढाया केल्या. याच काळात खडा पार्सी, ड्युक्स नोज, कोकणकडा ह्या सह्याद्रीत तर कांचनजंगा, एव्हरेस्ट अश्या हिमालयातील महत्त्वाकांक्षी मोहिमा झाल्या. क्लब संस्कृतीत सुरक्षिततेचं भान, प्रशिक्षण आणि एक गुरुशिष्य परंपरा अस्तित्वात आली होती. निसर्गप्रेमी, इतिहासप्रेमी एव्हाना डोंगरवाटांकडे आकृष्ट झाले होते. त्यांनी एक आवश्यक पर्यावरण संवर्धनाचं, गडकोट संवर्धनाचं भान या क्षेत्रात आणलं. वाढत्या संख्येबरोबर या क्षेत्रात व्यावसायिकतेचा प्रवेश झाला.

DSC02316-001

कुठल्याही क्षेत्रात संख्यात्मक वाढ झाली की त्यात व्यावसायिकतेचा सहभाग होणं स्वाभाविक आहे. या क्षेत्रातील सुरुवातीच्या व्यावसायिक संस्था पाहिल्या, तर त्यांची गंगोत्री जुने जाणते क्लब हीच आहे असे लक्षात येईल. साहजिकच सुरक्षिततेचं आणि पर्यावरणाचं बाळकडू त्यांच्याकडे होतं. कुठलाही अपघात किंवा बेजबाबदारपणा अश्या संस्थांना व्यावसायिक दृष्टीकोनातून परवडण्यासारखा नाही. एखादा क्लब किंवा व्यावसायिक संस्था अशा दोघांनाही एखादा गट निसर्गात घेऊन जात असतांना सुरक्षिततेचं आणि पर्यावरणाचं भान राखणं अत्यावश्यक आहे. याच सुमारास महाराष्ट्रात नद्यांवरील राफ्टिंग, स्कुबा डायव्हिंग तसेच पॅराग्लायडिंग अश्या साहसी क्रीडा प्रकारांची सुरुवात झाली. दुर्दैवानं नवीन शतकाच्या सुरवातीस गुगल, WhatsApp, सोशल मिडिया या इंटरनेट तंत्रज्ञानावर आधारित माहितीच्या विस्फोटाने जनमानसावर गारुड केलं! यामुळे काही अनिष्ट प्रवृत्तींचा साहसी क्रीडाप्रकारात चंचुप्रवेश झाला. बाजारूपणा, नफेखोरी आणि चंगळवाद यांचा प्रवेश अश्या उपक्रमात होऊ लागला. सोशल मिडियावरील चमकदार, आकर्षक ब्लॉग्ज, पोस्ट्स यामुळे सारेचजण निसर्गात जाण्यासाठी साहसी क्रीडाप्रकारांकडे आकर्षित होऊ लागले. गडकिल्ल्यांच्या अगदी पायथ्याशी पोचणाऱ्या नव्या दळणवळणाच्या सोयी, वाढलेली क्रयशक्ती यामुळे ‘जाणारे’ आणि ‘नेणारे’ यांच्या संख्येत भरमसाट वाढ झाली. ट्रेकर आणि पर्यटक यात गल्लत होऊ लागली. कळसुबाई, हरिहर आणि कलावंतीण येथील बेसुमार  रांगा, देवकुंड आणि इतर धबधबे येथील बेफाम गर्दी असे प्रकार वारंवार घडू लागले. सेल्फी, नशापान आणि अनभिज्ञता यामुळे अपघात वाढले आणि अश्या ठिकाणांचं पावित्र्य, शांतता आणि रमणीयता यावर अनन्वित अत्याचार होऊ लागले.

२००६ साली हिमालयातील गिरिभ्रमणास गेलेल्या दोघांच्या अपमृत्यूमुळे त्यांच्या पालकांनी २०१२ साली दाखल केलेल्या जनहित याचिकेमुळे साहसी क्रीडाप्रकारातील सुरक्षिततेचा प्रश्न ऐरणीवर आला. या जनहित याचिकेचे पर्यवसान २०१४ साली आलेल्या शासकीय निर्णयात झाले. तसं पाहिलं तर हे अपघात जमिनीवरील साहसी क्रीडाप्रकारात घडले होते, परंतु सुरक्षा विषयक नियमावली आणि मार्गदर्शक तत्त्वे मांडणाऱ्या शासकीय निर्णयाने जमीन, जल आणि वायू या सर्वच क्रीडाप्रकारांना शासकीय निर्णयांद्वारे हात घातला. एकीकडे हे महत्त्वाकांक्षी असलं तरी स्वागतार्ह आहे. दुर्दैवाने पुरेसा अभ्यास न करता, विविध संज्ञांच्या व्याख्या, व्याप्ती आणि अंमलबजावणी करण्याची प्रक्रिया यावर सखोल विचार न करता, काहीश्या घाईने हा शासकीय निर्णय अस्तित्वात आला असावा. या क्षेत्रातील काही अनुभवी आणि तज्ञ व्यक्तींनी एकत्र येऊन या शासकीय निर्णयाविरोधात Writ Petition दाखल केले आणि सन्माननीय कोर्टाने या निर्णयास स्थगिती दिली. याच सुमारास एकोणीस तज्ञ सदस्यांची समिती ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’साठी गठित करण्यात आली. या समितीने या विषयात ATOAI, IMF, MOT, British Mountaineering Council  अश्या विविध आंतरराष्ट्रीय मान्यताप्राप्त संस्थांच्या ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’चा अभ्यास करून तसेच महाराष्ट्रातील भौगोलिक परिस्थितीचा विचार करून ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची पहिली प्राथमिक आवृत्ती तयार केली. ही आवृत्ती २०१४ साली शासनाला व कोर्टाला सादर केली. हे सारेच काम खूप व्यापक असून त्यात अभ्यासाद्वारे जोड देण्याची गरज असल्याने या समितीचे प्रयत्न चालूच राहिले. २०१८ साली शासनाने दुसरा निर्णय जाहीर केला. यावर कुठल्याही प्रकारची चर्चा झाली नाही अथवा सूचना मागविण्यात आल्या नव्हत्या. दुर्दैवाने हा दुसरा निर्णयही किरकोळ बदल वगळता पूर्वीप्रमाणेच अपुरा आणि त्रुटीपूर्ण आहे. या निर्णयासही Writ Petition द्वारे आक्षेप घेण्यात आला असून, हे प्रकरण न्यायप्रविष्ट आहे. याच सुमारास केवळ विरोध करण्यापलीकडे काही विधायक पाउले उचलणे गरजेचे वाटू लागले आणि MAC या कल्पनेचा जन्म झाला. तज्ञ समितीने ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची तिसरी आवृत्ती तयार केली आहे आणि लवकरच ती MAC च्या संकेतस्थळावर चर्चा/सूचनांसाठी उपलब्ध असेल.

17

MACची भूमिका शासनाला विरोध करण्याची नसून, विरोध आहे तो अव्यवहार्य शासकीय निर्णयाला! महाराष्ट्रातील साहसी क्रीडाप्रकारांची स्थिती लक्षात घेता सुरक्षितता व पर्यावरणावरील अत्याचार हे दोन्ही विषय चिंताजनक आहे. यासाठी या सर्व क्रीडाप्रकारात भाग घेणाऱ्यांनी सुजाणपणे वागणं गरजेचं आहे आणि यासाठी ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची गरज आहे. यासंदर्भातील काळजीपूर्वक नियमन गरजेचं आहे आणि हे केवळ शासनाला शक्य आहे. या सर्व साहसी क्रीडाप्रकारातील अनुभवी व तज्ञ मंडळींनी एकत्र येऊन ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची मांडणी करणे आवश्यक आहे. यात शासनाचा सहभाग असणे देखील गरजेचा आहे. सध्याच्या शासकीय निर्णयाला स्थगिती मिळावी आणि प्रायोगिक तत्त्वावर नवीन सुधारित ‘नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वां’ची अंमलबजावणी करण्यात यावी असा MACचा प्राथमिक प्रयत्न आहे. यासाठी MAC सर्वतोपरी शासनास सहकार्य करण्यास तयार आहे. यामुळेच सर्व साहसी क्रीडाप्रकारात भाग घेणाऱ्या संस्था आणि व्यक्ती यांनी MACच्या माध्यमातून एकत्र येण्याची गरज आहे. वैयक्तिक गैरसमज दूर सारून MAC अंतर्गत विविध मतभेदांवर चर्चा आणि विधायक काम करण्याची आत्यंतिक गरज आहे.

महाराष्ट्रात गिरीप्रेमींना एकत्र आणण्याचे प्रयत्न यापूर्वीही झालेले आहेत. दुर्दैवाने हे प्रयत्न निष्फळ ठरले. तरी यावेळेस समंजसपणे एकत्र येण्याची गरज आहे. या सर्व प्रयत्नात MACचा कुठलाही स्वार्थ नाही. सर्व साहसी क्रीडाप्रकार क्षेत्रावर नियंत्रण अथवा सत्ता गाजवणे असाही उद्देश नाही. MACचे कार्य मार्गदर्शक स्वरूपाचे असणार आहे. आपल्या क्षेत्रातील विविध घडामोडी, बदल, नवीन तंत्रे/साधनसामुग्री यांची अद्ययावत माहिती सर्वांना उपलब्ध करून देणे, तसेच रिसर्च करणे, दस्तऐवजीकरण (Documentation) करणे, प्रशिक्षणाचा अभ्यासक्रम ठरविणे आणि विविध गोष्टींचे मानकीकरण (Standardisation) करणे असेही MACचे कार्य असणार आहे. शासन आणि साहसी क्रीडाप्रकारात भाग घेणाऱ्या संस्था व व्यक्ती यांच्यातील समन्वय साधणारा MAC हा महत्त्वाचा दुवा ठरू शकेल. एकीकडे सध्याच्या बोकाळलेल्या अनिर्बंध अनिष्ट प्रवृत्ती तर दुसरीकडे आततायीपणाने आणण्यात येणाऱ्या ‘बंदी’सदृश्य कारवाया यामध्ये डोळसपणे समतोल साधणे गरजेचे आहे.

DSC0226500-001

आता ‘यातून मला काय मिळणार?’ या प्रश्नाकडे वळूया. या प्रश्नाकडे बघत असतांना मला जॉन एफ् केनडी यांचं गाजलेलं वचन आठवतं – ‘Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country!’ आपण सारेच निसर्गात, विविध साहसी क्रीडाप्रकारातील उपक्रमांसाठी जातो ते एका निखळ आनंदासाठी. आज या साऱ्याच क्षेत्राची लोकप्रियता अफाट वाढली आहे आणि या क्षेत्राचं भवितव्य निकोप आणि संतुलित ठेवण्यासाठी MAC ही एका अर्थानं चळवळ आहे. MAC ही नुकतीच जन्माला आलेली संस्था असून ती नुकतीच रांगायला लागली आहे! MAC कडे उपलब्ध असलेले मनुष्यबळ आणि आर्थिक तरतूद अतिशय तोकडी आहे. आपल्या सदस्यत्व शुल्कातून आर्थिक गरजा अंशतः पूर्ण होऊ शकतात. MACचे एकंदर प्रस्तावित प्रयत्न आणि कार्यक्रमांचा विचार करता मनुष्यबळाची निकडीची गरज आहे. यात विविध साहसी क्रीडाप्रकारातील तज्ञ व अनुभवी मंडळी आपल्या सहभागाने MAC च्या प्रयत्नांना बळकटी आणू शकतात. आपण सदस्य झाल्यास MAC चे सर्व उपक्रम, संबंधित माहिती आपल्याला मिळत राहील. तसेच आपल्या सहभागातून MAC च्या कार्याला दिशाही देता येईल. सद्य परिस्थितीचा विचार करता आपण सगळ्यांनीच प्रेमाने व उत्साहाने या प्रयत्नात सहभागी होणे गरजेचे आहे. मित्रहो, यामुळे लवकरात लवकर MACचे सदस्य व्हा असे आवाहन! मला विश्वास आहे की आपल्या क्षेत्राच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी एकमेका साह्य करून आपण सारेच खात्रीने – ‘अवघे धरू सुपंथ!’

  • वसंत वसंत लिमये

18

 

Advertisements
Standard

यह तो ट्रेलर है, पिक्चर अभी बाकी है…

1

२८ जून रोजी MACची पहिली ऑफिशियल मिटींग मुंबईत झाली, तर ४ जुलै रोजी प्रसारमाध्यमातून MAC स्थापन झाल्याची जाहीर घोषणा करण्यात आली. काल MACची उद्दिष्टे आणि भावी योजना यांची रूपरेषा, ‘रंगदर्शन’, हिराबाग येथे जाहीर कार्यक्रमात मांडण्यात आली. गेला महिनाभर विविध विषयांवर चर्चा, तयाऱ्या यांची धामधूम सुरु होती. आत्ताच्या साऱ्याच सदस्यांनी आपला बहुमूल्य वेळ खर्च करून हिरीरीने यात भाग घेतला. नाही म्हटलं तरी काल शीण आला होता, म्हणून हुश्श केलं! पण आत जाणवत होतं, आत्ता तर कुठे सुरुवात आहे…

3

17

गेल्या वर्षी जुलै महिन्यात सरकारने ‘साहसी क्रीडाप्रकार या विषयातील सुरक्षा नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वे’ या संदर्भात दुसरा शासकीय निर्णय (GR) जाहीर केला. असाच पहिला शासकीय निर्णय (GR) जुलै २०१४ मध्ये आणण्यात आला होता. या क्षेत्रातील अनुभवी, तज्ञ व्यक्तींनी पुढाकार घेऊन या निर्णयातील त्रुटी व अव्यवहार्यता निदर्शनास आणून दिल्यामुळे, सप्टेंबर २०१४ मध्ये न्यायालयाने या निर्णयास स्थगिती दिली. दुर्दैवाने दुसरा शासकीय निर्णय देखील अपुरा आणि अव्यवहार्य आहे. म्हणूनच या क्षेत्रातील अनुभवी, तज्ञ व्यक्तींनी पुनश्च हालचालींना गेल्या वर्षी ऑगस्ट महिन्यात सुरुवात केली. एकीकडे या नवीन निर्णयाला Writ Petition द्वारे स्थगिती मिळवणे आणि सुधारित ‘साहसी क्रीडाप्रकार या विषयातील सुरक्षा नियमावली व मार्गदर्शक तत्त्वे’ तयार करणे असे प्रयत्न सुरु झाले.

15

16A

गेल्या काही वर्षात महाराष्ट्रात विविध साहसी क्रीडाप्रकारातील अनेक उपक्रमात अपघात घडून आले आहेत. विविध उपक्रमांच्या निमित्ताने हजारो लोक लोकप्रिय ठिकाणी गर्दी करतांना दिसतात. स्थानिक पर्यावरण आणि लोक यांच्यावर विविध प्रकारे अनिष्ट परिणाम होत आहेत. सर्व साहसी क्रीडाप्रकारात सुरक्षितता आणि निकोप संस्कृती असावी अशी MACची भूमिका आहे. या संदर्भात MACचा शासनाला विरोध नसून, अव्यवहार्य शासकीय निर्णयाला विरोध आहे. साहसी क्रीडा प्रकारात सहभागी असणाऱ्या सर्वांना, व्यक्ती आणि संस्थांना एकत्र येऊन काम करण्याची गरज आहे. तशा अर्थानं MAC ही केवळ संस्था नसून एक चळवळ आहे. साहजिकच या चळवळीत अधिकाधिक लोकसहभाग असणं गरजेचं आहे.

कालच पुण्यात MACची उद्दिष्टे आणि भावी योजना यांची रूपरेषा मांडण्यासाठी पहिला कार्यक्रम झाला. सुमारे सव्वाशे लोकांची उत्साहवर्धक उपस्थिती होती. यात विविध संस्थांचे प्रतिनिधी, साहसी क्रीडा प्रकारात भाग घेणाऱ्या व्यक्ती हजर होत्या. कार्यक्रमाचं सूत्रसंचालन अभय घाणेकर यांनी केलं. MAC संदर्भातील सविस्तर सादरीकरण मी केलं. या क्षेत्रातील जुने जाणते निसर्गप्रेमी लेखक प्रा. प्र. के. घाणेकर यांनी आपले विचार मांडले. त्यासोबत सादर शासकीय निर्णयातील त्रुटी त्यांनी अधोरेखित केल्या. काही अपरिहार्य कारणांमुळे दुसरे जुने जाणते दुर्गप्रेमी, गिरीप्रेमी लेखक आनंद पाळंदे उपस्थित राहू शकले नाहीत. त्यामुळे त्यांचे मौलिक विचार ऐकण्याच्या संधीला सारेच मुकले. निवृत्त कॅप्टन अवि मलिक यांनी हवेतील क्रीडा प्रकार आणि MACचा संदर्भ याविषयी मार्गदर्शन केले. MACचे शंतनू पंडित हेही मान्यवर म्हणून उपस्थित होते. मुख्य कार्यक्रमानंतर प्रश्नोत्तरे झाली आणि त्यात काही महत्वाच्या शंकांचं निरसन करण्यात आलं. याच कार्यक्रमात अनेकजण MACचे सदस्य झाले. या कार्यक्रमाला MTDC चे प्रतिनिधी अमोल भारती आवर्जून उपस्थित होते आणि त्यांच्याशी सविस्तर चर्चा झाली.

एकीकडे निसर्गात जाऊन निखळ आनंद मिळवणे या संस्कृतीला अनिष्ट प्रथांची कीड लागत असलेली दिसते. नैसर्गिक आणि सामाजिक पर्यावरणावर घोर अत्याचार होत आहेत. सुरक्षिततेसंदर्भात होत असलेले सुजाण प्रयत्न विविध कोपऱ्यात विखुरलेले आढळून येतात. परंतु सामान्यतः एक उदासीनता आढळून येते. कालचा कार्यक्रम मात्र एक नवीन उर्जा देणारा आशादायक अनुभव होता. अधिकाधिक संस्था आणि व्यक्ती MACचे सदस्य होऊन MACच्या कार्यात भक्कम योगदान देतील असा विश्वास वाटतो. शंकांचे निरसन करून पूर्वग्रह न बाळगता या चळवळीत सहभागी होणे आत्यंतिक गरजेचे आहे! १३ ऑगस्ट रोजी सावरकर स्मारकाच्या संयुक्त विद्यमाने असाच कार्यक्रम दादर येथे मुंबईत होणार आहे.

2

मित्रहो, हे सारंच खूप मोठं आव्हान आहे. अनेक कामं आहेत, सर्व साहसप्रेमींचा सक्रीय सहभाग गरजेचा आहे. साहसी क्रीडा प्रकारांवर जाचक शासकीय प्रतिबंध येण्याऐवजी शासनाच्या सहभागाने सुरक्षित, निकोप आणि पर्यावरणाला धक्का न लावणाऱ्या साहसी संस्कृतीकडे वाटचाल करता येणार आहे. आणि म्हणूनच सारी मरगळ झटकून म्हणावसं वाटतं, ‘यह तो ट्रेलर है, पिक्चर अभी बाकी है…’

18

  • वसंत वसंत लिमये

छायाचित्रे – विकास कडुस्कर

Standard

सध्याचा GR – शासकीय निर्णय आणि त्यातल्या त्रुटी

IMG-20171114-WA0005

२६ जुलै २०१८चा GR वाचताना एक गोष्ट आपल्याला निश्चितच जाणवेल – ती म्हणजे महाराष्ट्र सरकारने अधिकृतरित्या मान्य केले आहे की याआधीच्या, म्हणजेच २६ जून २०१४च्या GR मध्ये विविध त्रुटी होत्या आणि त्यामुळेच त्याच्या अंमलबजावणीत अनेक व्यावहारिक अडचणी होत्या. तसेच सरकारने हेही मान्य केले आहे की श्री. वसंत लिमये आणि इतर याचिकाकर्त्यांनी २६ जून २०१४च्या GR विरुद्ध मुंबई उच्च न्यायालयात याचिका दाखल करून या सर्व त्रुटी न्यायालयाच्या आणि सरकारच्या नजरेस आणून दिल्या. या याचिकेची परिणती म्हणजेच २०१४चा सरकारने मागे घेतला. पण गिर्यारोहकांना ही न्यायालयीन लढाई लढायची वेळ का आली? डोंगरातील आव्हानांशी लढायचे सोडून सरकारशी न्यायालयात लढायचा मार्ग त्यांना का स्वीकारावा लागला? सुजाण गिर्यारोहकांनी या गोष्टीची जरूर माहिती मिळवावी आणि पूर्वग्रह बाजूला ठेवून त्यावर विचार करावा म्हणजे सर्व गोष्टी सूर्यप्रकाशाइतक्या स्पष्ट होतील. पण समजा या ज्येष्ठ गिर्यारोहकांनी २०१४ साली न्यायालयात अशी याचिका दाखल केलीच नसती तर…. याची कल्पना येण्यासाठी आपण २०१४ सालचा GR जरूर वाचावा…… आपल्यासमोर काय वाढून ठेवले होते याची कल्पना येईल…

      २०१४ सालचा GR मागे घेतल्यावर किंवा त्यातील अव्यवहारिकता लक्षात आल्याने तो सुधारण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने एक तज्ज्ञ समिती २०१५ साली नेमली. त्या समितीच्या वेळोवेळी बैठका झाल्या आणि त्याचा अंतिम परिणाम म्हणजे २६ जुलै २०१८चा GR. पण त्याचबरोबर खेदाची गोष्ट म्हणजे यातही २०१४ सालच्या GR प्रमाणे यातही अनेक गंभीर चुका आहेत. हे दोन्ही  GR वाचताना एक गोष्ट लगेचच लक्षात येते की ती म्हणजे त्यातील उथळपणा. साहसी खेळांचे प्रकार, व्याप्ती, स्वरूप, त्यातील धोके, त्यात होणारे अपघात, त्याची कारणे आणि त्यावरील दूरगामी उपाय याबाबत फारसा गांभीर्याने विचार हे GR आणताना केला गेला नाही असे निदान सकृद्दर्शनी तरी वाटते.. किंबहुना काही तरतुदी आपण वाचल्या तर त्या अज्ञानातून आल्या असाव्यात असे वाटते.

वास्तविक साहस म्हणजे चौकटीबाहेर पडण्याचा, जे अज्ञात आहे त्याचा शोध घेण्याचा, जे आपल्या क्षमतांपलीकडे आहे त्याला गवसणी घालण्याचा प्रयत्न. त्या साहसाला नियमांच्या बंदिस्त चौकटीत बसवायचा प्रयत्न करणे म्हणजे गोंधळाला आमंत्रण. सरकारला जर साहसी खेळातील सुरक्षा वाढवायची असेल तर या खेळाशी संबंधित आयोजक, सहभागी किंवा सेवा दाते यांना  आपल्या विविध क्षमता वाढवण्यास प्रोत्साहन देणे, प्रसंगी त्यांना मदत करणे, प्रशिक्षण देणे, ते ज्या उपक्रमाशी संबंधित आहोत त्याच्याकडे डोळसपणे आणि विश्लेषक दृष्टीने बघून स्वतःहून या खेळात शिस्त आणण्यास प्रवृत्त करणे हे सरकारचे आणि संबंधित संस्थांचे उद्दिष्ट असले पाहिजे. पण हा GR वाचून सरकार फक्त नियंत्रण आणि कारवाई एवढाच मर्यादित विचार करत आहे असे दिसते. त्यामुळे याही GRची वाटचाल २०१४च्या GR सारखी होण्याचीच दाट शक्यता आहे.

 २६ जुलै २०१८ च्या GR विरुद्धही लगेचच मुंबई उच्च न्यायालयात दाद मागण्यात आली आहे. पण गेल्या चार वर्षाच्या वैयक्तिक पातळीवर लढल्या गेलेल्या न्यायालयीन लढाईला काही निश्चित मर्यादा आहेत, हे सर्व संबंधित अनुभवी याचिकाकर्त्यांना जाणवू लागले होते. म्हणूनच साहसी खेळांमधील सर्वच भागधारक (Stakeholders), सर्व समविचारी व्यक्ती, संस्था (मग त्या व्यावसायिक असोत अथवा धर्मादाय) यांना एका व्यासपीठावर आणून त्यांच्यात एक मोकळा संवाद व्हावा म्हणून MAC ची स्थापना झाली आहे. ही एक संस्था म्हणण्यापेक्षा एक चळवळ व्हावी अशीच सगळ्यांची भावना आहे…

– लेखक – महेश भालेराव (हौशी भटक्या गिर्यारोहक)

Standard

मुसाफिर हूँ यारों…

IMG-20190524-WA0027

‘ग्रंथाली’साठी मृणाल देव-कुलकर्णी यांनी वसंत वसंत लिमये यांची घेतलेली मुलाखत…

‘प्रसिद्ध लेखका’आधी वसंत वसंत लिमये हे ‘गिर्यारोहक’ म्हणून प्रसिद्ध होते. डोंगर-पर्वतांची ओढ नेमकी कधी, कशी, कुठे निर्माण झाली?

– गोनीदा अर्थात गो. नी. दांडेकर (मृणाल यांचे आजोबा) यांचं बहुतांशी साहित्य मी अधाशासारखं वाचलं होतं. गिर्यारोहणाचा श्रीगणेशा करताना बाबासाहेब पुरंदरे किंवा आप्पा (गोनीदा) हे आकर्षणाचे मुद्दे होते. माझ्या संदर्भात गिर्यारोहण ही गोष्ट थोडी अपघातानं सुरु झाली. मुळात शाळेत असताना मी फारसा मैदानी खेळ खेळणारा नव्हतो. रुईया महाविद्यालयात हायकिंग क्लब होता. त्यांच्याबद्दल उगाच एक कुतूहल वाटू लागलं होतं. चेहऱ्यावर एक मस्ती असणाऱ्या या मुलांविषयी चौकशी केल्यावर ते हायकर्स असल्याचं कळलं. १९७१च्या अखेरीस पहिल्यांदा हाईकला म्हणून त्यांच्यासोबत गेलो. गिर्यारोहणाच्या डोंगरी ढेकणानं आणखी एकाला कडकडून चावा घेतला होता. एका नव्या मनस्वीतेची सुरुवात झाली होती. त्या काळात गिर्यारोहण, इतिहासाशी संबंधित पुस्तकांचं वाचन खूपच झालं. शाळेत इतिहास-भूगोल हे तसे नावडते विषय होते. मात्र डोंगरात भटकायला लागल्यानंतर इतिहास-भूगोल एकत्र येतात. मग ते अतिशय इंटरेस्टिंग वाटायला लागतात; हे त्या काळात उमगलं.

तुम्ही वडिलांचेच नाव घेतलेत. मराठीत तरी असे नाव दिसत नाही. पण या दोन्ही ‘वसंता’त साम्य काय? आणि फरक काय?

– माझे वडील वसंत लिमये हे करिअरच्या चौकटीत फारसे अडकले नाहीत. ते कम्युनिस्ट विचारसरणीचे होते. १९४२ च्या चळवळीत सहभागी झाले होते. ठाण्यात पहिले कोचिंग क्लास त्यांनी सुरु केले. मात्र परीक्षा, अभ्यासक्रमासाठी ठराविकच मुद्दे शिकवायचे नाहीत. तर अनेक पूरक बाबींचा त्यात समावेश असायचा. इंग्रजी साहित्याचे वेळोवेळी त्यांनी दिलेले संदर्भ आणि पडद्याआड उभा राहून ते ऐकणारा मी, हे दृश्य आजही डोळ्यांसमोर येतं. आमच्या क्लासची दरवर्षी ट्रिप काढायचे. यातूनच भटकणं, सायकलिंग, फोटोग्राफीचा छंद आदी गोष्टी कळत-नकळत अनुभवास आल्या. त्या गोष्टींचे त्या अर्थानं संस्कार झाले. आमच्या तीन खोल्यांच्या छोटेखानी घरातल्या पुढल्या खोलीत क्लास चालायचे. मधल्या खोलीत जागा करून बाबांनी डार्करूम तयार केली होती. रात्ररात्र त्यांच्यासोबत फोटो प्रिंटींगला बसायचो. हे सगळं कुठंतरी डोक्यात मुरत गेलं असावं. पुढं उगाच स्वतःची कॉलर टाईट करून घ्यायला लागलो की, बाबांना ट्रेकिंगची आवड मी लावली! त्यांनी बऱ्याच उशीरा म्हणजे जवळपास सत्तरीच्या घरात कैलासमानसरोवर यात्रा केली. आपल्याला आवडते ती गोष्ट बिनधास्तपणं करायची, यासाठी माझ्यासमोर बाबांचंच उदाहरण होतं. ते क्लास चालवत होते. दुसरीकडं त्यांना रशियन भाषा शिकवायला मुंबईहून शिक्षक यायचे. त्याच्यावर अवलंबून न राहता त्यांनी स्वतः अभ्यास करून दोन परीक्षा दिल्या. त्यांना मॉस्को स्टेट युनिव्हर्सिटीची शिष्यवृत्ती मिळाली. पुढं ते रशियाला जाऊन आले. एकदा निर्णय घेतल्यावर ते त्या त्या कामात स्वतःला झोकून द्यायचे. आता विचार करताना जाणवतं की त्यांची ही वृत्ती माझ्या अंगीही आहे. त्यामुळं बऱ्याच गोष्टी घडल्या. रुईया किंवा आयआयटीमध्ये जाईपर्यंत माझे बरेचसे निर्णय मला ‘काय नको’ यावर आधारलेले होते. आयआयटीतून बाहेर पडत असताना मला ‘काय हवं’, यावर माझे निर्णय आधारलेले होते. गिर्यारोहणाला आपलं म्हणताना फार विचार केला नव्हता. तो वृत्तीचा एक भाग होता. कष्ट करायची, मेहनतीची तयारी होती. काही अंशी तो नशीबाचा भाग होता किंवा काही वेळा योग्य संधी त्या त्या वेळी मिळायला लागतात, त्या मिळत गेल्या.

A16

ट्रेकिंगमुळं निर्णयक्षमता वाढीस लागते का? जबाबदारीचं भान येतं?

– मला ट्रेकिंगचं उदाहरण द्यायला आवडेल. एखादा पावसाळी ट्रेक. ढग उतरून आलेले असतात. डोळ्याला ढोरवाटा, मुख्य पाऊलवाटा, पुसटलेल्या वाटा दिसतात. कोणत्या वाटेनं जावं, असा संभ्रम निर्माण होतो. अनिश्चितता वाटते. कितीही अंधारलेलं असलं तरी दिशा पक्की असल्यावर ती वाट निवडायची हे डोक्यात पक्कं ठरवलेलं. अगदी वाईटात वाईट काय होईल की पुन्हा माघारी येऊन दुसरी वाट निवडावी लागेल. हे करायची तयारी असल्यास बऱ्याच गोष्टी घडतात. बरेच पर्याय असल्यावर ठाम निर्णय घेता न आल्यानं सगळंच ठप्प होतं. आयआयटीचा एक ट्रेक होता. कमळगडावर १६ जणांचा ग्रुप गेला होता. रात्रीच्या चिकनच्या बेतासाठी बांधावर कोंबड्या बांधून ठेवल्या होत्या. आम्ही गावकऱ्याशी बोलत होतो. तेवढ्यात त्यांनी सुटका करून घेतली नि त्या उधळल्या. त्यांना पकडायला आम्ही धावलो. कॉलेजच्या त्या दिवसांतलं बजेट फार टाईट असायचं. गावकऱ्याला म्हटलं, ‘मदत करा जरा.’ तो म्हणाला, ‘नाही. आता त्या तुमच्या आहेत.’ बरीच धावपळ करून आम्ही वर गेलो. तर आधी पोहचलेले ग्रुप भलतीकडं पांगले होते. दुपारचं जेवण लांबलं होतं. म्हणून वाटेतच थांबून खिचडी करायचा निर्णय घेतला. दिशा माहिती होती, त्या रोखानं खिंड शोधायला दोघांना पाठवलं. खिंड सापडल्याचा इशारा आला. मंडळी मुक्कामी पोहचली. आजच्या मुलांना आधुनिक साधनांमुळं बरंच काही आधीच वाचायला-पाहायला मिळू शकतं. माहिती काढता येते. पर्याय वाढले की दिशानिश्चितीत थोडा संभ्रम वाटतो. अशा वेळी ‘आतला आवाज’ लक्षपूर्वक ऐकणं आणि आपल्या ध्येयाच्या रोखानं वाटचाल करणं हे केव्हाही चांगलं.

A2

सह्याद्री आणि हिमालय यांच्यात बर्फापेक्षा वेगळा फरक काय?

– एका अर्थानं सह्याद्री प्रेमळ आहे. तिथं काहीही आचरटपणा करायला वाव असतो. हिमालयात तो वाव नसतो. भान ठेवायला लागतं. पण स्केलचा हिमालयातला अँडव्हाटेंज फार अचाट आहे. त्या स्केलमुळं तो आवडतो. परंतु सर्वाधिक काळ जाणं झालं ते अर्थातच सह्याद्रीत. आयआयटीमध्ये असताना दर विकएण्डला मी बाहेर असायचो. कधी दोन डोंगरही व्हायचे. मी आयआयटीबाहेर पडेपर्यंत पाच वर्षं माझा रेकॉर्ड कुणी तोडला नव्हता. पुढं एका पीएचडीच्या विद्यार्थ्यानं तो तोडला. कारण तो आठ वर्षं आयआयटीत होता. हिमालयात जाणं सहजसाध्य नसल्यानं तिथं जाणं त्यावेळी कमी झालं.

‘कुण्या प्रेयसीकडं पाहावं, तसा गिर्यारोहक शिखराकडं बघतो. शिखर आणि गिर्यारोहकात एक प्रकारचा रोमान्स सतत चालू असतो,’ असं एका लेखात तुम्ही लिहिलं आहे…

– डोंगरांकडं पाहात असताना काहीतरी वाटतं, हे खरं. हिमालयातल्या शिखराकडं ते सर करण्याचा पहिलाच प्रयत्न असताना-पाहताना सुरुवातीच्या काळात जाणवायचंकी, आयला, हे शिखर. आता ते कुठून सर करूया? त्यासाठीचे पर्याय चाचपडत राहणं, तोच विचार डोक्यात घोळवत राहणं आणि प्रत्यक्ष मोहिमेमध्ये ते शिखर सर करणं यात जाम मजा असायची. अनेकदा गिर्यारोहकाला पुन्हापुन्हा शिखर सर करायला का जाता, हे हमखास विचारलं जातं. मान्यवर गिर्यारोहक मॅलरी याचं प्रसिद्ध वाक्य आहे की ‘बिकॉज ही इज देअर!’ हा प्रवास फार एक्सायटिंग असतो. डोंगरात भटकायला लागलो, तेव्हा हे जाणवायला लागलं. हळूहळू भटकंती हा अंगीभूत भाग झाला माझा. या गोष्टी आवडत गेल्या आणि रोमान्स बहरत गेला.

A10

आयआयटी आणि नंतरचे काही दिवस…

– तेव्हा मी फार उनाड विद्यार्थी होतो. तिथं आजूबाजूला समवयस्क मंडळी होती. अभ्यासाइतकाच बाकीच्या अॅक्टिव्हिटीजना प्रचंड वाव होता. या सगळ्या गोष्टींमुळं जणू मी उधळलोच. गिर्यारोहणाच्याबाबतीत हे मंतरलेले दिवस संपले आणि नोकरी लागली. गिर्यारोहणासाठी दोन सीझन असतात. प्री-मान्सून म्हणजे मे-जूनचा काळ आणि पोस्ट – मान्सून म्हणजे सप्टेंबर-ऑक्टोबरचा काळ. तेव्हा डोक्यात पक्कं होतं की वर्षात दोन एक्सपिडिशन झाल्याच पाहिजेत. सुट्टी मिळवणं हे अवघड काम असायचं. एका एक्सपिडिशनला सुट्टी मिळायची, दुसऱ्यासाठी सुट्टी मागायला जाण्याची शक्यता शून्यच असायची. मग त्यांनी आपल्याला काढण्याऐवजी दुसरी नोकरी पकडायची. अशा पाच-सहा वर्षांत पाच-सहा नोकऱ्या झाल्या. नोकरी पोटापाण्याचं साधन होतं आणि मोहिमा हा ध्यास होता.

पहिली हिमालय मोहीम अजून आठवते?

– १९७६ मध्ये पहिल्यांदा हिमालयात गेलो. आयआयटीतल्या वंडरिंग क्लबकडून ही मोहीम आखली गेली. आमचेच २६ जण असल्यानं स्पेशल बेसिक कोर्स अरेंज केला होता. त्या मोहिमेची आखणी वगैरेही आमच्याच गळ्यात येऊन पडली. हवामानाचा फरक होता आणि मुख्य म्हणजे स्केल. त्या उंचीची सुरुवातीला वाटलेली भीती किंवा हुरहुर आणि प्रत्यक्षात चढाई करायला लागल्यानंतर त्यातलं थ्रील अनुभवलं. तेव्हा शितिधर आणि फ्रेण्डशिप ही दोन शिखरं सर केली. त्यावेळी लक्षात आलं की, आपल्याकडं स्टॅमिना आहे. बेसिक कोर्समध्ये काही गमतीही झाल्या. मी त्या मोहिमेचा समन्वयक होतो. तिथल्या सरांशी माझा काही वाद झाला. मला बी ग्रेड दिली गेली. खरी ए ग्रेड मिळायला हवी होती. अॅडव्हान्स कोर्ससाठी ए ग्रेड हवी असते, तरच प्रवेश मिळतो. मी उत्तरकाशीतल्या नेहरू माऊंटेनिअरिंग इन्स्टिट्यूटमधल्या कोर्ससाठी अर्ज केला. मला माहिती होतं की प्रवेश मिळणार नाही. त्यामुळं मी ग्रेडच कळवली नाही. तिथं गेल्यावर पहिल्या दोन-चार दिवसांत ग्रेडवरून हेटाळणी झाली होती. रॉक क्लाइंबिंग करायला लागल्यावर सगळ्यांची बोलती बंद झाली. मग ए ग्रेड मिळाली. पुढं स्कॉटलंडला जाऊन टीचर्स डिप्लोमा इन आऊटडोअर एज्युकेशन ट्रेनिंग घेतलं. १९८३ मध्ये या अभ्यासक्रमाचं प्रमाणपत्र आणि आयआयटीचं उशीरानं आलेलं प्रमाणपत्र पोस्टानं पाठोपाठ आली. योगायोगानं आयआयटीमधला मित्र राजा देशपांडे घरी आला होता. त्याला म्हटलं की, ‘हे आयआयटीचं प्रमाणपत्र भिंतीवर फ्रेम करून लावायचं, दुसरं आत्ता फाडून टाकलंस तरी चालेल कारण तो माझ्या आवडीचा विषय आहे.’ हिमालयाचं पहिलं दर्शन झाल्यावर ‘आssह’ वाटलं आणि मुख्य म्हणजे या क्षेत्रात आपल्याला काहीतरी करता येईल, हे जाणवायला लागलं होतं. हे जाणवणं पुढं प्रत्यक्षात उतरलंही.

A4

आपल्यापेक्षा काय वेगळं असतं ब्रिटनमधलं आणि आल्प्सवरचं गिर्यारोहण?

– त्या अभ्यासक्रमामुळं ब्रिटनमध्ये गिर्यारोहण करता आलं. त्यानंतर युरोपातल्या भटकंती दरम्यान आल्प्सवर चढाईची संधी मिळाली. आल्प्सवर जास्ती टेक्निकल क्लाइंबिंग आहे. सहजपणं करता येतं. कारण ते डोंगर एकदम बुटके आहेत. इन्फ्रास्ट्रक्चर चांगलं आहे. रस्ते अगदी सहजपणं डोंगराच्या पायथ्यापर्यंत पोहचतात. चांगलं क्लाइंबिंग तिथं सहजपणे करता येतं. हिमालयात उंची महत्त्वाची ठरते. रस्ता सोपा असला तरी ती उंची गाठायची असते. तांत्रिकदृष्ट्या अवघड असणाऱ्या चढाया हिमालयातही झालेल्या आहेत. पण त्यांचं प्रमाण खूप कमी आहे.

परदेशी गिर्यारोहकांना हिमालयातल्या गिर्यारोहणाची गोडी तुम्ही कशी लावली?

– स्कॉटलंडमधल्या ‘हाय प्लेसेस’ कंपनीमार्फत काम करायला लागलो. तिथं सहभागी झालेल्या लोकांना हिमालयाची सैर घडवून आणण्याची जबाबदारी पार पाडली. तेव्हा माझ्याकडं हिमालयातला अनुभव होता. मोहिमा झालेल्या होत्या. ब्रिटनमधल्या अभ्यासक्रमामुळं पाश्चिमात्य गिर्यारोहकांच्या आवडीनिवडींची जाणीव होती. त्यामुळं या सगळ्या गोष्टींची चांगली सांगड घालता आली. उदाहरणार्थ – गढवालमधलं हॉटेल किती किमतीचं आहे, सजावट वगैरेंशी त्यांना कर्तव्य नसतं. तर स्वच्छता अधिक गरजेची असते. हाय प्लेसेसच्या उद्योगातला महत्त्वाचा भाग हॉस्पिटॅलिटी बिझनेस इन माऊंटन्स हा होता. डोंगर-दऱ्यांमधला वास्तव्यात लोकांच्या आवडी-निवडी ओळखून त्यांना चांगली सेवा देता येणं आवश्यक होतं. हे ध्येय आम्ही साधलं.

A5

पॅशनमुळं कमावलेल्या अनुभवांच्या श्रीमंतीविषयी काय सांगाल?

– चौकसपणा आणि माणसांबद्दल जाणून घ्यायचं कुतुहल, हा माझ्या स्वभावाचा भाग आहे. जगभरात कुठंही गेलो तरी या गुणांमुळं चार ओळखी वाढतातच. त्यात मजा येते. आपण भटकंतीच्या निमित्तानं थोड्या काळासाठी गेलेलो असतो. त्यांच्यासारखं, त्यांच्याबरोबरीनं जगायचा वेगळा अनुभव घ्यायला नेहमीच आवडतं. हिमयात्रेदरम्यान सचिन खेडेकर, सुनील बर्वे आणि मी मुक्तीनाथला गेलो होतो. देवळाच्या वाटेवर असताना देवळात खूप गर्दी आणि गजबजाट असेल म्हणून थोडं लांब राहायचा निर्णय घेतला. तिथं एक तीन-चार खोल्यांचं नेपाळी जोडप्याचं हॉटेल होतं. आम्ही चौकशी करून राहायला येतो सांगितलं. मुक्तीनाथ करून खाली परतलो. जेवण आम्ही करणार, असं सांगून तिला आणि तिच्या नवऱ्याला जेवायला बोलावलं. कांदा-बटाट्याचा रस्सा (केबीआर – सचिनचा शब्द), पुऱ्या, आमरस असा बेत होता. तिनं बहुधा आयुष्यात पहिल्यांदा आंबा खाल्ला असेल. ते क्षण आम्ही खऱ्या अर्थानं जगलो…

माझ्या पूर्वीच्या मोहिमांमध्ये (१९७८-८९) स्वयंपाकी म्हणून आलेला प्रेमसिंग राणा आज ७१ वर्षांचा आहे. तो सात किलोमीटरवरच्या खेड्यातून मला भेटायला आला. तसा निरोप त्यानं ठेवला होता. गंगोत्रीला जाऊन परत आल्यावर तो भेटला. त्याच्या चेहऱ्यावरचा आनंदच सगळं काही बोलत होता. त्यानं मिठी मारल्यावर बरगडी मोडते की काय असं वाटलं होतं क्षणभर! अफाट प्रेम. जुने फोटो बघताना आठवणींना उजाळा दिला गेला. अशी प्रेमानं – आपुलकीनं माणसं भेटणं ही गोष्ट शहरांत दुर्मीळ झाली आहे. हे निर्व्याजपण, तो ओलावा हा मला तरी डोंगरातच अधिकांशी अनुभवायला मिळाला आहे.

रूटस्, हाय प्लेसेस आणि गरुडमाचीबद्दल…

– आयआयटीतून बाहेर पडल्यावर मुख्यत्वे ठाणे – डोंबिवलीतल्या मंडळींचा ग्रुप होता. आपल्याला डोंगरात जाऊन बरंच काही मिळतं, आनंद मिळतो, ही जाणीव शाळकरी मुलांनाही द्यायला काय हरकत आहे? म्हणून ८ ते १४ वयोगटातल्या मुलांसाठी साहस शिबिरं भरवायला सुरुवात केली. १९७८ मध्ये सुरु केलेल्या या उपक्रमाला पहिल्याच वर्षामध्ये विविध अडचणींवर मात करून विविध कॅम्पमध्ये जवळपास हजारांहून अधिक मुलं आली. त्यामुळं या क्षेत्रात काहीतरी करता येईल असा विचार डोक्यात आला. मनातल्या कल्पनारम्य गोष्टी लगेचच प्रत्यक्षात आणायचे दिवस होते. मग स्कॉटलंडमधला अभ्यासक्रम शिकून आलो. ‘रूट’ म्हणजे रानफूल ऑर्गनायझेशन फॉर आऊटडोअर ट्रेनिंग अँण्ड स्टडीज हे उभं राहिलं. नलेश पाटील यांनी त्याचा लोगो डिझाईन केला होता. काहीतरी करायचं झपाटलेपण आहे हे दिसल्यावर खूप मंडळी आपल्या पाठीशी उभी राहतात, असा आजवरचा अनुभव आहे. ‘आऊटडोअर एज्युकेशन’ ही संकल्पनाच आपल्याकडं नवीन होती. या अॅक्टिव्हिटीज एक्स्ट्रा करिक्युलर समजल्या जातात. तर पाश्चिमात्य देशांत त्या को करिक्युलर अॅक्टिव्हिटीज समजल्या जातात. पूरक समजल्या जातात. त्या अनुषंगानं केलेला तेव्हाचा प्रयत्न होता.

‘हाय प्लेसेस’ हा व्यावसायिक उद्योग आहे. प्रोफेशनल मॅनेजमेंट प्रोग्रॅम कंडक्ट करणारा भारतातला हा अशा प्रकारचा पहिलाच प्रयोग १९८९ मध्ये आम्ही केला. त्याला जवळपास ३० वर्षं होत आली आहेत. एका वर्षात दोन-तीन प्रोग्रॅम अशी सुरुवात करून आज वर्षात सातशे-साडेसातशे प्रोग्रॅम होतात. सुरुवातीला त्यासाठी सेंटर वगैरे काही नव्हतं. कधी एमटीडीसीची जागा, कधी रिसॉर्ट वगैरे भाड्यानं घेत होतो. प्रशिक्षार्थींची संख्या वाढत गेली तशी जागेची मर्यादा जाणवायला लागली. मग गरुडमाची ही पुण्यापासून जवळची जागा एकेक तुकडा घेतघेत विकसित केली. माझ्या बायकोनं – मृणालनं डिझाईन केलेल्या सेंटरची इमारत असलेली ही जागा सुमारे पन्नास एकर आहे. शहरी गजबजाटापासून दूर असलेल्या या जागेत अनेक अॅक्टिव्हिटीज केल्या जातात. साहसाचा अनुभव मॅनेजमेंट ट्रेनिंगसाठी वापरला जातो. त्याचं एक स्वरूप आपल्या आर्मीतही वापरलं जातं. विशेषतः भरती प्रक्रियेत या मुद्द्यांचा विचार केला जातो. टीमवर्क, लीडरशिप वगैरे गुण पडताळले जातात. आऊटडोअर असेसमेंट प्रोग्रॅममध्ये हेच मध्यम त्या त्या सदस्यांच्या विकासासाठी वापरलं जातं. अॅक्टिव्हिटी केल्यानंतरच्या चर्चा आणि सेशनमध्ये त्या अनुभवाकडं वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहायला शिकवलं जातं. या प्रशिक्षणामुळं जादूची कांडी फिरावी आणि अचानक त्या त्या व्यक्तीमध्ये बदल घडावेत असं काही होत नाही; पण ती व्यक्ती या प्रशिक्षणाच्या कालावधीनंतर अंतर्मुख होते. पुढं हळूहळू या गोष्टी त्यांच्या आयुष्याच्या प्रवासात प्रतिबिंबित व्हायला लागतात. आजच्या अस्थिर आणि स्पर्धात्मक जमान्यात या प्रशिक्षणाची गरज आहे.

पण अशा प्रशिक्षणातून माणूस बदलतो का? आणि ते बदल कशा स्वरूपाचे असू शकतात?

– मॅनेजमेंट ट्रेनिंगच्या संदर्भात बोलताना वागण्यात बदल आणायचा असतो. ते करताना विशेषतः लहान मुलांच्या, मोठ्या माणसांच्या संदर्भातला दृष्टीकोन वेगळा आहे. तो महत्त्वाचा अशासाठी की, मोठ्या माणसांना जजमेंटस् आणि डिस्क्रीप्शन्स आवडत नाहीत. या दोन गोष्टींबद्दलचं पथ्य पाळून तरीही त्याच्या वागण्यातला बदल त्याला सांगणं, जाणवून देणं हे या उपक्रमात घडतं. बऱ्याचदा माणसांना जाणवतही नाही की हे घडतं आहे. पण मार्गदर्शकाची भूमिका बजावणारा तिऱ्हाईत हे सहजपणं त्याच्या निदर्शनास आणून देऊ शकतो. बऱ्याचदा आपल्याला काय वाटतं आहे हे मांडता येत नाही. त्यांचं वाटणं समोरच्यापर्यंत नीट पोहचायला मदत करता येते. बऱ्याचदा काही वाटलेलं असतं, ते स्वीकारून मांडायचं कसं हे कळत नाही. त्यासाठी मदत करणं. बऱ्याचदा बरंच काही वाटतं पण प्रत्यक्षात काहीच करता येत नाही. ते करण्यासाठी लोकांना उद्युक्त करण्याच्या उंबरठ्यापर्यंत आणणं हेही काम केलं जातं. कामगारापासून ते सिनिअर मॅनेजरपर्यंतच्या पातळ्यांवर हा फरक दृष्टीस पडण्यासाठी बरेच कष्ट घ्यावे लागतात. कामगारांच्या पातळीतला बदल झटकन जाणवण्याजोगा असतो. हे प्रशिक्षण ग्रुपमध्ये दिलं जातं. एका चांगल्या आणि सुरक्षित वातावरणात आम्ही लोकांना मोकळेपणानं व्यक्त व्हायला मदत करतो. त्यामुळं त्या व्यक्तीचं मन हलकं होतं. लोकांच्या कळतनकळत साचलेल्या गोष्टी, त्यांची कृतीप्रवणता आणि विचारांच्या डोहात शिरून या सगळ्या गोष्टींचा चांगल्या रितीनं निचरा केला जातो.

तुम्हाला प्रत्येक गोष्ट उत्कृष्ट हवी असते. किंबहुना उत्कृष्टतेचा ध्यासच असावा तुम्हाला. हे कुठून आलं?

– एक आठवण आहे बाबांशी निगडीत. नववीत वर्गात एकतिसावा नंबर आला होता. त्या काळात प्रगतीपुस्तकावर पालकांची सही घेण्याचा समारंभ असायचा. दिवसभर घरच्यांचं ऐकून घ्यायची मानसिक तयारी करत होतो. संध्याकाळी बाबांची सही घ्यायला गेलो आणि कदाचित काहीच घडलं नाही, हा अॅण्टीक्लायमॅक्स होता म्हणून तो मनावर कोरला गेला. गपचूप सही करून बाबा म्हणाले की, ‘बाळ्या आयुष्यात काही बनायचं असेल तर जो नंबर आला आहे, त्यातून तीन काढून टाकता आला तर बघा’ प्रयत्न करणं आपल्या हातात असतं. मला त्या अर्थानं छंद नाहीत. म्हणजे त्या गोष्टी केवळ छंद या चौकटीत राहात नाहीत. म्हणजे कुठलीही गोष्ट करताना ती जास्तीत जास्त चांगली करून पाहू असं होतं. नाटक, छायाचित्रण प्रदर्शनं, मोहिमा, ट्रेकिंग वगैरे वगैरे. उदाहरणार्थ – लेखन. लिहायला धडपडत सुरुवात झाली. डॉ. आनंद नाडकर्णी यांनी मला लिहायला प्रवृत्त केलं. ‘महानगर’मध्ये पहिलं सदर लिहिलं. पुढं त्याचं पहिलं पुस्तक प्रकाशित झालं. लेख हे नैमित्तिक असतात, असा माझा समज होता. पुढं झटका आला म्हणून एक गोष्ट लिहिली. ती चांगली जमल्यावर आणखी ४-५ गोष्टी लिहून झाल्या. त्या काळात वाचलेल्या कथा-कादंबऱ्या, विशेषतः इंग्रजी साहित्य वाचल्यावर वाटे, यांनाच हे लिहायला कसं जमतं? त्यावर सतत विचार करताना वाटलं की, आपल्याला जमेल का? त्या शब्दधडपडीतून पहिल्या कादंबरीचा संकल्प सोडला. साडेपाच वर्ष लागली ‘लॉक ग्रिफिन’ पूर्ण व्हायला. मधल्या काळात वयोमानाप्रमाणं ट्रेकिंग कमी होत गेलं. गिर्यारोहण हा माझ्या आयुष्यातला अत्यंत महत्त्वाचा भाग होता. त्यातून मी पुढं आलो आहे. हाय प्लेसेस आणि इतर कामं सांभाळून मी ‘लॉक ग्रिफिन’ लिहित होतो. पुढं दुसरी कादंबरी लिहिली – ‘विश्वस्त’.

कादंबऱ्या लिहितानाही तुमच्यातला ‘भटक्या’ तुम्हाला स्वस्थ बसू देत नाही. त्यातूनच लेखणी थोडी बाजूला ठेवून तुम्ही ‘हिमयात्रा’ नावाची भन्नाट सफर नुकतीच केलीत. त्याविषयी…

– हिमालयात जवळपास पन्नासेक वेळा गेलो आहे. हिमालय म्हटल्यावर दोन गोष्टी डोळ्यांसमोर येतात. एक काहीसा अध्यात्मिक आणि यात्रा. दुसरी पराक्रम – अमूक शिखर गाठायचं आहे वगैरे अशा अर्थानं. ही दुसरी गोष्ट बऱ्याचदा साध्य केली. त्यात ठरलेलं उद्दिष्ट साधायची घाई असायची. त्यामुळं हृषिकेश ते गंगोत्री या भागात काहीएक जाणं-येणं झालेलं आहे. तेव्हा तेव्हा जाणवलेलं आहे की इथून जवळ बघण्यासारख्या बऱ्याच गोष्टी राहिल्यात. पुन्हा केव्हातरी येऊ ही ‘पुन्हा केव्हातरी’ ची लिस्ट खूप वाढत गेलेली होती. गेल्या वर्षी जानेवारी-फेब्रुवारीच्या सुमारास आलेला विचार होता की, जाऊन येऊ आठ-दहा दिवस. हृषीकेशला जाऊ, गाडी भाड्यानं घेऊन निवांत फिरू. आखणी करायला बसलो तर नकाशा बघताना सिक्कीम ते लडाख जायचा विचार मनात डोकावला. आठ-दहा दिवस पुरणार नाहीत. अधिक काळ लागेल. एका अर्थानं ती मोठी मोहीम व्हायला लागली. आठ आठवड्यांच्या या मोहिमेसाठी आवश्यक गाडी, ड्रायव्हरचा विचार केल्यावर आणखी माणसं असतील तर मजा येईल असं वाटलं. सलग आठ नाहीत पण एकेक आठवडा आले तर? हा पर्याय निघाला आणि मित्रमंडळी जमत गेली. दर रविवारी आधीच्या मित्रजोडीचा प्रवास संपून जोडी बदलणार असं ठरलं. आयआयटी, डॉक्टर, कलावंत अशी विविध क्षेत्रांमधली ही माणसं होती.

तुमच्या एकूणच प्रवासात तुमची पत्नी मृणाल कशी सामील झाली?

मृणाल ओळखीची होती. १९८२ पासून सोबत काम करायला लागली. लग्न-बायको-संसार हा ऑप्शनला टाकलेला विषय होता माझ्याबाबतीत. ती माझ्या मित्राची बायको. त्यांचं बिनसल्यावर डोक्यात विचार आला आपलंलग्न होऊ शकतं का. तेव्हा रेवती साडेसहा वर्षांची होती. तिला कसं सांगायचं, समजावायचं का एक अवघड प्रश्न होता. ‘बाळ्याकाका’ तिचा आवडता काका होता. तो प्रश्न सुटला. वयाच्या चाळीशीत मी लग्न केलं. एकमेकांना समजून घेण्यात काही त्रास झाला नाही. पंचवीस वर्षं झाली लग्नाला. स्वभावतः भिन्न होतो, पण ते स्वभाव पूरकच ठरले. तिला आऊटडोअर आवडतं पण ती गिर्यारोहक नव्हती. शास्त्रीय नृत्य, नाटक, कोरिओग्राफी, गाणं इत्यादी कलाप्रकार तिच्या आवडीचे. तिनं घर उभारलं, गरुडमाची डिझाईन केली. आईकडून बऱ्याच गोष्टी रेवतीकडं आल्या आहेत. अभिनय क्षेत्रात तिची धडपड सुरु आहे. माझ्या कलंदर लाईफस्टाईल बघता हाय प्लेसेस, प्रायव्हेट लिमिटेड कंपनी वगैरे गोष्टी कदाचित लग्न झालं नसतं तर झाल्याही नसत्या. सेटल होणं ही गोष्ट लग्नामुळं झाली.

IMG-20190407-WA0076

डोंगरदऱ्यांतली भटकंती आणि लेखणी या दोन्हींची सांगड कशी घालता?

– ट्रेकिंग, माऊंटेनिअरिंग हे माझ्यासाठी एकाच चॅप्टरचे भाग आहेत. गड-किल्ले सर करायचे वगैरे गोष्टी आयआयटीच्या दिवसात सुरु झाल्या. कालांतरानं लक्षात आलं की, त्यासाठीचं प्लॅनिंग करणं वगैरे माझा आवडीचा विषय होता. प्रवासात काय काय लागणार आहे आणि प्रत्यक्ष डोंगराशी निगडीत असणाऱ्या गोष्टी या दोन मुद्द्याकडं दुर्लक्ष बऱ्याचदा सहजपणं होऊ शकतं, जे माझं झालं नाही. डोंगर चढणं आणि त्यासाठीची बौद्धिक तयारी करणं या दोन्ही गोष्टी मला आवडतात. त्यामुळं असेल कदाचित बहुतेक मोहिमांचं नेतृत्व मी केलं. १९८५ मध्ये कोकणकडा सर केला, तेव्हा आयआयटीतून बाहेर पडलेलो होतो. क्लबला तसं सुचवणं, मी आणि तेव्हाचे आजी विद्यार्थी मिळून त्या मोहिमेच्या आखणीचं काम मोठ्या उत्साहानं केलं होतं. अशा प्रकारच्या व्यवस्थापनाचीही आवड असावी लागते. आयआयटीतून बाहेर पडल्यावर पाच-दहा वर्षं माझ्यापेक्षा आईला ऐकायला लागायचं की, ‘मुलगा फुकट गेला इथपासून ते सीट फुकट घालवली’ इथपर्यंत. पण आयआयटीनं मूलभूत आणि तर्कसुसंगत विचार करायला शिकवलं. त्या विचारपद्धती कादंबरी लेखनातही वापरता येतात. कथानक डिझाईन करणं हे विचित्र वाटू शकतं ऐकायला. पण ते नसेल तर गोष्टी भरकटू शकतात. ‘विश्वस्त’ ची वेबसिरीज होऊ घातली आहे. ती प्रोसेस जवळून बघता येईल, हा माझा त्यातला स्वार्थ.

आजच्या ट्रेकिंगविषयी काय वाटतं?

– सध्या ट्रेकिंगचं प्रमाण प्रचंड वाढलं आहे. मी सुरुवात केली तो काळ आणि आत्ताचा काळ यात खूप अंतर आहे. लोकांची क्रयशक्ती वाढली असल्यामुळं ट्रेकिंगला जाणं सोपं झालं आहे. सोयी वाढल्या आहेत. इंटरनेट किंवा समाजमाध्यमांवर बरीच माहिती उपलब्ध आहे. त्याचा एक परिणाम त्यानिमित्तानं लोकं जमतात. ट्रेकिंगसाठी ट्रेकर्सची संख्या वाढत असली तरी त्यातले संस्कार आणि सातत्य हळूहळू लयाला जात चालले आहेत. पर्यावरणाची काळजी घेणं वगैरे गोष्टी हा आपला विषय नाही, अशा पद्धतीनं तरूण मुलं जाताना दिसतात. व्यावसायिकीकरण झालेलं दिसतं. मात्र त्याबरोबर एक शिस्त यायला हवी, ती दुर्दैवानं नाही. लोकं किल्ल्यावर रांगा लावून जात आहेत, हे दिसायला लागलं आहे. हॉटेल्स निघत आहेत. कचरा वाढला आहे. संवर्धन वगैरे गोष्टींकडं कानाडोळा करून फक्त त्या गोष्टींचा उपभोग घ्यायची वृत्ती बळावलेली दिसते. सुरक्षेच्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांकडं दुर्लक्ष होतं आहे. २५-३० वर्षांपूर्वी एक क्लब संस्कृती अस्तित्वात होती. सिनिअर्सकडून ज्युनिअर्सकडं अनुभव, संस्कार पास ऑन व्हायचे हा त्याचा फायदा होता. कुठंतरी त्या क्लब संस्कृतीचा ऱ्हास होत गेलेला आहे. नुकतंच गिरीप्रेमी क्लबनं कांचनगंगासर केलं. त्यातही एक मुद्दा की या गोष्टीला ग्लॅमर आलं आहे. मोहीम, अर्थसाहाय्य आणि ग्लॅमर येणं या गोष्टी हातात हात घालून चालतात. पण त्यातून हिमालयातल्या छोट्या पण अवघड शिखरांकडं वळणं कमी होत चाललं आहे. तिथंही बऱ्यापैकी व्यावसायिकीकरण आलेलं आहे. पैसे टाकून एव्हरेस्ट सर करण्याचा प्रकार मला पटत नाही. आधी काही मोहिमा केल्यात आणि मग शिखर गाठणं ही वेगळी गोष्ट आहे.

आप्पांनी ‘दुर्गभ्रमणगाथा’ लिहिली होती. तसं काही लिहिण्याचं डोक्यात आहे का?

– अनेकांनी अनेकदा तसं सुचवलं आतापर्यंत. तसा विचारही येतो मनात. परंतु लिहिणं हा पंधरा वर्षांपूर्वी मला नव्यानं गवसलेला प्रकार आहे. त्यातल्या कादंबरी या प्रकाराचं आकर्षण अधिक आहे. त्यामुळं त्याहून वेगळ्या लिखाणाकडं इतक्यात वळण्याचा बेत नाही.

पर्वत पालथे घालताना अडचणींचे डोंगरही पार करावे लागतात. त्यात कायकाय सर झालं?

– कांचनगंगा सर करण्याचा माझा सर्वोच्च प्रयत्न होता. पण तो हातातून निसटला. एक मोहरा दगावला. यश हुकलं. त्यामुळं काही काळ मोहीमांना ब्रेक लागल्यासारखं झालं. इतर मोहिमांमध्ये बऱ्याच अडचणी आल्या. ठरवल्यापेक्षा भलत्याच गोष्टी घडल्या. हवामानामुळं निर्णय बदलावे लागले. आताच्या हिमयात्रेतही असा अनुभव आला. अशा वेळी केलेली आखणी बदलून झटपट निर्णय घेता येणं हे गिर्यारोहक म्हणून शिकायला मिळालं.  हिमयात्रेचा साहसी भाग असा होता की कुठंही राहण्याचं बुकिंग केलेलं नव्हतं. पण प्रवास सुरु झाला आणि मग त्यातही मजा येऊ लागली. आमच्याकडं तंबू होते. जेवणाखाण्याचं सामान होतं. त्यामुळं आम्ही कुठंही राहू शकत होतो. मग पावसाचा अंदाज घेत एखाद्या पडवीत, घरात राहायला लागलो. राहायचं ठिकाण ठरलेलं नसणं ही या प्रवासातली गंमत होती. मला कुठंतरी एक भीती होती की, सगळं नीट होईल ना? त्यामुळं मी भरपूर काळजी घेत होतो. दोन-तीन आठवड्यांनी हे किंचितशा भीतीचं भूत गायब झालं. हिमालयाच्या कुशीत विसावणं, चांगलं-चुंगलं खाणं ही भारी गोष्ट होती. माझ्याच विचारांच्या पद्धतीतला बदल मला जाणवतो आहे. त्या त्या अनुभवांना अगदी रंगत आली नि हिमयात्रेचा प्रवास स्मरणीय झाला.

 

IMG-20190524-WA0029

 

 

Standard

नाती, ‘कायरा’ पिल्लू, स्पर्श असं काय काय तरी….

‘नातं’ हा शब्दच मोठा गमतीशीर आहे. जन्माला आल्या क्षणापासून वेगवेगळ्या प्रकारे हा शब्द आपल्याला येऊन चिकटतो आणि आपले अनेकांशी अनेकविध संबंध जोडले जातात. रक्ताचं, सख्खं, वैऱ्याचं अशी वेगवेगळी विशेषणं मग नात्यांना चिकटतात. काही नाती जन्मभराची असतात, काही आनंददायी असतात तर काही अवघड, बंधनकारक आणि नकोशी भासू लागतात. नाती मला कळतात पण ती सांभाळायची कशी, यात मी कधीकधी गोंधळून जातो. सर्वच नात्यांना एक लौकिक अर्थ असतो आणि त्याचबरोबर काही अपेक्षा, जबाबदाऱ्या येतात. मनुष्य हा समाजशील प्राणी आहे म्हणून नाती ही असणारंच हे कळतं पण ती सांभाळतांना आपण ‘पुरे पडलो का?’ हा प्रश्न सतावत राहतो. काही ठिकाणी मी अति करतो तर काही वेळी योग्य काय हे ध्यानातच येत नाही. आणि मग शिव्यांचा धनी होणं क्रमप्राप्त असतं. अनेक पावसाळे पहिले की आपण शहाणे होतो असं म्हणतात पण आजही अनेकवेळा हे शहाणपण गुंगारा देतं! नाती आणि आपल्या वागण्याचे हिशोब अनेकदा भंडावून सोडतात. पण खरं सांगू, ‘नातं’ हे जाणवायला पाहिजे आणि माझ्या मते तेच खरं नातं! आणि मग नातं असूनही बंधनाऐवजी एक स्वातंत्र्याची, स्वच्छंद झुळूक जाणवते!

नताशा ही रेवतीची बालपणापासूनची सख्खी मैत्रीण. परवाच नताशा, तिचा नवरा अनीश आणि त्यांचं गोड पिल्लू ‘कायरा’ असे आले होते. ‘कायरा’ या ग्रीक शब्दाचा अर्थ, सूर्यदेव किंवा सुंदर स्त्री आहे म्हणे! मी मोबाईलवर कायराचा फक्त फोटो पहिला होता. मग दुपारीच मी मुद्दाम खरेदीसाठी बाहेर पडलो. खास लहानग्यांच्या दुकानात पोचलो आणि असंख्य रंगीबेरंगी गोळ्यांच्या दुकानात, लहान मूल जसं हरखून हरवून जातं तसं माझं झालं! अनेक रंगीबेरंगी कपडे, खेळणी यांची अफलातून चकचकीत मांडणी असणारं ते डिपार्टमेंटल स्टोअर मोहात पाडणारं होतं. काय घेऊ नी काय नको असा माझ्या चेहऱ्यावरील भाव पाहून, एक चुणचुणीत सेल्सगर्ल पुढे आली आणि म्हणाली, ‘मुलगा की मुलगी?’ ‘मुलगी’ असं सांगताच पुढला प्रश्न, ‘वय?’ मी म्हणालो ‘असेल चार, पाच महिन्याची!’ मग त्या मोहमयी भांडारातून, मनावर ताबा ठेवत मस्तपैकी दोन फ्रॉक, एक खुळखुळ्याचा सेट अशा काही गोष्टी घेऊन मी घरी आलो. आता मोठ्या उत्सुकतेनं मी ‘कायरा’ची वाट पाहत होतो.

1 A

2 B

नताशा मोठी उत्साही, गोड मुलगी. रेवती आणि ती, दोघी एकत्रच वाढलेल्या घट्ट मैत्रिणी. लग्नानंतर नता ठाण्यात तर रेवती अंधेरीत. पाचच्या सुमारास अनीश, नता आणि डोळ्यात काहीशी झोप घेऊन आलेलं ‘कायरा’ पिल्लू. लहान बाळांचा मूड हे मोठं नाजूक प्रकरण असतं, म्हणूनच मी घाई न करता त्या तिघांना सेटल होऊ दिलं. नता आणि अनीश हे उत्साही स्वच्छंद जोडपं, पण त्या दिवशी अचानक दोघं जरा जबाबदार झाल्यासारखे वाटत होते. कदाचित मला भास झाला असेल! चहापाणी, इतर खुशाली अश्या किरकोळ गोष्टी सवयीनं घडत होत्या, पण सारं लक्ष ‘कायरा’कडे होतं. लहान बाळांना भूक, वेदना याबरोबरच आपण केंद्रस्थानी आहोत हे बरोब्बर कळतं! आणि आमचं लक्ष जरा विचलित झाल्याबरोबर, खोटं खोटं का असेना ‘कायरा’नी मस्तपैकी ओठ काढत नाराजीचा सूर लावला. मी उगी उगी करत संधी साधून ‘कायरा’ला हातात घेतलं. ‘हा कोण बाबाजी?’ म्हणून डोळे मोठ्ठे करून ती कुतूहलानी पाहत होती. ‘हे कोण आबा आहेत?’ असं लाडिक स्वरात म्हणत नतानी माझा डायरेक्ट आजोबा करून टाकला. एरवी मी कदाचित नाराज झालो असतो, पण हातात ते पिल्लू असतांना मस्त वाटत होतं!

2 C

कसं कुणास ठाऊक, पण मला लहान बाळ सहजपणे हातात घेता येतं! त्याची मान सांभाळणं, उसळ्या मारल्या तरी गांगरून न जाणं, असं सारं मला व्यवस्थित जमतं. बरेचजणं, ‘नको रे बाबा!’ म्हणून त्या फंदात पडत नाहीत. लहान बाळांच्या अंगाला एक मस्त गंध असतो. बेबी टाल्कम पावडर, अंगाला लावायला येणाऱ्या बाईंनी केलेलं मालिश, आईचा आणि शी शू, असा संमिश्र गंध! ‘कायरा’चा मऊशार स्पर्श मला जाणवत होता. चित्रविचित्र शिट्या, ‘अले, अले, कायला तू कुते आलिश?’ असे उगाचच बोबडे बोल काढत मी तिच्याशी बोलू लागलो. आणि ती बया चक्क हसली! मला खूप वर्षांपूर्वीचा ३१ जानेवारी आठवला. कर्वेनगरमधील डॉक्टर वर्तक बाईंच्या प्रसूतीगृहात रेवतीचा जन्म झाला. मृणालनंतर तिला प्रथमच हातात घेणारा बहुधा मीच होतो. आजही तो स्पर्श लक्षात आहे. इवल्याश्या बोटांनी माझं बोट घट्ट धरून ठेवणारा!

2 D

पिल्लू रेवतीची अनेक रुपं आठवतात. तिला खाण्याचा प्रचंड कंटाळा, मग आई आणि आजी तिचे लाड करत तासंतास पाठपुरावा करत असत. ती फारसं बोबडं न बोलता फारच लवकर स्पष्ट बोलू लागली. कुणी तिच्याशी बोबडं बोलू लागलं, की ‘हा वेडा माणूस असं का बोलतोय’ अश्या नजरेनं ती पाहत असे. गणपतीला ‘ममंती’, बेदाण्याला ‘बेनींदाणा’ किंवा डुकराला ‘डकलू’ असे तिचे काही खास शब्द होते. उकिरड्याजवळ डुकरं पाहणे हा तिचा आवडता छंद, मला पुलंच्या ‘शंकऱ्या’ची आठवण करून देत असे. पावसाळी हवेत लेण्याद्रीच्या पायऱ्यांवर हसणारी, एकीकडे रडत पण धडपडत सिंहगडावर रॉक क्लायंबिंग करणारी रेवती मला आठवते.

कधी संध्याकाळी उगाचच भोकाड पसरलं की मी तिला घेऊन गच्चीत येरझाऱ्या घालत, काऊचिऊपासून राजकारणापर्यंत अगम्य गोष्टी सांगत शांत करीत असे. मुलांना धाक असावा, फालतू लाड होणार नाहीत असे संस्कार देण्याचा तो माझा प्रयत्न असे. माझ्या लहानपणी, माझे बाबा मी उगाच रडू लागल्यावर, चांगला अर्धा अर्धा तास रडू देत. शेजारचे यादव कुटुंबीय कासावीस होत, पण बाबांचा हट्ट कायम! ‘अहो, एकतर शिस्त आत्ताच लावली पाहिजे आणि चांगला व्यायामही होतो!’ अशी त्यांची श्रद्धा होती. आपलं लहान मूल पुढे कोण होणार याची आपल्याला सुतराम कल्पना नसते. खूप शुभेच्छा, इच्छा, आकांक्षा आणि अपेक्षा असतात. कधी आपली अपुरी स्वप्नं आपण त्यांच्यात पहात असतो. मुलांवर संस्कार करणं हा आपला जन्मसिध्द हक्क आहे असं आपण समजतो. आपले संस्कार, आपण कोण हे पुढे चालू राहावं अशी आपली धडपड चालू असते. प्रजनन, आपला वंश चालू ठेवणे ही निसर्गसुलभ प्रवृत्ती आहे. आपली परंपरा चालू राहावी, आपल्या मागे आपली काहीतरी खूण रहावी, असं वाटणं ही आदिम भावना आहे. समृध्द परंपरेचं अखंडत्व अबाधित राहावं ही समाजीवनाची गरज आहे. पण त्यामुळेच निकोप, सक्षम संस्कार देणं ही आपली जबाबदारी असते.

Image 11

मागे एकदा, मुंबईत गेटवेला संध्याकाळी आम्ही बोटीची सफर करत होतो. बोटीच्या धीम्या गतीबरोबर येणारी हलकी झुळूक आणि मुंबईचं असंख्य दिव्यांनी उजळलेलं रूप पाहण्यात रेवतीही दंग झाली होती. मधेच बोट डुचमळायला लागल्यावर, ‘आता बोट बुडणार आहे!’ म्हणून रेवतीनं भोकाड पसरलं. आणि मग परत येईपर्यंत ज्या आवेगानं ती मला बिलगली होती, त्यातला गाढ विश्वास आजही मला लख्ख आठवतो! रेवती आणि मी, बापलेकीचं हे नातं पुढील पाचसहा वर्षात उमलत गेलं आणि असं नातं असणं याबद्दल मी स्वतःला नशीबवान समजतो. कायरा हातात असतांना त्या स्पर्शातून हे सारं झर्रकन डोळ्यासमोर तरळून गेलं.

2 A

खरंच, निरपेक्ष निरागस स्पर्शात एक जादू असते. आपल्या पाच ज्ञानेद्रियांपैकी दृष्टी, गंध, चव आणि श्रवण ही एकतर्फी आहेत. यातून आपण सभोवतालाचं ज्ञान मिळवतो. पण स्पर्श हे प्रकरण वेगळं आहे. त्यात एक अन्योन्य परस्पर संबंध आहे. अबोल स्पर्शातून एक स्पष्ट देवाणघेवाण होत असते! फक्त स्पर्श आपल्याला काय काय सांगून जातो. रेवतीच्या स्पर्शातून आपण बाप असल्याच्या जबाबदारीची स्पष्ट जाणीव होती. पण परवा ‘कायरा’चा स्पर्श वेगळा होता. त्यात आजोबा असल्याचा सुखद अनुभव होता. नात म्हणजे दुधावरची साय असा लाडिक भाव होता. दोन्हीतून जाणवणारं अबोध नातं होतं. त्यात  अपेक्षा होत्या पण बंधनं नव्हती. परस्पर संबंध अत्यावश्यक असण्याची गरज सांगणारी ती प्रतीकं होती. मानवी इतिहासाच्या साखळीतील आपणही एक दुवा असल्याची खात्री देणारा निर्व्याज भाव होता, एक समाधान होतं!

  • वसंत वसंत लिमये
Standard

दीपस्तंभ

Image 2

‘आयआयटी’तून आमचा पंधरा सोळा जणांचा ग्रुप रॉक क्लायंबिंगच्या सरावासाठी कान्हेरी केव्हज परिसरात गेला होता. १९७८चा डिसेंबर महिना. एकतर विद्यार्थीदशा त्यामुळे आर्थिक टंचाई, गिर्यारोहण अजून फारसं लोकप्रिय नव्हतं. त्यामुळे चांगल्या साधन सामुग्रीचा तुटवडा, तरी बरं ‘आयआयटी माउंट’ क्लब असल्यामुळे आमच्याकडे बरी इक्विपमेंट होती. शेजारीच एक चारपाच जणांचा जरा सीनियर ग्रुप होता. चांगले कपडे, इंग्लिशमधे गप्पा, ‘गुजू’ असावेत म्हणून आम्ही दुर्लक्ष केलं. माझ्या भुकेल्या नजरेनं त्यांची इम्पोर्टेड, रंगीबेरंगी इक्विपमेंट कधीच हेरली होती, म्हणूनच माझं त्यांच्यावर बारीक लक्ष होतं. त्याकाळी ‘तोडी’चे काहीसे कडक दोर, लोखंडी कॅरॅबिनर्स इत्यादी भारतीय सैन्यासाठी बनवली जाणारी निकृष्ट दर्जाची इक्विपमेंटच आम्हा गरीब पामरांना उपलब्ध असे. वजनाला हलकी, चकचकीत, इम्पोर्टेड इक्विपमेंट क्वचितच पहायला मिळे. एकीकडे गिर्यारोहणाचा प्रचंड प्रामाणिक ध्यास आणि ऐपत नसणे यामुळे एक बुभुक्षितपणा आलेला. त्यामुळे माणसांपेक्षा इक्विपमेंटकडे आधी लक्ष जात असे. तो काळच वेगळा होता!

Image 7

मी कॅरॅबिनर ब्रेक पध्दतीने रॅपेलिंग, म्हणजेच दोरावरून उभा कडा उतरण्याचा सराव करत होतो. मी उतरायला सुरुवात करणार एव्हड्यात ‘गुजू’ ग्रुपमधील एक काहीसा स्थूल माणूस जवळ आला. ‘अरे साब, यह रोप कॅरॅबिनरमे ऐसे नाही, ऐसे लगाते है! नही तो रोप ट्विस्ट हो जायेगा!’ असं म्हणून हसतमुखानं त्या व्यक्तीनं चूक सुधारून दिली आणि संभाषण न वाढवता तो परत त्यांच्या ग्रुपमधे सामील झाला. रॅपेलिंग करताना मला माझी चूक उमगली. थोड्या वेळाने मी आपणहून त्या माणसाशी ओळख करून घेतली. त्यांचं नाव होतं, ‘हरीश कापडिया’. अचानक माझी ट्यूब पेटली, त्या काळी गिरीभ्रमणासाठी बायबल म्हणून वापरात असलेल्या, लोकप्रिय ‘Trek the Sanhyadris’ या पुस्तकाचे लेखक ‘हरीश कापडिया’! ‘आयआयटी’ क्लबची त्यांनी मोठ्या आस्थेनं चौकशी केली. त्यांच्यासोबत असलेल्या शिरीष पटेल या मान्यवर व्यक्तीशी ओळखही करून दिली. गुजराथी, मराठी अश्या संमिश्र भाषेत हसतमुखानं संवाद साधणारे हरीशभाई माझ्या चांगलेच लक्षात राहिले.

Image 1

हरीश कापडिया यांचा जन्म १९४५ सालातला. आडनावाशी इमान राखत लक्ष्मीदास मार्केटमध्ये वडलांच्या दुकानात ‘गादी’वर बसून काम करणारा कापड व्यापारी. वयाच्या ऐन पंचविशीत न मळलेल्या अनवट डोंगर वाटांनी या माणसाला वेड लावलं आणि त्यानंतर गेल्या पन्नास वर्षांतील हरीशभाईंची गिरीभ्रमण आणि गिर्यारोहण या विषयातील नेत्रदीपक कामगिरी थक्क करणारी आहे. सह्याद्रीतील उदंड भटकंतीचा परिपाक म्हणजे ‘Trek the Sanhyadris’ हे महाराष्ट्रातील पहिलं शास्त्रोक्त गाईडबुक! ७७ साली प्रकाशित झालेल्या या पुस्तकानं महाराष्ट्रात गिरीभ्रमण लोकप्रिय होण्यात खूप महत्वाचं योगदान आहे. हरीशभाईंनी गिर्यारोहणातील बेसिक आणि अॅडव्हान्स कोर्स केल्यानंतर, १९६२ सालात हिमालयात गिर्यारोहण मोहिमांवर जायला सुरुवात केली. पंचमढी येथे प्रस्तरारोहणाची त्यांनी मुहूर्तमेढ रोवली. गिर्यारोहक म्हणून त्यांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत त्यांनी ३८ शिखरं सर केली आहेत, ज्यातील २१ शिखरांवर त्यांनी सर्वप्रथम चढाई केली आहे. हिमालयातील ९ आंतरराष्ट्रीय मोहिमा यासोबत ७० ट्रेक्सच्या निमित्ताने त्यांनी हिमालय अक्षरशः पिंजून काढला. हिमालयातील अनेक अवघड, उपेक्षित आणि अनोळखी दऱ्याखोऱ्यात सातत्याने शोधमोहिमा केल्या. याच प्रयत्नात त्यांनी १६० दुर्गम खिंडी पार केलेल्या आहेत. तिबेट, लदाख, सियाचेन हिमनदी, पूर्व काराकोरम, पूर्व स्पिती भागातील लिंग्ती खोरे, किन्नौर, गढवाल, कालाबालंद हिमनदी, उत्तर सिक्कीम आणि अरुणाचल प्रदेशातील तवांग गिरीशृंखला, अश्या शोधमोहिमांची यादी न संपणारी आहे. काराकोरम भागात, कश्मीर अशांततेवरील एक तोडगा म्हणून ‘सियाचेन पीस पार्क’ सारख्या पुढाकारासंदर्भात त्यांनी गेली कित्येक वर्षं अथक प्रयत्न केले आहेत. ३७ वर्षं त्यांनी समर्थपणे हिमालयन क्लबच्या ‘हिमालयन जर्नल’चं संपादन केलं. विविध व्याख्याने, १७ पुस्तकं आणि विपुल लेखनाद्वारे अस्ताव्यस्त पसरलेल्या जगड्व्याळ हिमालयाच्या अंतरंगाचा शोध घेतला आणि विस्तृत अनुभवाचा खजिना लोकांसमोर आणला. या साऱ्याच प्रवासातील चिकाटी, सातत्य आणि हरीशभाईंचा व्यासंग स्तिमित करणारा आहे.

Image 5

माझ्या गिर्यारोहणाची सुरुवात आयआयटीत असताना झाली. माझी आणि सोबतच्या सवंगड्यांची पार्श्वभूमी निम्न मध्यमवर्गीय, म्हणूनच मोहिमांच्या आयोजनात नेहमीच आर्थिक चणचण भासे. याउलट हरीशभाईंचा ‘The Mountaineers’ हा क्लब तसा सधन लोकांचा, त्यामुळे त्यांच्या सर्वच मोहिमा स्वतःच्याच बळावर, बाहेरून कुठलेही अर्थसहाय्य न घेता आयोजित होत असत. आमची आर्थिक बाजू लंगडी असल्यानं आमच्या मोहिमांना बाहेरच्या अर्थसहाय्याची नेहमीच गरज भासे. ‘त्यांचं काय बुवा बरं आहे!’ अश्या धारणेतून एक सुप्त असूया आमच्या मनात होती. तरी आज प्रकर्षानं आठवणारी गोष्ट म्हणजे हरीशभाईंनी नेहमीच आम्हाला हात आखडता न घेता मार्गदर्शन केलं. कालाबालंद, कामेट आणि कांचनजंगा या मोहिमांच्या निमित्ताने त्यांनी केलेली भरघोस मदत आणि मार्गदर्शन मला आजही चांगलं आठवतं!

Image 3A

हरीशभाईंच्या अभिमानास्पद कारकीर्दीचा अनेकवेळा गौरव झालेला आहे. इंडियन माउंटेनीयरिंग फाउंडेशन तर्फे १९९३ साली राष्ट्राध्यक्षांच्या हस्ते सुवर्णपदक मिळाले. एव्हरेस्ट विजयाच्या सुवर्ण जयंतीनिमित्त रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटीतर्फे, २००३ साली इंग्लंडच्या राणीच्या हस्ते त्यांना ‘Patron’s Medal’ प्रदान करण्यात आलं. २०१७ मध्ये UIAA तर्फे ‘Piolets D’or Asia’ हा अंतरराष्ट्रीय सन्मान त्यांना प्राप्त झाला. गिर्यारोहण क्षेत्रातील हा ऑस्कर सन्मान असल्याचं मानलं जातं. आपल्या देशात तसेच इतर अनेक देशातून त्यांना विविध सन्मान मिळालेले आहेत.

Image 4

हसतमुख हरीशभाई तसे मितभाषी आहेत. बोलण्याची वेळ आल्यास ते त्यांची मतं स्पष्ट आणि परखडपणे मांडतात. ह्यामुळेच सुरुवातीस त्यांचा एक अदृश्य दबदबा जाणवत असे. पुढे परिचय वाढल्यानंतर अनेकदा त्यांच्याशी उद्बोधक संभाषणं झाली. लक्ष्मीदास मार्केटमधील दुकानात जिलबी, ढोकळा आणि कडक मसाला चाय बरोबर रंगलेल्या गप्पा मला आठवतात. त्यांना पटणारं कारण असेल तर ते कधीच आढेवेढे घेत नाहीत. महिन्याभरापूर्वीचा प्रसंग. गेल्या वर्षी आम्ही सिक्कीम ते लदाख असा १२,००० कि.मी. प्रवास करून ‘हिमयात्रा २०१८’ ही मोहीम केली. त्यानिमित्त ८ जून २०१९ रोजी ‘साद हिमालयाची’ हे पुस्तक प्रकाशित होणार आहे. पुस्तकाची जुळवाजुळव सुरु असतांना अर्पण पत्रिकेचा विषय समोर आला. ‘हिमयात्रा २०१८’ ही एका अर्थानं तशी सोपी परंतु संस्मरणीय अशी शोधमोहीम होती. साहजिकच माझ्या कलंदर भटकंतीतील सुरुवातीच्या काळातील गुरूची आठवण होणं स्वाभाविक होतं. मी हरीशभाईंना फोन लावला. त्यांच्या भिडस्त स्वभावानुसार ते म्हणाले, ‘अरे, मुझे क्यू बुला रहे हो? मुझे भाषण वाषण नही आता है!’ थोडा प्रेमळ आग्रह केल्यावर ते तयार झाले! ‘साद हिमालयाची’ हे पुस्तक त्यांना अर्पण केलं आहे आणि त्यांच्याच हस्ते ते पुस्तक प्रकाशित होणार आहे, हे मी आमचं भाग्य समजतो.

Image 6

तळहातावरील रेषांप्रमाणे पूर्व पश्चिम पसरलेल्या हिमालयातील दऱ्याखोरी, शिखरं अवगत असलेला हरीशभाई हा चालताबोलता विश्वकोष आहे. ब्रिटिशांनी आपल्यावर राज्य केलं म्हणून त्यांच्यावर राग आहे, परंतु त्यांची अभ्यासक वृत्ती आणि Documentation करण्याचा कटाक्ष उल्लेखनीय आहे. आपल्याकडे ही वृत्ती अभावानेच आढळते. हरीशभाईंचा व्यासंग हे या वृत्तीचं मूर्तिमंत उदाहरण आहे. आज गिरीभ्रमण आणि गिर्यारोहण क्षेत्रातील बोकाळत असलेल्या हानिकारक, विपर्यस्त प्रवृत्ती पाहता, हरीशभाई म्हणजे झाकोळून आलेल्या आभाळा खालील  दीपस्तंभ भासतात. सध्या अरुणाचल आणि ईशान्य भारतातील पर्वतशृंखला यासंदर्भात हरीशभाईंचे लिखाण चालू आहे. या वयातील त्यांचा उत्साह, चौकसपणा आणि अभ्यासक वृत्ती तरुणांनाही लाजवणारी आहे. काही ऋणातून कधीच मुक्त होता येत नाही, आणि माझी तशी इच्छाही नाही! हरीशभाईंचा मी केवळ कृतज्ञ आहे. त्यांच्या उत्तम आयुरारोग्यासाठी आणि समृद्ध लेखनासाठी मनःपूर्वक शुभेच्छा!

Standard

मंतरलेला रविवार

WhatsApp Image 2019-03-28 at 12.00.45

मंतरलेला रविवार

बारा वर्षांपूर्वीची गोष्ट असेल. मी, मृणाल, चिन्या आणि विलास असे चौघं कोकण सफरीला निघालो होतो. दापोली, दिवेआगर असं करत आम्ही दिघी जवळ राजपुरीच्या खाडीपाशी पोचलो. कधीपासून डोक्यात एक कल्पना होती की एखाद्या माच्छीमाराच्या बोटीत बसून खाडीवर फेरफटका मारायचा! दिघीत चौकशी करून आम्ही बोट मिळवली आणि कुडा-मांदाडच्या लेण्यांपर्यंत दोन तासांची धमाल सफर आम्ही केली. मग आम्ही निघालो होतो आगरदांडा, मुरुड मार्गे रेवदंडयाकडे. बोटीच्या सफरीची आम्हाला चटक लागली होती. रेवदंडयात चौकशी करून एका मध्यस्थामार्फत आम्ही दुसऱ्या दिवशी सकाळी कुंडलिकेच्या खाडीवर जाण्यासाठी बोट ठरवली.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी रेवदंडयाच्या बस स्थानकाशेजारच्या जेटीवर एक मच्छिमार बोट आमची वाट पाहत उभी होती. खाली त्रिकोणी रुमाल लावलेला, त्याला ‘सुरका’ म्हणतात, भरपूर तेल लावलेले विरळ होत जाणारे केस, खारा वारा आणि उन्हानं रापलेला तांबूस लाल वर्ण, किरकोळ शरीरयष्टी आणि हसतमुख चेहरा, असे आण्णा मुंबईकर आमची वाट पहात होते. बोटीच्या इंजिनाची घरघर सुरू झाली आणि जानेवारी महिन्यातील खारा गार वारा सुखावणारा होता. सुरवातीस आण्णा काहीसे अबोल होते, पण काही वेळातच त्यांची कळी खुलली आणि गप्पा सुरू झाल्या. आण्णांचा गाव चौलच्या पुढील आग्राव. खाडीवरची आणि समुद्रावरील मच्छिमारी, जुन्या काळचं स्मगलिंग, चौलचा इतिहास, स्वैर गप्पा चालल्या होत्या. बोलता बोलता आण्णांनी पाडव्याच्या दुसऱ्या दिवशी घडणाऱ्या बोटींच्या शर्यतीचा विषय काढला, आमची उत्सुकता चाळवली गेली. मग आण्णांनी रसभरीतपणे शर्यतीचं वर्णन केलं आणि येत्या पाडव्याला ‘तुम्ही नक्की या!’ असं आग्रहाचं आमंत्रणही दिलं. आम्ही जेटीवर परतलो आणि तिथेच आण्णांचा मुलगा दीपक भेटला. निघतांना आण्णांनी पुन्हा पाडव्याची आठवण करून दिली.

WhatsApp Image 2019-03-28 at 12.00.46 (1)

CJ1

लवकरच येणाऱ्या पाडव्याला आम्ही आठवणीनं आग्राव येथे परत आलो आणि आण्णांनी दिलेला शब्द पाळला. मुंबईकर कुटुंबाच्या आदरातिथ्याने आम्ही भारावून गेलो. बोटींची शर्यत, रंगीबेरंगी उत्साही वातावरण, बँजो संगीताच्या तालावर थिरकणारी पावलं, चविष्ट ताजी मासळी या साऱ्यांनीच आम्हाला वेड लावलं! पुढील दोनचार वर्षांत मुंबईकरांकडे अनेकदा जाणं झालं. दीपक, त्याची बायको रूपाली, मुलगी दिशा आणि धृव म्हणजेच ‘बाबू’, सारे छान ओळखीचे झाले. लहानगा ‘बाबू’, पोपट करून दाखव म्हटलं की ओठांचा चंबू करून दाखवायचा आणि मी त्याचा विशेष लाडका! आता गणपतीत माझी नित्याची फेरी असते. पाहता पाहता मी ‘घरचाच’ कधी झालो ते कळलंच नाही. एका कोळी कुटुंबानं खऱ्या अर्थानं निर्व्याज, निरपेक्ष, लाघवी प्रेम या शब्दांची नव्यानं ओळख करून दिली. दर महिन्या दोन महिन्यातून दीपकचा उन्मेखून फोन येतो. ‘काय तब्बेतपाणी ठिक? मॅडम कश्या आहेत? रेवती काय म्हणते?’, काहीही काम नसता, केवळ खुशाली विचारण्यासाठी प्रेमानं येणारा तो फोन मला नवलपूर्ण वाटायचा! काही माणसं का भेटतात, प्रेमात पडतात, जीव लावतात हे मला न उलगडलेलं कोडं आहे. या बाबतीत मी नशीबवान आहे हे मात्र खरं!

WhatsApp Image 2019-04-08 at 18.48.20

गेल्या आठदहा वर्षांपासून आम्ही ‘हाय प्लेसेस’च्या माध्यमातून ‘Creek Jaunt’ अशी सफर दर वर्षी आमच्या मित्रमंडळींसाठी आयोजित करू लागलो. या सफरीच्या आयोजनात अर्थातच दीपक मुंबईकराचा सिंहाचा वाटा असतो. या वर्षी नियोजनाची सूत्रं निर्मलच्या हाती होती. सुनील आणि अपर्णा बर्वे, सुहिता थत्ते आणि तिच्या दोन मैत्रिणी – स्मिता सरवदे आणि रोहिणी हत्तंगडी, श्रीराम आणि शुभदा दांडेकर, डॉ. दीपक रानडे आणि मेधा खाजगीवाले असे नवे पाहुणे. याशिवाय प्रफुल तालेरा यांचा दहाजणांचा वाडिया कॉलेजमधील ग्रुप होता. मृणाल, प्रेम आणि नमा, संजय रिसबूड, बाबा देसवंडीकर आणि त्याचे मित्र असे नेहमीचे सदस्य, हे सारे यावर्षी सोबत होते. पाडव्याच्या दुसऱ्या दिवशी म्हणजे ७ एप्रिलच्या रविवारी आम्ही सारे ११ वाजता गोफण येथील जेटीवर भेटलो.

WhatsApp Image 2019-04-09 at 10.43.04

WhatsApp Image 2019-04-08 at 18.48.16

WhatsApp Image 2019-04-08 at 10.39.27

कुंडलिका नदी गरुडमाची जवळच्या दरीत उगम पावते. तीन दिशांनी येणारे स्त्रोत एकत्र येऊन उत्तरेच्या दिशेने निघतात. याठिकाणी एका खाली एक अशी तीन कुंडं तयार झाली आहेत. एका कुंडातून दुसऱ्या कुंडात अश्या उड्या घेत ही नदी उगम पावते आणि म्हणूनच कदाचित तिला ‘कुंडलिका’ म्हणत असावेत. एक भलं थोरलं वळण घेऊन कुंडलिका पश्चिमेकडे प्रवास सुरू करते. याच नदीत टाटाच्या भिरा येथील विद्युत केंद्रातून घाटावरील मुळशी धरणाचं पाणी सोडले आहे. हा विद्युत प्रकल्प म्हणजे टाटांच्या दूरदृष्टीचे द्योतक असे गेल्या शतकातील इंजिनियरिंग आश्चर्य आहे! पश्चिमेकडील प्रवासात ही नदी मुंबई-गोवा महामार्ग कोलाड येथे पार करून रोह्याकडे जाते. रोह्याच्या खाली सात आठ किमीनंतर हिचं रुपांतर खाडीत होऊ लागते. इथून पुढे सुमारे अठरा किमी अंतर पार करून ही खाडी रेवदंडा येथे अरबी समुद्रास मिळते. ‘Creek Jaunt’ या सफरीत हे अठरा किमी अंतर आम्ही पार करणार होतो. खाडीच्या तोंडाशी दक्षिणेस ‘कोर्लई’ किल्ला तर उत्तरेस ‘रेवदंडया’चा किल्ला आहे.  रेवदंडयाच्या थोड्या आतल्या बाजूस चौल गाव आहे. चौल हे अतिप्राचीन काळापासून प्रसिध्द असलेले बंदर, पण आज त्या गावाला समुद्राचा स्पर्शही होत नाही! अनेक शतकांपूर्वी रेवदंडा आणि चौल यादरम्यानची खाडी गाळामुळे भरून गेली. भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील रेवदंडा बेटाच्या आडोश्याला फार पूर्वी चौल हे बंदर अतिप्रसिध्द होतं आणि त्याचे विविध ठिकाणी ऐतिहासिक संदर्भ देखील आढळतात.

WhatsApp Image 2019-04-08 at 18.48.24

प्रफुल्ल तलेरा यांचा एक ग्रुप आणि आमचा ग्रुप अश्या मिळून दोन बोटी होत्या. भरतीची वेळ असल्याकारणानं बोटीवर चढणं सोपं गेलं. एकमेकांना हात देत आम्ही आपापल्या बोटीत स्थानापन्न झालो. सर्वच बायकांचा आणि त्यातही विशेष म्हणजे रोहिणी हट्टंगडी यांचा उत्साह कौतुकास्पद होता. खाडीच्या संथ पाण्यावर, बोटीची मंद घरघर ऐकत आमचा प्रवास सुरु झाला. खाडीवरून येणाऱ्या वाऱ्यामुळे उन्हाचा तडाखा जाणवत नव्हता. दोन्ही काठांवरील जमिनीपेक्षा जेमतेम सात आठ फूट खाली असलेल्या पाण्यावरून जात प्रवास सुरु होता. काठावरील शहरीपणाचा बकालपणा जणू अदृश्य झाला होता. दुतर्फा असलेलं खारफुटीचं गर्द हिरवं जंगल आणि अधून मधून डोकं वर काढणारी नारळ आणि ताडामाडाची झाडं लक्ष वेधून घेत होती. वेगवेगळे पांढरे शुभ्र बगळे आणि मधेच चित्कारणारे सिगल्स यांनी लाटांच्या लपलपाटासोबत एक मस्त लय पकडली होती. थंडगार बियर, कोकम सरबत, यासोबत मस्त तळलेली सुरमई आणि कोथिंबीरीच्या वड्या अशी दीपकच्या आदरातिथ्याची लयलूट होती. हसणं, खिदळणं आणि ‘सेल्फी’ला ऊत आला होता. पाउणतासाच्या संथ सफरीनंतर, अचानक धूसर करड्या मृगजळाप्रमाणे भासणाऱ्या पश्चिम क्षितिजावर एक पांढरं शिड दिसू लागलं. पाठोपाठ आणखी चार शिडं दृष्टीपथात आली आणि त्यासोबत भळाळणाऱ्या वाऱ्यावर तरंगत ढोलताशाचे पुसट स्वर ऐकू येऊ लागले. पुढील वीस मिनिटांतच जादूची कांडी फिरावी त्याप्रमाणे आमच्या भोवतालचा आसमंत पार बदलून गेला! शर्यत खेळणाऱ्या शिडाच्या नौका आणि त्यांच्या भोवती इंजिनच्या थरथराटासह बॅन्जो संगीतावर थिरकणारी पावलं घेऊन, अंदाजे दहा हजार कोळीबांधव सुमारे दीडशे बोटींवर स्वार होऊन शर्यतीला प्रोत्साहन देत होते. काही खास कोळी वेशातील बाप्ये, रंगीबेरंगी साड्या, भक्कम सोन्याचे भरघोस दागिने आणि माळलेले गजरे यासह बेभानपणे नाचणाऱ्या बायका. साऱ्या आसमंतातच एक धुंद करणारं जादुई चैतन्य होतं! बोटीला बोटी अलगद भिडत होत्या. इकडची माणस तिकडच्या बोटीवर जाऊन बिनधास्त नाचत होती. ‘तुमचं आमचं’ कधीच विरघळून गेलं होतं. एका अफाट मस्तीत, मौजमजा करत पुढील दीड दोन तास कसे निघून गेले ते कुणालाच कळले नाही!

WhatsApp Image 2019-04-08 at 18.48.30

कोणे एके काळी, म्हणजे शंभर वर्षांपूर्वी कोर्लई, रेवदंडा, चौल आणि आग्राव या गावातील एकवीरा देवीची पालखी पाडव्याच्या दुसऱ्या दिवशी घाटावरील कार्ला येथील एकवीरेला भेटायला, पायी यात्रा करत घेऊन जात असत. पायी यात्रेकरूंना मदत म्हणून शिडाच्या नौकेने, गावकरी रोह्याजवळच्या झोळांबे गावी नेऊन त्यांना सोडत असत. मुंबई-गोवा हायवे तेव्हा नव्हताच! परतीच्या वाटेवर असतांना या शिडाच्या नौका गंमत म्हणून आपसात शर्यत लावू लागल्या. रस्ते झाले, आणि पायी यात्रा हळुहळू नाहीशी झाली, पण शिडाच्या नौकांची शर्यत मात्र टिकून आहे. पाडव्याच्या आधी दोन आठवड्यापासून या चारही गावातल्या आठ नौका दुरुस्त करून, तेलपाणी करून सजविल्या जातात. एक सिनियर आणि एक ज्युनियर अश्या प्रत्येक गावातून दोन बोटी स्पर्धेत उतरतात. आग्राव ते कुडे आणि मग परत येऊन साळावच्या पुलाला वळसा घालून, पुन्हा आग्राव जेटी अशी शर्यत असते. शंभर वर्षांहूनही अधिक जुनी अशी ही परंपरा आणि त्यासोबत चालणारा उत्सव हे स्थानिक कोळी बांधवांच्या जिवाभावाचं आहे.

WhatsApp Image 2019-04-08 at 11.08.26 (1)

समुद्रावरील मच्छिमारी, त्यातील धोके आणि अनिश्चितता हे तर त्यांच्या पाचवीलाच पुजलेलं. ‘आला दिवस आपला’ हा स्थायीभाव, म्हणूनच राहणी साधी. आलेली समृद्धी भरपूर सोन्याच्या रुपात बायकांच्या अंगावर, स्वभाव दिलखुलास आणि अगत्यशील. दीपकच्या बहिणीच्या लग्नाच्या वेळी आदल्या दिवशीच्या ‘हळदी’ला गेलो होतो. लग्नापेक्षा ‘हळदी’ महत्त्वाची! वीस पंचवीस घरांचा गाव पण त्या रात्री पाहुणे पाच हजाराच्या वर! सहा सात घरात स्वयंपाक झालेला. आठशे ते हजार किलो मटण, त्याच्या दुप्पट मासळी, कापलेल्या कांद्याचा डोंगर – आकडेच झीट आणणारे. यासोबत मद्य पाण्यासारखं वहात होतं आणि मुंबईकरांचा जीवघेणा आग्रह. माझ्या शहरी मध्यमवर्गीय मनाला थक्क करणारा प्रकार. रात्री खालच्या मांडवात संगीत दणदणत होतं. आमच्या सोबतच्या बायकांना, मृणाल आणि शमा यांना नाचायचा आग्रह, पण त्यांच्याकडे पाहून दीपकची आई म्हणाली, ‘कश्या गं तुम्ही लंकेच्या पार्वती! ए बायांनो, जरा यांना दागिने द्या गं!’ शेजारच्या कोळीणींनी क्षणाचाही विचार न करता आपआपल्या गळ्यातल्या माळा काढून या दोघींच्या गळ्यात घातल्या. प्रत्येकीच्या गळ्यात पाउण किलो तरी सोनं होतं! हे असं निरपेक्ष, बिनहिशेबी प्रेम कळायलाच अवघड, पण हे त्यांच्या रक्तातच असतं! अश्या कोळी मित्रांच्या सहवासातील गेला रविवार मंतरलेला नसता तरच नवल!

WhatsApp Image 2019-04-08 at 10.39.28     CJ2

  • वसंत वसंत लिमये

Standard