गरुडभरारी

IMG_20190225_130205

२७ सप्टेंबर १९८९ रोजी लोणावळ्याजवळील राजमाची येथे भारतातील पहिला आउटडोअर मॅनेजमेंट डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम ‘भारत पेट्रोलियम’साठी हाय प्लेसेसच्या माध्यमातून आम्ही आयोजित केला होता. गेल्या ३० वर्षांच्या कालावधीत, वर्षात २/३ अशी सुरुवात करून, आता एका वर्षात ७०० पेक्षा जास्त कार्यक्रम आम्ही आयोजित करतो. तात्पुरते कॅम्प, रिझॉर्ट नंतर सिंहगडावरील MTDC रिझॉर्ट आणि ‘टिळक बंगला’, १० वर्षांच्या कालावधीसाठी भाड्याने घेतले होते. कार्यक्रमांची वाढणारी संख्या लक्षात घेऊन आपलं स्वतःचं ‘सेंटर’ असावं असं आमचं स्वप्न होतं. २००४ साली ‘गरुडमाची’च्या स्वरुपात हे स्वप्न प्रत्यक्षात आलं. ताम्हिणी घाटातील ५४ एकर जागेत गरुडमाची येथे २०० जणांची राहण्याची सोय असलेले भारतातील हे पहिलेच Purpose Built स्थायी सेंटर आहे. एव्हाना हाय प्लेसेस परिवारात सुमारे १५० मंडळी सामील झाली होती.

आउटडोअर मॅनेजमेंट डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅमसाठी सुरक्षितता अतिशय महत्वाची! हे सर्व कार्यक्रम निर्विघ्नपणे सुखरूप साध्य होण्यासाठी लागणारे साथीदार म्हणजे ‘आउटडोअर एक्स्पर्ट’. १५/२० सदस्यांच्या आउटडोअर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅमसाठी ३/४ आउटडोअर एक्स्पर्ट गरजेचे असतात. सध्या हाय प्लेसेस परिवाराशी संलग्न असे सुमारे १०० हून अधिक आउटडोअर एक्स्पर्ट सामील आहेत. प्रत्येक आउटडोअर एक्स्पर्ट्स कडे गिरीभ्रमण, रॉक क्लायम्बिंग, निसर्ग निरीक्षण, दिशावेध, रेस्क्यू अश्या तंत्रांचे शास्त्रशुद्ध ज्ञान असणे आवश्यक असते. हाय प्लेसेस परिवारातील आउटडोअर एक्स्पर्ट्स साठी नियमितपणे तांत्रिक सरावासाठी प्रशिक्षण आयोजित केले जाते. चाकू, सुरीला अधूनमधून धार लावावी लागते त्याप्रमाणेच हे प्रशिक्षण आवश्यक असते. याच गरजेतून २००६ साली ‘गरुड भरारी’ या संकल्पनेचा जन्म झाला.

‘गरुड भरारी’ ही ४८ तास चालणारी Outdoor Adventure Race आहे. यात ४ ते ५ जणांचे ८ ते १० संघ यात सहभागी होतात. केवळ तंत्राचे ज्ञान असण्यापलिकडे त्याचा प्रत्यक्ष वापर सफाईनं करता येणं गरजेचं असतं. यामुळेच ‘गरुड भरारी’ ही आउटडोअर एक्स्पर्ट्स साठी एक सत्वपरीक्षा असते. २००६ साली या स्पर्धेसाठी प्रमुख पाहुणे होते – महाराष्ट्रातील पहिले एव्हरेस्टवीर ‘सुरेंद्र चव्हाण’. २०१५ साली दुसरी ‘गरुड भरारी’ आयोजित करण्यात आली होती. त्या वर्षी, मुख्य वन संरक्षक श्री. सुनील लिमये आणि एअरमार्शल भूषण गोखले हे प्रमुख पाहुणे म्हणून लाभले होते.

महाराष्ट्रात गेल्या २० वर्षात गिरीभ्रमण, साहसी उपक्रम यात भाग घेणाऱ्यांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली आहे. सुरक्षिततेची पुरेशी काळजी न घेतल्यानं अपघातांची संख्या देखील वाढली आहे. याच संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने नुकत्याच नियम व मार्गदर्शक सूचना जाहीर केल्या आहेत. या मार्गदर्शक सूचना व्यवहार्य पद्धतीनं अंमलात आणण्यासाठी, या क्षेत्रांतील अनेक अनुभवी मंडळी एकत्र येऊन शासनाचा निर्णय अधिक सक्षम करण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. सदर विषय सध्या न्यायप्रविष्ट आहे. या पार्श्वभूमीवर ‘गरुड भरारी’ सारखे उपक्रम विशेष महत्त्वाचे ठरतात. यावर्षी २५, २६, २७ फेब्रुवारी या कालावधीत ‘गरुड भरारी २०१९’ आयोजित करण्यात आली होती. ५ जणांचे ८ संघ मिळून ४० आउटडोअर एक्स्पर्ट्स नी यात भाग घेतला. २५ तारखेस ही स्पर्धा विंग कमांडर नितीन वेलदे यांच्या हस्ते फ्लॅग ऑफ करण्यात आली. २७ तारखेस नेव्हीतील निवृत्त कमांडर दिलीप दोंदे यांच्या हस्ते पारितोषिक वितरण करण्यात आले. २००८ साली कमांडर दिलीप दोंदे यांनी शिडाच्या नौकेतून पृथ्वी प्रदक्षिणा करण्याचा, पहिले भारतीय म्हणून विक्रम स्थापित करण्याचा सन्मान प्राप्त केला. त्यांनी सदर कार्यक्रमात त्यांच्या या साहसी सफरीचे अनुभवकथन करून आउटडोअर एक्स्पर्ट्स ना मार्गदर्शन केले. आम्हा सर्वांसाठीच ही पर्वणी होती.

Image 14

सोबत ‘गरुड भरारी २०१९’ मध्ये भाग घेतलेल्या २ सदस्यांचे अनुभव देत आहे:

    19

 

 ‘गरुड भरारी २०१९’ या स्पर्धेची सांगता नुकतीच २७ तारखेला गरुड माचीवर पार पडली…२५, २६, आणि २७ फेब्रुवारी अशी ३ दिवस ही स्पर्धा होती…तशी आम्हा ‘Captains’ च्या दृष्टीने या स्पर्धेची सुरुवात तेव्हाच झाली होती जेव्हा आम्हाला राहुल पातुरकरने कळवले होते की ह्या वेळेस आमचे संघ, सहकारी आम्ही ‘Captains’ नी न निवडता ते चिठ्या उचलून ठरतील..त्यामुळे नशिबात कोण येईल हे कुणालाच माहीत नव्हते. पण एवढं नक्की होतं की फिटनेस सगळ्यांचा सारखा नसल्यामुळे खूप सराव करणं भाग होतं. ५ फेब्रुवारीला सर्वांना आपले आपले संघ कळले आणि सर्वजण जोमाने सरावाला लागले.

Image 6

आमच्या हातात तसे २० दिवस होते Race ची तयारी करायला. त्यामध्ये गरुडमाचीवर राहणाऱ्या मुलांनी तर जोमाने सरावाला सुरुवात केली. पहाटे उठून धावायला जाणे, क्लाइंबिंग, जुमारिंगचा सराव करणे, सायकलिंगचा सराव करणे इत्यादी गोष्टी प्रत्येक जण आपापल्या परीने करायला लागले. बघता बघता २५ तारीख कधी उजाडली कळलेच नाही. प्रत्येक संघाकडे किमान २५ किलो सामान असणे अनिवार्य केले होते. सर्वांनी त्या हिशोबाने आपल्या बॅगा भरल्या आणि सज्ज झाले. २०१५ साली झालेल्या स्पर्धेपेक्षा ह्या वेळेची स्पर्धा खूप वेगळी असणार होती अशी एक टीप मिळाली होती. पण नक्की काय वेगळं होणार ते २५ तारखेला सुरुवात झाल्यावर कळलं. आमचे लाडके मास्तर उर्फ वसंत लिमये सर, मृणाल मॅडम, आपटे सर आणि भारतीय हवाई दलाचे विंग कमांडर नितीन वेलदे यांच्या प्रोत्साहनपर शब्दांनी स्पर्धेची सुरुवात झाली. झेंडा दाखवून स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी प्रेम सरांनी आम्हा सर्वांना ‘उरी’ सिनेमातला “How’s the josh?’ हा प्रश्न विचारला आणि सर्वांनी एक सुरात ‘High Sir!’ असं उत्तर देऊन संपूर्ण ताम्हिणी घाट आमच्या आवाजाने दणाणून सोडला. पहिला दिवस गरुड माचीवरच विविध activity करत पार पडला. त्यादिवशी रात्री मात्र आम्हा सर्वांनी जंगलात जाऊन आपापले टेंट ठोकून मस्त चुलीवर खिचडी बनवून चांदण्यांच्या प्रकाशात ती खाण्याचा आनंद लुटला. रात्री झोपतांना मात्र आज Organizer मंडळींनी फारसं थकवलं नाही याचा अर्थ उद्या श्वास घ्यायलासुद्धा वेळ नसणार आणि छातीतला उरला सुरला सगळा श्वास बाहेर निघणार याची एक भीती मनात ठेवून सर्व जण झोपी गेले.

P1050718 - Copy

दुसऱ्या दिवशी पहाटे उठून प्रत्येकला हातात ५ लिटरचे पाण्याचे भरलेले कॅन (स्वतःच्या बॅग तर असणारच होत्या पाठीवर) घेऊन ट्रेक करायचा होता आणि तो करून डोंगरावर पोचल्यावर खाली येताना आम्हाला आमच्या टीम मधल्या एकाला ‘Stretcher’वर घाकून खाली आणायचे होते. हे करून सर्व जण थकून माचीवर नाश्त्याला परतले तोच नितीन सरांनी सर्वांना एक आनंदाची बातमी दिली…भारताने पाकिस्तान वर हल्ला करून दहशतवादयांचे तळ नष्ट केले होते. हे ऐकताच सर्वांचा थकवा दूर झाला आणि पुन्हा एकदा ‘भारत माता की जय’ आणि ‘How’s the Josh’च्या आरोळयांनी आम्ही ताम्हिणीचे डोंगर दणाणून सोडले. २६ तारखेच्या उरलेल्या दिवसात अजून काही activities केल्या, मग स्वतःचा राफ्ट बांधून त्यात राफ्टिंग, ३४ किमी सायकलिंग आणि मग रात्रीच्या किर्रर्र अंधारात घनदाट जंगलातून ट्रेक करत तो दिवस पार पडला. रात्री झोपायला गेलो तेव्हा शरीरातली सर्व शक्ती संपली होती, पण अजून एक दिवस पार पडायचा होता आणि तो सोपा नक्कीच असणार नाही अशी शंकेची पाल मनात चुकचुकत कधी झोप लागली कळलेच नाही.

MVIMG_20190225_210137

शेवटचा दिवस उजाडला आणि त्या दिवशी आम्हाला ‘गरुडक्षेप’ नावाचा ताम्हिणीतला एक अतिशय अवघड आणि बिकट असा अंगावर येणारा डोंगर चढायचा होता. तो चढून मग १५० फूट Rapelling करून माचीवर परत येऊन स्पर्धा संपणार होती. उरली सुरली सर्व शक्ती आम्ही एकत्र केली आणि त्या डोंगराला भिडलो. पाठ, पाय, गुडघे यापैकी प्रत्येकाचं काहीतरी एक नक्कीच दुखत होतं. पण त्याची पर्वा न करता सर्वांनी तो ट्रेक पूर्ण केला आणि त्या डोंगराला आमच्या इच्छा शक्तीपूढे झुकावंच लागले. Rappeling पूर्ण करुन सर्वांनी race संपवली. गेल्या ३ दिवसात खूप काही केलं होतं, खूप काही शिकायला मिळालं. स्पर्धा असूनही अनेक वेळा अश्या आल्या की समोरचा आपला प्रतिस्पर्धी नसून ‘Outdoor Community’ मधला आपलाच सहकारी आणि मित्र आहे या नात्याने निःसंकोचपण त्याला मदत केली. कोण जिंकलं कोण हरलं ह्याहीपेक्षा पुढे जाऊन ह्या ३ दिवसात आपण काय कमावलं ह्यामधे सर्वजण सुखी होते. हा अनुभवांचा साठाच पुढच्या गरुड भरारीची आणि आमच्यातील एका नवीन नात्याची पायाभरणी करणार होता. सांगता समारंभासाठी बोलावलेली व्यक्ती देखील खूप मोठी होती. शिडाच्या बोटीतून एकट्याने जगप्रदक्षिणा करणारे पाहिले भारतीय कमांडर दिलीप दोंदे सर. त्यांचं मोहिमेचं वर्णन आणि बोलणं ऐकून आम्ही सर्वच भावुक झालो. बक्षीससमारंभ संपला आणि आपटे सर आणि मृणाल मॅडमनी कार्यक्रमाची सांगता केली. हे सर्व संपू नये असं वाटत असलं तरी ते संपलं होतं. सांघिक कामगिरी म्हणजे नेमकं काय हे गेल्या ३ दिवसात समजलं होतं. अशा वेळी हेन्री फोर्ड ह्यांचे शब्द आठवतात – Coming together is a beginning, keeping together is progress, working together is success!

  • शार्दुल संत Team अग्निपंख

IMG_20190226_065141

‘WHAT DOESN’T KILL YOU MAKES YOU STRONGER’

7 फेब्रुवारी ला अजयने गरूड भरारीच्या व्हॉटसअप ग्रुप वर ऍड केलं आणि एका अविस्मरणीय, सर्वशक्ती आणि सर्वबुद्धी पणाला लावणाऱ्या थरारक , रोमांचक स्पर्धेचं रणशिंग फुंकलं गेलं…

यावेळच्या स्पर्धेला संघ निवड ड्रॉ पध्दतीने झाल्याने, सगळ्याच संघांना जिंकण्याची संधी होती आणि प्रत्येक सहभागी खेळाडूला आपल्या साथीदारांना समजून घेऊन, त्यांना बरोबर घेऊन, वेळ प्रसंगी त्याचा भार स्वतःवर घेऊन पुढे जाण्याचं चॅलेंज होतं.

P1050717 - Copy

10 – 15 वर्ष रॉक क्लाइंबिंग, ट्रेकिंग आणि सगळ्या आऊटडोअर स्पोर्ट्सचा दांडगा अनुभव असलेला, मनमिळाऊ, शांत डोक्याचा,जैक स्पॉरो,जॉन स्नो, डॅनहोस् मॅन तसेच बॉब मार्ली उर्फ अजय मोरे आमचा टीम लीडर होता, सुरज , राजू भाई, संतोष झोरे आणि मी – अशी आमची 5 जणांची टीम झाली होती. राजू भाई अबोव्ह 45 असून सुद्धा त्यांचा उत्साह दांडगा होता. मी पण नुकताच लिंगाणा ट्रेक करून आलो होतो म्हणून माझा पण स्लेफ कॉन्फिडन्स वाढलेला होता… सुरज पण एक चांगला आऊटडोअर एक्स्पर्ट आहे आणि संतोष तर तिथलाच असल्यामुळे त्याला परिसराची व्यवस्थित माहिती होती.

सगळेजण गरूडभरारी 2019 साठी काही न काही प्रॅक्टिस पण करतच होते. 24 फेब्रुवारीच्या संध्याकाळी सगळे 8 टीमचे पार्टीसिपंट म्हणजे 40 जण , MDC ला भेटलो. आज पहिल्यांदाच आम्ही OE नाही तर पार्टीसिपंट असल्याने आमची चांगली बडदास्त ठेवलेली होती… सगळे एकत्र आल्यामुळे फुल्ल गप्पा टप्पा, धिंगाणा चालू होता. प्रत्येकाला उद्या पासून चालू होणाऱ्या स्पर्धेची आस लागलेली होती.. आधीच्या म्हणजे गरूडभरारी 2015 च्या सहभागी खेळाडूंचा भाव चांगला वधारला होता.. ते पण काय असेल काय नसेल ते सांगत होते, कोंपिटीशन असून पण सगळे एकत्र येऊन नवीन सहभागी खेळाडूंना माहिती देत होते.

Image 1

25 ला सकाळी 10 वाजता सगळे जण ब्रेकफास्ट करून तयार झाले. जास्तीच सामान वेगळं करून ऑफिसला ठेवलं. प्रत्येक टीमला 25 किलो कमीतकमी वजन कॅरी करायचच होतं आणि परत ऑफिस मध्ये ठेवलेलं सामान परत कधी मिळेल ते माहीत नसल्याने आणि नक्की स्पर्धेत काय काय असेल ते माहीत नसल्याने, ‘think for the best and prepare for the worst’ या आऊटडोअर च्या थंब रुलने सगळ्यांनी सॅक भरल्या होत्या.

P1050719

11 वाजता लिमये सर, पुष्कराज सर आणि मृणाल मॅडम, प्रेम सर आणि इतर सर्व सर लोक , मार्शल्स आले आणि भारतीय हवाई दलाचे विंग कमांडर श्री. नितीन वेलदे सरांच्या हस्ते स्पर्धेचं ऑफिशियल फ्लॅग ऑफ झालं आणि सगळ्या टीम पळत वर ODC ला गेलो..

 7:30ला गरुडक्षेप ट्रेक होता…
कालचा नाईट ट्रेक चांगला झाल्याने उरलेली सर्व शक्ती लावून आम्ही आज पण तसाच परफॉर्मन्स करायचा असं ठरवलं होतं. वेळ चालू झाली आणि आमची टीम सगळ्यात पुढे होती.. पहिला चढ कसाबसा पूर्ण केला आणि सपाटी लागली… पण अंगात पळायची ताकत नव्हती.. माझे बाकीचे टीम मेंबर पुढे गेले.. सुरज मला सपोर्ट करायला माझ्या जवळपास चालत होता.. पुढचा टप्पा तर खूपच उभ्या चढाचा होता… आता आपण संपलो असं वाटत होतं, पण एकदाचा तो टप्पा पण पार केला आणि वर पोचलो. आता परत सपाट चाल होती..एकदाचा चढ संपला म्हणून हायसं वाटलं होतं तर उतार चालू झाला, त्यानेपण उरलेली सगळी ताकत संपवली… शेवटी तो ट्रेक संपला आणि आम्ही आलो काला पत्थर च्या रॅपलिंग पॅचवर, जवळपास 150 ft चा पॅच होता, पण आमच्यात सगळ्यांनी मस्त परफॉर्म करत ते फटाफट संपवलं.. आणि आम्ही पळत पळत गरूडभरारीची फिनिश लाईन एकमेकांचे हात धरून एकत्र पार केली…

पण शिकायला खूप मिळालं, स्वतःच्या मर्यादा कळल्या,लीडर कसा असावा, टीम वर्क च महत्व, संयम, चिकाटी, म्हणजे काय ते कळलं..

Image 15

‘HOW’S THE JOSH’ – ‘जय भवानी’ …
अश्या आमच्या वॉर क्रायच्या जयघोषात या स्पर्धेचा शेवट गोड करुन पुन्हा पुढच्या गरुड़ भरारीची उत्सुकता उराशी घेऊन माघारी फिरलो.!

लेखन :- अभिषेक आठवले. Team अश्वमेध

P1050761

         ‘गरुड भरारी २०१९’ यशस्वी होण्यामागे मृणाल परांजपे, पुष्कराज आपटे, प्रेम मगदूम, मिलिंद कीर्तने, सुरेंद्र चव्हाण, राहुल पातुरकर, अमोल पेंडसे, निर्मल खरे, शर्मिला, वंदना आणि इतर हाय प्लेसेस सदस्य यांचे अविरत कष्ट आणि संयोजन होते. तीस वर्षांच्या काळाकडे मागे वळून पाहतांना एक मस्त समाधान आहे, नवीन स्वप्नांची चाहूल आहे. मला खात्री आहे की हाय प्लेसेसचा गरुड अनेक भराऱ्या घेत राहील!

वसंत वसंत लिमये

Advertisements
Standard

दीपस्तंभ हरपला

दीपस्तंभ हरपला

Title foto

रविवार, 4 नोव्हेंबर. सकाळी दहाचा सुमार, रविवारमुळे वाटेत ट्रॅफिकही तुरळक होता. मी पुण्याहून मुंबईकडे निघालो होतो. गाडी पूर्व मुक्त मार्गावरून सुसाट पळत होती. डावीकडे ठाण्याच्या खाडीवर लहान मोठ्या गलबतांचे काळसर आकार दिसत होते. समोर दूरवर लायन गेटजवळील याऱ्यांच्या गर्दीतून, इंग्रजी ‘सी’ आकाराची माझगाव डॉकची ओव्हरहेड क्रेन डोकं वर काढत होती. एक चुकार सीगल चीत्कारत अगदी जवळून उडत गेला. माझं लक्ष हातातील सेलफोनवर फेसबुक पाहण्यात गुंतलं होतं. अचानक ‘अॅडमिरल आवटी गेले!’ अशी अक्षरं डोळ्यावर आघात करून गेली. मी सुन्न झालो होतो, क्षणार्धात आजूबाजूचा आसमंत वितळत धूसर झाला. ‘सर, हॉटेलकडे जायचं ना?’ ड्रायव्हरच्या शब्दांनी मी भानावर आलो. आम्ही बॅलार्ड इस्टेटच्या सिग्नलला पोचलो होतो. समोरच उजव्या कोपऱ्यावर काळपट तपकिरी रंगाच्या दगडी इमारतीवरील ‘मुख्यालय महाराष्ट्र नौसेना क्षेत्र’ अशी पाटी नजरेत ठसली. याच ठिकाणी १९८२ सालच्या ऑगस्ट महिन्यात मी अॅडमिरल एम. पी. आवटी यांना भेटलो होतो. थक्क करणाऱ्या योगायोगाचा विचार करत मन भूतकाळात गेलं.

८२ च्या ऑगस्ट महिन्यात, स्कॉटलंडमधे जाऊन Outdoor Education या विषयातील प्रशिक्षण घेण्यासाठी धडपडणारा मी एक गरजू विद्यार्थी होतो. हा विषय आपल्याकडे नवीन, तो समजून घेऊन मदत करणारे विरळाच. कुणीतरी अॅडमिरल आवटींना भेट असं सुचवलं. येवढ्या मोठया व्यक्तीला भेटायला जातांना मी जरा दबूनच गेलो होतो. तेव्हा ते Western Naval Commandचे प्रमुख होते. सकाळी लवकरच उठून ठाण्याहून मी माझ्या ऑफिसला जायच्या आधीच तिथे पोचलो. नेव्हीचा रुबाब, ‘अॅडमिरल कट’ नावाच्या कापडाचा पांढरा करकरीत गणवेष, उच्च पदाचा दरारा आणि दणदणीत आवाज. तेव्हाही पांढऱ्या हाफ पँटची गंमत वाटली होती. अॅडमिरल साहेब स्वतः उठून स्वागतासाठी पुढे आले आणि म्हणाले,
“Young man, let us have Break-fast!”

त्यांच्या त्या पहिल्या शब्दांनीच माझ्या मनावरील दडपण दूर झालं. त्यांच्या प्रेमळ संभाषणात एक दिलासा होता, एक आपलसं करणारा ओलावा होता. नाश्ता करतांना त्यांनी लक्षपूर्वक माझ्या कोर्सची माहिती जाणून घेतली. आजूबाजूस घुटमळणाऱ्या अधिकाऱ्याला लगेच त्यांनी डिक्टेशन द्यायला सुरवात केली. ‘माय डियर सुमन…’ अशी त्या पत्राची सुरवात होती. ‘सुमंत मुळगावकर’, टेल्कोचे अध्यक्ष यांना ते पत्र लिहित होते. ‘आपल्या सारख्यांनी अश्या साहसी तरुणाला मदत केली पाहिजे’ अश्या अर्थाचं ते पत्र होतं. त्या खालची लफ्फेदार सही मला अजूनही आठवते. पुढल्याच आठवड्यात मला पहिला ‘टाटा’ यांचा चेक मिळाला होता.

ते स्वतः खऱ्या अर्थानं दर्यावर्दी होते आणि साहसाचं त्यांना अफाट प्रेम होतं. त्या दिवशी मला एक प्रेमाचा धागा गवसला होता. त्यानंतरच्या माझ्या प्रवासात अधून मधून त्यांची गाठ पडत राहिली. त्या अतूट धाग्यातील प्रेम आणि आधार नेहमीच आश्वासक होता. १९८८ साली आमच्या महत्त्वाकांक्षी ‘गिरीविहार कांचनजंगा ८८’ या मोहिमेच्या आर्थिक सल्लागार समितीवर ते होते. साहसामुळे माणसाचं सशक्त, निकोप व्यक्तिमत्व घडतं अशी त्यांची ठाम धारणा होती. शालेय मुलांसाठी ‘साहस शिक्षण’ देणाऱ्या आमच्या ‘रानफूल’ या संस्थेच्या कामाबद्दल त्यांना विशेष जिव्हाळा होता. पुढे ते माझ्या High Places या संस्थेचे मानद सल्लागार झाले आणि हितचिंतक तर ते नेहमीच होते.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात त्यांच्या वडिलांची इच्छा यांनी डॉक्टर बनावं अशी होती. ते सहज म्हणून ब्रिटीश नौदल परीक्षेला बसले, प्रथम क्रमांकाने पास झाले आणि लंडन येथे शिकायला गेले. १९४५ साली ते ‘रॉयल इंडियन नेव्ही’त रुजू झाले. प्रशिक्षण संपेपर्यंत भारत स्वतंत्र झाला होता. ते ‘सिग्नल संपर्क’ या क्षेत्रातील विशेषज्ञ होते. त्यांनी ‘रणजीत’, ‘बेतवा’, ‘तीर’ आणि ‘मैसूर’ अशा युध्दनौकांवर काम केलं. डिसेंबर १९७१ मधे ‘INS कामोर्ता’चे ते कप्तान होते आणि बांगलादेश मुक्तिसंग्रामात त्यांनी विशेष कामगिरी बजावली. त्यांच्या नेतृत्वाचा आणि कामगिरीचा गौरव ‘वीर चक्र’ सन्मानाने करण्यात आला. १९७६-७७ या काळात ‘राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी’, खडकवासला या संस्थेचे ते प्रमुख संचालक होते. अनेक युद्धे, अनेक लढाया यांना यशस्वी तोंड देत त्यांचा प्रवास निवृत्त होतांना भारताच्या पश्चिमी नौदल प्रमुख या पदापर्यंत पोहोचला होता. ही व्यक्ती म्हणजे स्वतंत्र भारताच्या आरमाराचा एक चालता बोलता इतिहास होता.

DSC_0434

२०१३ साली विजयदुर्ग येथे झालेल्या तिसऱ्या दुर्गसाहित्य संमेलनाचं अध्यक्षपदही त्यांनीच भूषविले होतं. पक्षी निरीक्षण आणि निसर्ग संवर्धन या विषयातही त्यांना विशेष रस होता. १९८२ साली निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी ‘मॅरीटाईम हिस्टरी सोसायटी’ या संस्थेची स्थापना केली. पुढे ‘इकॉलॉजीकल सोसायटी’चे ते अध्यक्ष झाले. २७ सप्टेंबर २०१४ रोजी High Placesच्या २५व्या वर्धापन दिनी काही अनिवार्य कारणामुळे ते येऊ शकले नाहीत. पण त्यांच्या संदेशात एक वाक्य होतं – ‘I am now 88 and must try and make it to your establishment Garudmaachi before the opportunity is lost forever.’ हे वाक्य चटका लावून गेलं. पुढच्याच महिन्यात मृणाल आणि मी विंचुर्णीस त्यांना आग्रहाचं निमंत्रण देण्यासाठी जाऊन थडकलो. अॅडमिरल साहेबांनी आढेवेढे न घेता आमंत्रणाचा स्वीकार केला. ११ डिसेंबर, सोनियाचा दिवस उजाडला. पहाटे विंचुर्णीहून निघून अॅडमिरलसाहेब आमच्या पुण्यातील ‘वाड्या’सारख्या घरी पोचले.

DSC_0444

त्याआधी काही दिवसांपूर्वीच ‘कमांडर दिलीप दोंदे’ नावाच्या महान साहसी माणसाशी मनोहरकाकांच्याच घरी माझी ओळख झाली. २००८ साली या बहाद्दरांनं ‘सागर परिक्रमा’ या मोहिमेत ‘म्हादेई’ या शिडाच्या बोटीनं, एकट्यानं पृथ्वीप्रदक्षिणा केली. ‘म्हादेई’ – ही गोव्यातील दर्यावर्दी लोकांची देवी. गोव्यात बांधलेल्या या खास बोटीचं, आपल्या लाडक्या कन्येचं बारसं अॅडमिरल साहेबांनीच केलं होतं. हे साहस करणाऱ्या पहिल्याच भारतीय वीरानं ‘The First Indian’ असं या सफरीवरील पुस्तक नुकतंच प्रसिद्ध केलं. दोंदेंच्या स्वाक्षरीची प्रत मला मिळाली होती. या मोहिमेचे प्रमुख पुरस्कर्ते आणि भक्कम पाठीराखे अॅडमिरल साहेब होते. ११ तारखेच्या सकाळी पुण्यातल्या घरी मी ते पुस्तक मनोहरकाकांच्या समोर सादर केलं आणि त्यांनीही त्यावर काही संदेश लिहावा म्हणून गळ घातली. अॅडमिरल साहेबांनी त्यांच्या लफ्फेदार हस्ताक्षरात संदेश लिहिला.

DSC_0473

तारीख टाकतांना अचानक त्यांचा हात अडखळला. ते थबकले आणि म्हणाले, “आज १२ तारीख आहे ना?”
“नाही आज ११ तारीख आहे.” मी तत्परतेनं उद्गारलो.
“अरेरे! १२ असायला हवी होती! १२ डिसेंबर म्हणजे ‘म्हादेई’चा सहाव्वा वाढदिवस!” – अॅडमिरल.
“मग त्यात काय झालं, उद्याच तर १२ तारीख आहे. द्या टाकून १२ तारीख, त्यात काय मोठंसं?” माझ्यातला व्यवहारचतुर पट्कन बोलून गेला.
अॅडमिरल साहेब क्षणात गंभीर झाले. ठामपणे म्हणाले, “नाही! १२ तारीख उद्याच टाकता येईल!”
“ठीक आहे सर, मी पुस्तक गरूडमाचीला सोबत घेऊन येतो!” काहीसा ओशाळून मी पट्कन म्हणालो.
दुसऱ्या दिवशी गरूडमाचीत, १२ तारखेच्या सकाळी मी पुस्तक पुढे करताच, अॅडमिरल साहेबांच्या प्रसन्न झोकदार शैलीत अक्षरं उमटली – ‘12th Dec 2014, MHADEI’s Sixth Birthday’. छोटीशीच गोष्ट, पण चारित्र्यसंपन्नता, प्रामाणिकपणा, सचोटी असे सारे शब्द जिवंत होऊन, साडेसहा फूटी ताठ व्यक्तिमत्वाच्या रूपात आमच्या समोर उभे होते.

आदल्या दिवशी घराच्या देखणेपणाबद्दल मृणालचं भरभरून कौतुक आणि नाश्ता करून आम्ही गरूडमाचीस रवाना झालो. वाटेत ते NDAचे प्रमुख असतांना घडलेल्या अनेक घटना आणि मुळशी परिसरातील त्यांच्या आठवणींना उजाळा मिळाला. १९५६ सालच्या सुमारास तेव्हाचे NDAचे प्रमुख मेज. जनरल हबीबुल्ला यांना घेऊन त्यांनी मुळशी तलावावर ‘सेलिंग’ केलं होतं. अॅडमिरलसाहेबांची अस्खलित ‘साहेबी’ इंग्रजी वाणी आणि त्यांचे किस्से ही एक न्यारीच मेजवानी होती. मुळशी तलावाच्या काठाने ते उदंड पाणी न्याहाळतांना आवटी साहेबांना सागराची आठवण होणं स्वाभाविक होतं. अथांग, अफाट सागर हा व्यक्तित्व विकासाचा कसा गुरू आहे हे त्यांनी आवर्जून सांगितलं. मुळशी सारखे अनेक विस्तीर्ण जलाशय महाराष्ट्रात आहेत आणि त्यावर ‘सेलिंग’चे प्रशिक्षण सहज देता येईल असं त्यांचं स्वप्न होतं.

गरूडमाचीला पोचल्यावर, थोडयाच काळात मनोहरकाकांनी High Places मधील सहकारी, वॉचमन, माळी, चहा आणणारा पोरगा, साऱ्यांचीच प्रेमानं विचारपूस करून साऱ्यांना आपलंसं करून घेतलं. त्यांचा साधेपणा, वागण्यातील आदब आणि लाघव सारंच स्तिमित करणारं होतं. माणूस खूप मोठा असला की कुठलाही बडेजाव न आणता साधेपणाचं वागणं त्याच्या महानतेची प्रचीती देतं. दोन दिवसांच्या वास्तव्यात गरूडमाचीचा फेरफटका मारतांना खूप गप्पा झाल्या, खूप खूप ऐकायला मिळालं. विषय अनेक होते. सचोटी, प्रामाणिकपणा, चारित्र्यसंपन्नता असे त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे अनेक पैलू उलगडत होते. या वयातही उंच सखल परिसरात फिरतांना जाणवणारा त्यांचा उत्साह आणि चैतन्य तरुणांनाही लाजवणारा होता. गरुडमाचीला असतांना मृणालनं निवडलेली कांचन आणि आंबा अशी दोन झाडं मनोहरकाकांनी तिथे मोठया मायेनं लावली. आंब्याला फळ कधी येईल अशी विचारणा देखील केली. ‘३/४ वर्षांत’ असं सांगताच ते म्हणाले,
“या आंब्याचं नाव ‘मनोहारी’ आंबा! आणि पहिलं फळ खायला मी नक्की येणार!” आम्ही सारेच धन्य झालो. अंगावर काटा आणणारे ते शब्द होते.

DSC_0485

माझे वडीलही एक्क्याणव वर्षांचे असतांना गेले. मनोहरकाकांसारख्या पितृतुल्य व्यक्तिमत्वाचा सहवास, प्रेम आणि जिव्हाळा मिळाला हे माझं भाग्य. गाडी मरीन ड्राईव्हला पोचली. समोर अथांग दर्या उसळत होता. डोक्यात अनेक आठवणींची गर्दी उसळली होती. मला प्रेमानं ‘कॅप्टन लिमये’ म्हणणारा आवाज आता हरवला होता. Aristocrat या शब्दाचा अर्थ काय असं विचारल्यास, विचारही न करता माझं उत्तर असेल – ‘अॅडमिरल आवटी’. काहीश्या झुकलेल्या पापण्यांखालून डोकावणारी भेदक पण प्रेमळ नजर समोरच्या लाटांमध्ये विरघळून जात होती. पांढरे केस, पांढऱ्याशुभ्र रुबाबदार रेखीव दाढीमिशा, दणदणीत आवाजातील खणखणीत अस्खलित वाणी, शुभ्र सिंहाप्रमाणे भासणारा तो साडे सहा फुटी दीपस्तंभ हळुहळू धूसर दिसत होता. नकळत डबडबलेल्या माझ्या डोळ्यांना आता सारंच धूसर दिसत होतं. मी डोळे पुसले. दीपस्तंभ आता खरोखरच हरपला होता!

DSC_0469

Standard

‘सर तुम्ही लवकर बरे व्हा!’

‘सर तुम्ही लवकर बरे व्हा!’

परवा उत्कर्ष मंदिर येथील ‘साद हिमालया’ची हा कार्यक्रम अप्रतिम झाला. प्रचंड गर्दी आणि साहजिकच कार्यक्रमानंतर मला गर्दीचा विळखा पडला. कुणी काही विचारत होतं, कुणी ‘विश्वस्त’ कादंबरीवर स्वाक्षरी मागत होतं. खरं तर मी त्या कौतुकात तरंगत होतो. गर्दी ओसरू लागली आणि माझी शाळेतली मैत्रीण आणि त्यादिवशीची सूत्रधार शिरीष अत्रे मला म्हणाली, ‘बाळ्या, सर इकडे वाट पाहताहेत!’. कार्यक्रमाच्या सुरवातीसच ‘आपटे सर आलेत’, असं पराग लिमयांनी सांगितलं तेव्हा मी हरखून गेलो होतो. आपटे सरांसारखी आदरणीय, वयोवृध्द व्यक्ती स्वतः कार्यक्रमाला हजर आहे ही गोष्टच आनंददायी होती. मग कार्यक्रमाच्या गडबडीत मी ते विसरून गेलो. शिरीषच्या शब्दांनी भानावर येऊन मी पुढे सरकलो, आणि माझ्या पायाखालची जमीनच सरकली! काठी घेऊन बसलेले, श्वास कमी पडत असल्याप्रमाणे तोंडानं श्वास घेत, कमरेला पट्टा आणि हातापायांवर सूज आणि तांबूस चट्टे, खूप श्रांत अवस्थेतील मोहन आपटे सर समोर बसलेले. चेहऱ्यावर ओळखीचे प्रेमळ भाव, पण तरीही सर काहीतरी आठवायचा प्रयत्न करत होते.

मला ‘विश्वस्त’ कादंबरीतील एक संदर्भ आठवला.

विश्वस्त

“अन्या, अनेक विद्वानांनी महाभारतातील खगोलशास्त्रीय उल्लेखांच्या सहाय्यानं भारतीय युद्धाचा काळ निश्चित करण्याचा प्रयत्न केलाय. तू, प्राध्यापक गोविंदराव मंत्रवादी यांचा पत्ता काढशील?” जोअॅननं विचारलं.

जोऍनला डेक्कन कॉलेजात प्राध्यापक गोविंदराव मंत्रवादी यांचा संदर्भ सापडला होता. मुंबईतील भारतीय विद्याभवनातील संस्कृत विभागाचे निवृत्त प्रमुख  प्राध्यापक गोविंदराव मंत्रवादी यांचा प्राचीन खगोलशास्त्राचा विशेष अभ्यास होता. प्राध्यापक मंत्रवादी यांच्या नावावर अनेक लेख आणि अडतीस पुस्तकं आहेत. आर्यभट आणि भास्कराचार्य यांचं खगोलशास्त्रीय लेखन, वराहमिहिर या संबंधी  प्राध्यापक मंत्रवादी यांचा विशेष अभ्यास होता. अनिरुध्दनं दादरला राहणाऱ्या वयस्कर प्राध्यापक मंत्रवादी यांचा पत्ता शोधून काढला. जएफकेच्या खाक्यानुसार, तो त्यांना भेटूनही आला. प्राध्यापक गोविंदराव मंत्रवादी यांनी मोठ्या मोकळ्या मनानं जोअॅनच्या संशोधनात विशेष रस घेतला व तिच्यासाठी विविध संदर्भ उपलब्ध करून दिले. कै. र. वि. वैद्य यांनी त्यासाठी महाभारतातील गुरु आणि शनी यांच्या स्थानांचा उल्लेख केला आहे.

प्रा. मंत्रवादी म्हणाले, “या संदर्भात तुमच्यासाठी भीष्मपर्वाच्या तिसऱ्या अध्यायातील तिसरा श्लोक महत्त्वाचा आहे –

संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितौ उभौ I

विशाखायाः समीपस्थौ बृहस्पति शनैश्चरौ II”

4

२०१४ साल असावं, मी ‘विश्वस्त’ कादंबरीसाठी खगोलशास्त्रावर आधारित महाभारतकालीन संदर्भ शोधत होतो. तेव्हा मला प्राध्यापक मोहन आपटे यांचा संदर्भ मिळाला. माझा पार्ल्यातील मित्र उदय पटवर्धन याच्या मदतीनं मी आपटे सरांची गाठ घेतली. पंचाहत्तरी ओलांडलेल्या या माणसाचा उत्साह वाखणण्यासारखा होता. अतिशय प्रेमानं त्यांनी सारं ऐकून घेतलं. काही संदर्भ सुचविले. गुरु शनी युती संदर्भातील एक दोन पानी, मोत्यासारख्या सुंदर हस्ताक्षरातील टिपण त्यांनी माझ्या हाती ठेवलं. माझ्यासाठी तर तो खजिनाच होता. त्यांच्या नव्या पुस्तकातील हस्तलिखित प्रतीतील ती दोन पानं होती! थोर विद्वान असूनही अतिशय विनम्र. त्याकाळी हे महाराज मोठ्या उत्साहानं आर्यभट, भास्कराचार्य आणि खगोलशास्त्र या विषयांवर महाराष्ट्रभर एसटीच्या लाल डब्यानं व्याख्यानं देत दौरे काढत असत. भारतभर त्यांचा संचार होता. एखाद्या विषयाला वाहून घेतलेलं ऋषितुल्य व्यक्तिमत्व म्हणजे आपटे सर! हे सारं पाहून स्वतःची लाज वाटली होती. सरांची खणखणीत तब्बेत आणि उत्साह संसर्गजन्य होता येव्हढं मात्र खरं.

3

पुढे लिहायला सुरवात झाल्यावर कादंबरीत एक पात्र मी जन्माला घातलं. त्याचं नाव होतं – प्राध्यापक गोविंदराव मंत्रवादी. पार्ल्याऐवजी दादर, पदार्थ विज्ञान विभागाऐवजी संस्कृत एवढेच बदल, बाकी प्रा. मोहन आपटे म्हणजेच प्राध्यापक गोविंदराव मंत्रवादी! परवा सरांना पाहून धक्काच बसला. सरांना त्यांच्यावर आधारित एक व्यक्तिरेखा आहे हे ऐकून आश्चर्य वाटलं. प्रेमानी जवळ बसवून ते माझी विचारपूस करत होते. संपूर्ण कार्यक्रम त्यांनी पहिला आणि मला शाबासकीही दिली. त्यांच्याकडे पाहून माझ्या पोटात काहीतरी तुटत होतं. काय झालं, विचारल्यावर म्हणाले ‘अरे, अचानक माझी पाठ गचकली!’ सर आता ऐंशी वर्षांचे आहेत. माझ्या डोळ्यासमोर तेच उत्साही सर तरळत होते. खरंच काही निसर्गाच्या लीला अनाकालनीयपणे निष्ठुर असतात. मी सरांना आदरपूर्वक माझी कादंबरी भेट दिली आणि चटकन त्यांच्या पाया पडलो. असे पाय मिळणं हे मी माझं भाग्य समजतो. माझे डोळे पाणावले होते. उत्कर्ष मंदिरातून बाहेर पडून मी गाडीत जाऊन बसलो. गाडीनं वेग घेतला. मला सारंच धूसर दिसत होतं. डोक्यात एकच विचार घोळत होता, ‘सर तुम्ही लवकर बरे व्हा!’

  • वसंत वसंत लिमये

 

Standard

सहावा स्तंभ

‘सोशल मिडिया’ हा प्रकारच आपल्याकडे नवीन आहे. सुमारे बारा वर्षांपूर्वी मी या प्रकाराकडे आकर्षित झालो, आणि तेव्हा महत्त्वाचं कारण होतं ते म्हणजे माझ्या कादंबरीसाठी चाललेला माझा अभ्यास! मी तसा आळशी असल्यानं गरजे पुरतंच तंत्रज्ञान वापरण्याकडे माझा कल. इंटरनेट या मायाजालावरील फेसबुक या मोहजालात मी कसा अडकलो ते कळलंच नाही. एक नक्की की माझी मुलगी रेवती आणि जावईबापू यांनी हे सारं कसं वापरावं याचं मला शिक्षण दिलं. आजकाल सकाळी एक तास आणि संध्याकाळी अर्धा तास असा वेळ मी फेसबुक आणि इंटरनेट यासाठी देतो आणि तेही आपलं सामान्यज्ञान अद्ययावत राहावं यासाठी. पण हे सारं कसं वापरावं याबाबतीतील माझं शिक्षण चालूच आहे.

Evolution of Communication

काल डॉ. गौरव प्रधान या ‘सोशल मिडिया’ या विषयातील तज्ञाचं व्याख्यान ऐकण्याचा योग आला आणि माझ्या डोक्यातील अनेक जळमटं दूर होऊ लागली. ऐंशीच्या दशकात इंटरनेटचा जन्म झाला. ‘वर्डप्रेस’ २००३, ‘फेसबुक’ २००४, ‘ट्विटर’ २००६ आणि व्हॉट्स अॅप’ २००९  मधे अस्तित्वात आलं. गेल्या दशकात ‘सोशल मिडिया’ आपल्याकडे लोकप्रिय झालं आणि आज ते सर्रास वापरलं जातं. १७८० मधे भारतात ‘छापील माध्यमा’ची सुरवात ‘हिकी’ज बेंगॉल गॅझेट’मुळे झाली.  जगभरातील घटना, राजकीय घडामोडी, नवनवीन शोध आणि बातम्या यासाठी सुरवातीस आपण ‘छापील’ माध्यमांवर अवलंबून होतो, साठच्या दशकात दूरदर्शननं आघाडी घेतली. वाचण्यापेक्षा दृश्य माध्यम जास्त प्रभावी ठरलं.

Tweet

आजकाल आपण ‘सोशल मिडिया’ मधे ‘स्मार्ट फोन’, ‘मेसेंजर’, ‘व्हॉटस् अॅप’, ‘फेसबुक’, ‘इन्स्टाग्रॅम’ आणि ‘ट्विटर’ या साऱ्याचाच समावेश करतो. यातील ‘स्मार्ट फोन’, ‘मेसेंजर’, ‘व्हॉटस् अॅप’ हे आपण दुसऱ्याशी संवाद साधण्यासाठी वापरतो. बाकी ‘फेसबुक’, ‘इन्स्टाग्रॅम’ आणि ‘ट्विटर’ आपल्याला सोशल मिडियावर एक ‘व्यक्तिमत्व’, ‘ओळख’ बहाल करतं आणि इतर त्याच्याशी संवाद साधतात. यासोबत काही प्रमाणात ‘लिंक्ड इन’, ‘फेसबुक पेज’, ‘पिंटरेस्ट’ अशी इतरही साधनं आहेत. ‘लिंक्ड इन’ हे प्रामुख्याने आपल्या उद्योगधंद्या निमित्त संपर्काचं साधन आहे. या माध्यमांमुळे आपल्याबद्दल समाजमनात एक स्वतंत्र आकलन (Perception) तयार होतं. हे सर्व घडत असतांना आपल्या व्यक्तिस्वातंत्र्यावर घाला घातला जाईल किंवा जातो अशी एक सर्वसाधारण भीती आपल्या मनात असते. हे बऱ्याच प्रमाणात खरं असलं तरी त्याबद्दल अनेक गैरसमजही आहेत. आज इंटरनेटच्या जमान्यात आपली खाजगी माहिती सुरक्षित नाही! आपल्या व्यक्तिस्वातंत्र्याच्या कल्पना अज्ञानामुळे बाळबोध आहेत. आपली खाजगी माहिती पूर्णपणे सुरक्षित ठेवायची असल्यास सारं काही सोडून आपल्याला हिमालयात कंदमुळं खाऊन रहाण्याव्यतिरिक्त पर्याय उरणार नाही. ही अतिशयोक्ती नाही! असं असलं तरीही आपण असुरक्षित आहोत या भीतीचा बाऊ करूनही चालणार नाही.

माणूस हा समाजशील प्राणी आहे आणि या मुलभूत सिद्धांतानुसार आपण इतरांशी आणि एका अर्थानं समाजाशी संबंध ठेवणं स्वाभाविक आणि सहजसुलभ आहे. आणि यासाठीच ‘सोशल मिडिया’ नीटपणानं समजून घेणं गरजेचं आहे. मला लोकांशी संपर्क ठेवायला आवडतं पण मला मर्यादित मित्र आहेत. आपल्या कल्पना, संकल्पना आणि विचार लोकांपर्यंत पोचावे असं जरूर वाटतं आणि म्हणूनच मी फेसबुक वापरू लागलो. ‘सोशल मिडिया’मधे ‘फेसबुक’ आणि ‘ट्विटर’ जास्त महत्त्वाचं. ‘ट्विटर’मुळे संक्षिप्त स्वरुपात आपले विचार, मतं लोकांसमोर येतात आणि संवादावर मर्यादा येतात. एकाचा (त्याचे विचार आणि मतं) अनेकांशी अंकांशी संपर्क होऊ शकतो. ‘ट्विट’ आणि अनुयायी असं हा संबंध असतो. ‘फेसबुक’वर आपण आपले विचार, मतं आणि अनुभवविश्व घेऊन लोकांसमोर जातो आणि अनेकांशी आपला थेट संवाद होऊ शकतो. ‘फेसबुक’वर खूप ओळखीची झालेली व्यक्ती प्रत्यक्ष भेटल्यावर अनेकदा गंमत आणि आश्चर्य वाटतं.

‘फेसबुक’ अथवा ‘ट्विटर’वर आपली विश्वासार्हता खूप महत्त्वाची आणि म्हणूनच आपण आपली प्रतिमा, व्यक्तिमत्व आपण कसं मांडतो याकडे काळजीपूर्वक लक्ष देणं गरजेचं. प्रथम आपला DP (Display Picture) यानेकी फोटो. यात चेहरा नीटपणे आणि चांगल्या स्वरुपात दिसावा. देवाच्या तसबिरी, नट-नट्यांचे फोटो किंवा गर्दीत हरवलेले आपण म्हणजे हा DP नव्हे. आपल्याबद्दलचं मत यावरून बनतं. आपण चिकणे किंवा ‘मॉडेल’प्रमाणे दिसणं अपेक्षित नाही, पण आपण उत्शृंखल नाही किंवा आपण काही दडवत नाही हे लोकांसमोर येणं महत्त्वाचं. (मुली, स्त्रिया आपला फोटो वापरायला घाबरतात, ही वस्तुस्थिती आहे!) दुसरं म्हणजे आपलं Banner किंवा कव्हर यावरून पाहणाऱ्याला आपली आवड, ध्यास आणि आपलं प्रेयस काय हे कळलं पाहिजे किंवा त्याची झलक पाहता आली पाहिजे. मग हे एखादं वचन, आपल्या छंदा संदर्भातील चित्र किंवा एखादी जुनी आठवण असू शकते. यात आपली सर्जनशीलता दिसून येते. आपण DP किंवा Banner/Cover हे बदलत जाऊ शकतो. शेवटचं पण महत्त्वाचं म्हणजे आपला Profile/ओळख. ही आपली पार्श्वभूमी, शिक्षण, कतृत्व या संदर्भात थोडक्यात माहिती देणारी असावी. हे सारं आपली विश्वासार्हता वाढविण्यासाठी मदत करतं आणि काहीसा कंटाळा आला तरी ते नीटपणानं करणं गरजेचं आहे.

DP_Collage

‘फेसबुक’ अथवा ‘ट्विटर’वर आपली उपस्थिती किती प्रमाणात असावी हा पूर्णपणे वैयक्तिक निर्णय आहे पण त्यात नियमितता असावी. स्वतःबद्दल अवश्य लिहावं पण ते माफक असावं. नियमितता राखण्यासाठी बातम्या, ब्लॉग्स हेही टाकावेत. कॉपी-पेस्ट करतांना मूळ स्रोताचा उल्लेख आवश्यक! आपली पोस्ट जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोचण्यासाठी सकाळी १०.०० ते दुपारी 1.०० पर्यंत किंवा संध्याकाळी ७.०० ते १०.०० या वेळात करावी आणि सुमारे आठ तासांनंतर पुन्हा पोस्ट करावी. शनिवार रविवारी सकाळी १०.०० ते ११.०० या वेळात अनेकजण आपली पोस्ट पाहतात. क्वचित आपल्या पोस्टवर उध्दट, अश्लाघ्य प्रतिक्रिया आल्यास उत्तर न देता त्या व्यक्तीस ब्लॉक करावे (कितीही राग आला तरी!). पोस्ट तयार करतांना Buffer.com आणि Jumpcut या Appsचा छान उपयोग करून घेता येईल.

वरील संदर्भात डॉ. गौरव प्रधान यांचं व्याख्यान खूपच उद्बोधक होतं. या विषयावरील त्यांच्या एका लेखात ते ‘सोशल मिडिया’ला लोकशाहीचा पाचवा स्तंभ म्हणतात.

(Link: http://drgauravpradhan.blogspot.com/2016/01/normal-0-false-false-false-en-in-ja-x.html)

विधिमंडळ (जे आज अकार्यक्षम झालं आहे.), कार्यकारी नोकरशाही (जी आज काही ताकदवान, भ्रष्टाचारी मूठभर लोकांच्या हातात गेली आहे.), कायदेसंस्था (जी आज कालबाह्य, आंधळी आणि भ्रष्टाचारानं बरबटलेली आहे.) आणि प्रसारमाध्यमे (जी आज विकत गेलेली आहेत आणि TRPच्या मागे लागून लोकांसमोर मासळीबाजार मांडत आहेत.) हे लोकशाहीचे चार स्तंभ. यातील प्रसारमाध्यमांची जागा ‘सोशल मिडिया’ पाचवा स्तंभ म्हणून घेत आहे. मराठीत काही ज्येष्ठ पत्रकारांच्या मते लोकशाहीला दगा देणारी वृत्ती म्हणजे पंचमस्तंभ अशी धारणा आहे. या शक्तींनी देशाचा मिडिया ताब्यात घेतला असून न्यायव्यवस्था, पोलीस, गुप्तचर यंत्रणा आपल्या अधिपत्याखाली आणण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे असंही ते म्हणतात. पंचमस्तंभ ही संकल्पना आधीपासून अस्तित्वात असल्याने, ‘सोशल मिडिया’ला आपण सहावा स्तंभ म्हणूया. ‘सोशल मिडिया’ची सोपी व्याख्या म्हणजे ‘अनेक स्वस्त आणि सर्वांना सहजपणे उपलब्ध असणाऱ्या इलेक्ट्रॉनिक साधनांचा वापर करून माहिती मिळवणे अथवा प्रसिद्ध करणे, समान विषयात सहकार्य करणे आणि परस्परसंबंध प्रस्थापित करणे’.

दृश्य मध्यम प्रभावी असल्याने, छापील प्रसारमाध्यमांची जागा टीव्ही चॅनेल्सनी बळकावली, तर आज ‘सोशल मिडिया’ने ‘मिडिया कंटेंट’ निर्माण करणाऱ्यांचा देश अशी आपली ओळख तयार केली आहे. डिसेंबर २०१५ मधे भारतात ४१ कोटी लोक इंटरनेटचा वापर करत होते. यातील ७०% ‘सोशल मिडिया’चा वापर करणारे तर त्यातील ८०% म्हणजेच २३ कोटी लोक मोबाईलवर ‘सोशल मिडिया’चा वापर करणारे होते. २०१९ पर्यंत हीच संख्या ८० कोटीवर जाईल असा अंदाज आहे. ‘सोशल मिडिया’ आज आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झालेला आहे. ‘सोशल मिडिया’च्या सहज उपलब्धतेमुळे लोक आपले विचार, मतं उघडपणे मांडू शकतात. छापील माध्यमांचं आयुष्य काही तासांपुरतं असतं तर एका अर्थानं ‘सोशल मिडिया’ला कधीच मरण नाही. पुराणकालात आपलं ज्ञान लिहून ठेवण्याची सोय नसल्यानं भविष्यकाळात ते वाचण्यासाठी उपलब्ध नव्हतं. ती माहिती, ते ज्ञान केवळ मौखिक परंपरेने पुढील पिढ्यांना उपलब्ध होत गेलं. ती माहिती, ज्ञान याचा उगम ठाऊक नसल्यानं त्याला अपौरुषेय म्हणत असावेत. आज ‘सोशल मिडिया’ आणि इंटरनेटमुळे माहिती आणि ज्ञान अजरामर होऊन एका वेगळ्या अर्थानं अपौरुषेय झालेलं आहे.

foto

गेल्या काही वर्षात ‘सोशल मिडिया’वरील नेटवर्क्स विविधप्रकारे वाढली आहेत. जगभरातील संपर्क सहजसुलभ झाला आहे आणि एखादी बातमी पसरणे याचा वेग आणि त्याची व्याप्ती यात अफाट वाढ झाली आहे. सकाळच्या वर्तमानपत्रातली बातमी मला काल रात्रीच कळलेली असते. ‘सोशल मिडिया’मुळे प्रस्थापित प्रसारमाध्यमांना अधिक जबाबदारीनं वागावं लागतं आहे. कुठलीही खोटी बातमी, लेखातील दुषित ग्रह किंवा कुठल्याही गोष्टीची खोटी भलामण या साऱ्याला काही मिनिटातच ‘सोशल मिडिया’ सुरुंग लावतं. साहजिकच प्रस्थापित प्रसारमाध्यमांनी ‘सोशल मिडिया’शी उघड-उघड युद्ध पुकारलं आहे.  ‘सोशल मिडिया’ हळुहळू बहरतं आहे. प्रधानांचे ३० लाख, भाऊ तोर्सेकरांचे ५ लाख, प्रवीण बर्दापूरकर, कौस्तुभ केळकर, सायली राजाध्यक्ष अशा अनेकांचे काही लाखात अनुयायी आहेत. हे आकडे टीव्ही चॅनेल्सलाही मागे टाकणारे आहेत. पूर्वी शब्दवैभव आणि भाषासामर्थ्य यामुळे शि. म. परांजपे, लोकमान्य टिळक, अत्रे, बाळासाहेब ठाकरे असे संपादक आणि अनेक पत्रकार लोकप्रिय होते. तेच तेव्हाचे सर्वांसाठी माहिती आणि ज्ञानाचे स्रोत होते. एका अर्थानं सामाजमानसाचे शिल्पकार होते. आज ‘सोशल मिडिया’मुळे प्रत्यक्ष अनुभव, फोटो आणि आजवर अज्ञात असलेले स्रोत आपल्या आवाक्यात आले आहेत. सच्च्या पत्रकारितेला आजही महत्त्व आहे परंतु त्यासोबत ‘सोशल मिडिया’मुळे आपलं मत, जाणीव  अधिक सखोल आणि सशक्त असू शकते. ‘सोशल मिडिया’वर एखादी व्यक्ती त्याच्या विश्वासार्हतेमुळे, सचोटीमुळे अफाट लोकप्रिय होऊ शकते, पण हीच लोकप्रियता डोक्यात जाऊ शकते आणि या धोक्याचं भान राखलं पाहिजे. अंधानुकरण करून चालणार नाही!

Pillars

थोडक्यात आजच्या काळात ‘सोशल मिडिया’ हा पोरखेळ अथवा फॅड नसून एक प्रभावी माध्यम आणि साधन आहे. ते स्वीकारतांना आपली विश्वासार्हता, सचोटी आणि सकारात्मक भूमिका अबाधित राखणं महत्त्वाचं आहे. सनसनाटीपूर्ण, खळबळजनक माहितीच्या आधारे मिळणाऱ्या झटपट प्रसिद्धीच्या मोहात न पडण्याचा विवेक बाळगणं गरजेचं आहे. ‘सोशल मिडिया’ हे एक हत्यार आहे आणि त्याचा चारित्र्य हननासाठी, दिशाभूल करण्यासाठीही वापर केला जाऊ शकतो हे विसरून चालणार नाही. ‘सोशल मिडिया’वर अनुयायी बनत असतांना विश्वासार्हता, सचोटी हेच निकष इतरांनाही लागू करणं विसरता कामा नये. प्रस्थापित प्रसारमाध्यमं लयाला जातील किंवा नाही हे काळच ठरवेल! आजच्या स्पर्धात्मक, अस्थिर आणि बनवाबनवीच्या दिशाभूल करणाऱ्या काळात ‘सोशल मिडिया’चा सहावा स्तंभ अधिकाधिक सशक्त आणि सक्षम होत जाणार हे मात्र नक्की!

  • –  वसंत वसंत लिमये 
Standard

मरीन कमांडो प्रवीण, त्रिवार वंदन!

Image 3

मरीन कमांडो प्रवीण, त्रिवार वंदन!

“खटाक्, खटाक् – मिट्ट अंधारात दोन आवाज ऐकू आले. AK 47च्या सेफ्टीचे आवाज मी लगेच ओळखले. उजवीकडील काळोखात दोन दहशतवादी नक्की होते. मी नेम धरून गोळी झाडणार, एव्हढ्यात समोरून उजेड चमकला. पुढच्याच क्षणी माझी शुध्द हरपली! चेहऱ्याच्या डावीकडून ओघळणाऱ्या रक्तामुळे मला जाग आली. माझा डावा कान फाटला होता, पण मी वाचलो होतो, जिवंत होतो! तोंडातून शब्द फुटू नये म्हणून मी वेदना विसरण्यासाठी, हाताने अंगाखालचं कारपेट गच्च आवळून धरलं होतं…”

Headley deposed through video-conference

आम्ही श्वास रोखून ऐकत होतो. १८ ऑक्टोबर २०१८, विजयादशमी. स्थळ – हाय प्लेसेसचे एसी ऑफिस, संध्याकाळचे पाच वाजलेले, समोर बसला होता प्रवीण तेवतीया, वय वर्षं 33, मरीन कमांडो! प्रवीणचा जन्म बुलंदशहरजवळील खेड्यातील जाट शेतकरी कुटुंबात झाला. सतरा वर्षांचा असतांना देहरादून येथे नेव्ही मधे तो भरती झाला. त्याचा फिटनेस आणि फिटनेसची आवड पाहून, त्याला MARCOS मधे कमांडो होण्यासाठी भरती होण्याचा सल्ला मिळाला. त्यानंतर खडतर परीक्षा आणि त्याहूनही खडतर प्रशिक्षण त्याला घ्यावं लागलं. अनेक किमीची दौड, पोहण्याचा प्रचंड सराव, हातपाय बांधून पोहणं, त्याच अवस्थेत दहा फूट खोलीवर तोंडानं गॉगल उचलणं, ऐंशी तास न झोपता एक्झरसाईज करणं असं काय काय तरी! प्रवीण दिलखुलासपणे त्याची कहाणी सांगत होता. माझ्या सुखवस्तू मनाला ती सारी अघोरी तपश्चर्या भासत होती.

एकवीसाव्या वर्षी तो कमांडो झाला. दोनच वर्षांनंतर २६/११ ची काळरात्र आली. बेसावध मुंबईला तिनं गळफास लावला. प्रवीण तेव्हा करंजा बेटाजवळील तळावर होता. दहशतवाद्यांचा खातमा करण्यासाठी पहाटे तीन वाजता प्रवीणच्या युनिटला ताजमहाल हॉटेलमध्ये शिरण्याच्या ऑर्डर्स मिळाल्या. लाल पिवळ्या ज्वाळा आणि काळपट धुरानी वेढलेलं ताजमहाल हॉटेल, रक्ताची थारोळी, जीवाच्या आकांतानं पळणारे भेदरलेले जीव अशा परिस्थितीत त्यांना दहशतवाद्यांना सामोरं जावं लागलं. एका अंधाऱ्या दालनात चार अतिरेकी दडलेले होते. ‘पॉईंट मॅन’ म्हणून प्रवीण त्याच्या तुकडीचा म्होरक्या होता. त्यानी दबकत दालनात प्रवेश केला. पहिल्या गोळीनं त्याचा डावा कान फाटून लोंबत होता. त्यानंतर चार गोळ्या त्याच्या शरीरात शिरल्या. त्यातील एक गोळी उजवीकडील फुफ्फुस फाडून बाहेर पडली. तशाही अवस्थेत त्यानी एका अतिरेक्याला जायबंदी केलं. त्याच्या युनिटच्या धाडसी कारवाईमुळे शेजारच्याच दालनातील चार – पाचशे जणांचा जीव वाचला. हाय प्लेसेसच्या एसी ऑफिसात ती कहाणी ऐकतांना आम्हाला घाम फुटला होता.

यानंतर INS अश्विनी हॉस्पिटलमध्ये प्रवीणवर उपचार करण्यात आले. प्रवीणच्या शरीराला भयानक जखमा झाल्या होत्या. प्रवीण या प्रसंगातून सहीसलामत वाचला याचं डॉक्टरांनाही अतोनात आश्चर्य वाटलं. अनेक ऑपरेशन्स, प्लास्टिक सर्जरी अशा दोन वर्षांच्या उपचारांनंतर प्रवीण स्वतःच्या पायावर उभा राहिला. डॉक्टरांची सक्त ताकीद होती, ‘तू जिवंत आहेस हे नशीब! इथून पुढे खूप पथ्यं पाळावी लागतील’. पळणे, पोहणे अशा साऱ्या गोष्टी प्रवीणला वर्ज्य होत्या. एका अर्थानं पांगळा झाल्यानं प्रवीणला डेस्क जॉब देण्यात आला. पण प्रवीणचं बहादूर जाट रक्त त्याला स्वस्थ बसू देत नव्हतं.

Image 2

प्रवीणनं हळुहळू लांब चालण्याचा सराव सुरू केला. सोबतीला योगाचं विशेष शिक्षण सुरू केलं. मग हळुहळू पळणं, पोहणं याची सुरुवात झाली. परवीन बाटलीवाला यांच्या मार्गदर्शनाखाली सराव करून २०१२ साली प्रवीणने ‘मुंबई हाफ मॅरॅथॉन’ मधे भाग घेतला. अथक प्रयत्न आणि सराव चालूच होता. २०१७ मधे त्यानी बहात्तर किमीची लडाखमधील ‘खारदुंग ला’ मॅरॅथॉन पळण्याचा विक्रम केला. पुण्याच्या कौस्तुभ राडकर यांचं मार्गदर्शनही त्याला लाभलं. गेल्याच वर्षी साउथ आफ्रिकेत त्यानी ‘Iron Man’ हा किताब पटकावला. यात 180.2 किमी सायकलिंग, 42.2 किमी पळणे आणि 3.86 किमी पोहणं याचा समावेश होता.

Image 5

जिवंत असण्याची शक्यतादेखील असंभवनीय असतांना, अथक प्रयत्न आणि जबरदस्त चिकाटी यांच्या जोरावर ‘Iron Man’ सारखा किताब मिळवणं ही थक्क करणारी गोष्ट आहे. हे एरवी धडधाकट असणाऱ्या मंडळींना देखील अशक्यप्राय वाटू शकतं. राखेतून उठून भरारी घेणाऱ्या फिनिक्स पक्ष्यासारखी ही कहाणी आहे. मरगळलेल्या मनांना आणि आजच्या स्पर्धात्मक जगात, सोशल मिडियाच्या आहारी गेलेल्या सपक तरुणाईला संजीवनी देण्याचा ध्यास प्रवीणनं घेतला आहे. प्रवीण तेवतीया – तुझ्या चिकाटीला, विजीगिषु वृत्तीला सलाम! तुझा आम्हाला अभिमान वाटतो!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

Standard

इतिहासाला स्मृतिभ्रंश झाला आहे!

 

‘८ जून १९२४, जगातील सर्वोच्च शिखर माउंट एव्हरेस्ट सर झाले!’

‘29th May 1953, Hillary of New Zealand and Tenzing reach the top – The Guardian, London.’
Mount_Everest_North_Face

गोंधळात पाडणारे दोन ठळक मथळे! ज्ञात इतिहासानुसार २९ मे १९५३, शुक्रवार रोजी, जॉन हंट यांनी नेतृत्व केलेल्या ब्रिटीश मोहिमेतील भारतीय शेर्पा तेन्सिंग आणि न्यूझीलंडचे एडमंड हिलरी यांनी जगातील सर्वोच्च शिखर ‘सागरमाथा’ म्हणजेच ‘माउंट एव्हरेस्ट’ सर केले. त्यामुळे त्यानंतर एडमंड हिलरी – सर एडमंड हिलरी, तर जॉन हंट – लॉर्ड जॉन हंट झाले. जवाहरलाल नेहरू यांच्या आग्रहामुळे भारतीय शेर्पा तेन्सिंग यांनी ‘सर’की नाकारली. शेर्पा तेन्सिंग यांच्या बहुमानार्थ, त्यांच्याच जन्मस्थळी दार्जीलिंग येथे HMI ही पहिली गिर्यारोहण प्रशिक्षण संस्था सुरू झाली आणि शेर्पा तेन्सिंग हे तिचे पहिले ट्रेनिंग डायरेक्टर झाले. मानवी इतिहासातील हे एक सुवर्णाक्षरात लिहिलेलं पान. परंतु गिर्यारोहण इतिहासातील एक अनुत्तरीत प्रश्न, कोडं म्हणजे १९५३ पूर्वी मॅलरी आणि आयर्विन यांनी १९२४ साली एव्हरेस्ट सर केलं होतं का? गेल्या नव्वद वर्षांपेक्षा अधिक काळ साऱ्यांनाच सतावणारा हा प्रश्न! आजही अनुत्तरीत असणाऱ्या या प्रश्नाचं उत्तर ढगात दडलेलं आहे.

१९२४ सालातील हे गूढ, रहस्य जाणून घेण्यासाठी आपल्याला गेल्या शतकाच्या सुरुवातीस जावं लागेल. १८५७च्या स्वातंत्र्य समरानंतर भारतावर इंग्लंडच्या राणीची ब्रिटीश राजवट सुरू झाली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस ब्रिटीश राजवटीला भेडसावणारी गोष्ट म्हणजे उत्तरेकडून किंवा वायव्येकडून येऊ शकणारं रशियाचं आक्रमण. सर्व्हे ऑफ इंडियाची स्थापना १७६७ साली झाली. १८५७च्या सुमारास सर्व्हे ऑफ इंडियाचं भारताचे नकाशे करण्याचं काम नुकतंच संपलं होतं. देहराडूनला सर्व्हे ऑफ इंडियाचं मुख्य कार्यालय होतं आणि याशिवाय देहराडून हा सर्व्हेसाठी विधान बिंदू (Datum) मानण्यात आला होता. हिमालयातील दुर्गम भागातील सर्व्हे अनेक अडचणींमुळे आव्हानकारक असत. ब्रिटीश सर्व्हेअर भारतीय कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने हे सर्वेक्षण करीत असत. सर्व्हेअर राधानाथ सिकदर याला १८५२ला, जगातील सर्वोच्च शिखर ‘सागरमाथा’ सापडलं. जॉर्ज एव्हरेस्ट या सर्व्हेअर जनरलच्या सन्मानार्थ सर्वोच्च शिखराचं नाव ‘एव्हरेस्ट’ असं ठेवण्यात आलं. या सर्वेक्षणादरम्यान सापडलेल्या द्वितीय क्रमांकाच्या शिखराचं नाव होतं K2, तेही पुढे बदलून त्याचं नामकरण ‘गॉडविन ऑस्टीन’ असं झालं. या सर्वेक्षणातील भारतीय कर्मचाऱ्यांचे अचाट कष्ट आणि प्रयत्न इतिहासात कधीच गौरविले गेले नाहीत. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस सर्वोच्च शिखर ‘एव्हरेस्ट’ युरोपियन गिर्यारोहकांसाठी फार मोठं आकर्षण ठरलं होतं. भारताच्या उत्तरेपासून ईशान्येपर्यंत पसरलेल्या महाकाय हिमालयाचे कुठलेच नकाशे उपलब्ध नव्हते. Silk Route याने की ‘प्राचीन उत्तरपथ’ अशा व्यापारी मार्गाची ढोबळ माहिती होती. यामुळेच विसाव्व्या शतकाच्या सुरवातीस ब्रिटीश राजवट हिमालयातील मोहिमांना विशेष प्रोत्साहन देत असे, अर्थात त्यामागे त्यांचा राजकीय स्वार्थ होता. सुरुवातीच्या काळातील मोहिमा पहिल्या महायुद्धामुळे थंडावल्या.

१९२४ सालच्या गूढनाट्यातील दोन मुख्य कलाकार म्हणजे अँड्र्यू आयर्विन आणि जॉर्ज मॅलरी. यातील जॉर्ज मॅलरी हा अनुभवी ज्येष्ठ गिर्यारोहक होता तर २२ वर्षांचा आयर्विन उत्कृष्ट तंत्रज्ञ आणि जिगरी गिर्यारोहक होता. गिर्यारोहण वाङ्मयातील एक सुप्रसिध्द वाक्य म्हणजे ‘Beacause it’s there!’ एकदा मॅलरीला न्यूयॉर्क टाईम्सच्या पत्रकारानं विचारलं, ‘तुम्ही शिखर का चढता?’ त्यावर मॅलरीचं उत्तर होतं, ‘कारण ते तिथे आहे!’ अतिशय साधं परंतु अर्थगर्भ असं विधान – त्यात मानवाच्या चौकस कुतूहलाला, विजीगिषु स्वभावाला साद घालणारं आवाहन आहे, आव्हान आहे. चेशायर, इंग्लंड येथील मॉबर्ली या गावी ‘जॉर्ज हर्बर्ट ले मॅलरी’ याचा जन्म १७ जून १८८६ साली झाला. आई वडील दोघंही पाद्री कुटुंबातील होते. जॉर्जचं सुरुवातीचं शिक्षण इंग्लंडच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील ईस्टबोर्न येथील ग्लेनगोर्स बोर्डिंग स्कूलमध्ये झालं. नंतर विन्चेस्टर येथे शाळेच्या शेवटच्या वर्षात आयर्विंग या शिक्षकाने जॉर्जला प्रस्तारोहणाची दीक्षा दिली. जॉर्जनी १९०५च्या ऑक्टोबर महिन्यात इतिहास ह्या विषयात उच्च शिक्षण घेण्यासाठी केम्ब्रिजमधील मॅग्डालेन कॉलेजात प्रवेश घेतला. केम्ब्रिजला असतांना जॉर्ज मोठ्या हिरीरीने रोइंग (नौकानयन) करत असे. सहा फूट उंच, ग्रीक अॅथलीटप्रमाणे शरीरयष्टी, स्वप्नात हरवलेले डोळे लाभलेला इंग्लिश चेहेरा, असं जॉर्जचं व्यक्तिमत्त्व होतं. १९१० साली गोडाल्मिंग, सरे येथील चार्टरहाउस स्कूलमध्ये जॉर्ज शिकवत असतांना कवी रॉबर्ट ग्रेव्हज त्याचा विद्यार्थी होता. रॉबर्टला काव्य, साहित्य आणि गिर्यारोहणाची आवड जॉर्जमुळे लागली.

जॉर्जने १९११ साली युरोपातील सर्वोच्च शिखर, ‘माँ ब्लांक’वर यशस्वी चढाई केली. त्याचबरोबर ‘माँ मॉडीट’च्या फ्राँटियर रिजवर तिसरी यशस्वी चढाई केली. एव्हाना जॉर्ज मॅलरी हा एक प्रथितयश गिर्यारोहक म्हणून ओळखला जाऊ लागला होता. १९१३ साली लेक डिस्ट्रीक्टमधील ‘पिलर रॉक’वर कोणाच्याही सहाय्याशिवाय त्यानं चढाई केली. या अवघड चढाईला नंतर ‘मॅलरी’चा रूट म्हणून ओळखण्यात येऊ लागलं. पुढे अनेक वर्ष हा ब्रिटनमधील सर्वात अवघड रूट मानण्यात येत असे. सहकाऱ्यांनी जॉर्जला विचारलं, ‘तू चढाईरुपी शत्रूवर मात केलीस?’ तर जॉर्जचं नम्र उत्तर होतं, ‘नाही, स्वतःवर!’

चार्टरहाउस येथेच जॉर्जची भेट ‘रुथ टर्नर’शी झाली. पाहिलं महायुद्ध सुरू होण्यापूर्वी सहाच दिवस अलीकडे १९१५च्या डिसेंबर महिन्यात जॉर्ज आणि रुथचा विवाह झाला. त्याचवर्षी जॉर्ज मॅलरी रॉयल गॅरिसनच्या तोफखान्यात सेकण्ड लेफ्टनंट म्हणून रुजू झाला. युद्ध समाप्तीनंतर सैन्यातून १९२१ साली जॉर्ज चार्टरहाउसला परतला. त्या वर्षी पहिल्या एव्हरेस्ट मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी त्यानं शिक्षकाच्या नोकरीला रामराम ठोकला. १९२१ सालातील माउंट एव्हरेस्ट कमिटीने आयोजित केलेली ती पहिलीच, एव्हरेस्ट शिखराचं सर्वेक्षण करण्यासाठीची मोहीम होती. या मोहिमेने प्रथमच एव्हरेस्ट परिसराचे अचूक नकाशे बनवले. या मोहिमेवर ‘गाय बुलक’ आणि सर्व्हे ऑफ इंडियाचे ‘व्हीलर’ हे जॉर्जचे सहकारी होते. पाश्चिमात्य गिर्यारोहकांनी प्रथमच ल्होत्से शिखराच्या पायथ्याशी पूर्व रोन्ग्बुक हिमनदीच्या माथ्यावर असलेल्या ‘वेस्टर्न कुम’चा शोध लावला. त्या भागातील काही छोटी शिखरं चढण्यातही त्या मोहिमेला यश आलं. या मोहिमेचे सदस्य एव्हरेस्टच्या उत्तर धारेवरील ‘नॉर्थ कोल’ येथे पोचले आणि ईशान्य धारेवरून शिखराला जाण्याचा संभाव्य मार्गदेखील त्यांनी शोधून काढला. या ईशान्य धारेवर दोन महत्त्वाचे अडथळे – ‘फर्स्ट स्टेप’ आणि ‘सेकंड स्टेप’, तेव्हा लक्षात आले. भविष्यात याच दोन ‘स्टेप’नी १९२४ सालातील गूढ रहस्याला आणखीनच गडद केलं!

एव्हरेस्टवर दक्षिणेकडून खुंबू हिमनदी मार्गे ‘साउथ कोल’ किंवा उत्तरेकडून पूर्व रोन्ग्बुक हिमनदी मार्गे ‘नॉर्थ कोल’ असे दोन संभाव्य मार्ग होते. सुरवातीस उत्तरेकडील ‘नॉर्थ कोल’ मार्गाला प्राधान्य देण्यात आलं होतं. १९२२ साली ब्रिगेडियर जनरल चार्ल्स ब्रूस यांच्या नेतृत्त्वाखालील मोहिमेबरोबर जॉर्ज पुन्हा एव्हरेस्टला परतला. त्यानं कृत्रिम प्राणवायूशिवाय सॉमरवेल आणि नॉर्टन यांच्या सोबत ईशान्य धारेवर २६,९८० फुटांची विक्रमी उंची गाठली. कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग त्या काळी वादग्रस्त होता. त्याच मोहिमेत जॉर्ज फिंच याने २७,३०० फुटांची उंची गाठली. पण त्यानं चढाईसाठी आणि झोपण्यासाठी कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग केला होता. कृत्रिम प्राणवायूच्या उपयोगामुळे जॉर्ज फिंचला अधिक वेगानं चढाई करता आली होती, ही गोष्ट मॅलरीच्या मनात ठसली होती. जॉर्ज मॅलरीनं पावसाळा तोंडावर असूनही तिसरा शिखर प्रयत्न केला. दुर्दैवानं अॅव्हलांचमध्ये सात शेर्पांचा मृत्यू झाल्यानं तो प्रयत्न सोडावा लागला. या संदर्भात मॅलरीवर टीकाही झाली.

एव्हरेस्टसारख्या शिखरावरील अति उंचीवरील चढाईत, विरळ हवामान आणि अपुरा प्राणवायू हे मोठे शत्रू असतात. अश्या चढाईसाठी विरळ हवामानाचा सराव करावा लागतो. यालाच Acclimatization म्हणतात. २६,००० फुटापर्यंत या सरावाचा उपयोग होतो, पण त्यानंतर मात्र हा सरावदेखील कामी येत नाही. २६ हजार ते २९ हजार फुटांवरील चढाईस ‘Death Zone’ मधील चढाई म्हणून ओळखतात. कृत्रिम प्राणवायूचा ह्या ‘Death Zone’मध्ये फार मोठा उपयोग होतो. एव्हरेस्टवरील चढाईतील तांत्रिक अडचणींसोबत ‘Death Zone’ हा फार मोठा अडथळा होता.

१९२४ साली जनरल ब्रूस यांच्या नेतृत्त्वाखाली पुनश्च एव्हरेस्ट मोहीम आयोजित करण्यात आली. ३७ वर्षांचा जॉर्ज मॅलरी याही मोहिमेत सदस्य म्हणून सहभागी झाला होता. आदल्याच वर्षी अमेरिकन दौऱ्यावर असतांना आपल्या भाषणात, त्यानी येत्या मोहिमेत एव्हरेस्ट विजय निश्चित असल्याची ग्वाही दिली होती. वय आणि फिटनेस या दृष्टीने जॉर्जचा कदाचित हा शेवटचाच प्रयत्न असणार होता. जॉर्ज आणि ब्रूस यांचा पहिला शिखर प्रयत्न ‘कँप ५’ला सोडून देण्यात आला. त्या पाठोपाठ दुसऱ्या प्रयत्नात, स्वच्छ हवामानात सॉमरवेल आणि नॉर्टन ‘कँप ६’हून निघाले. कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग न करता, त्यांनी २८,१२० फुटांचा नवीन उच्चांक प्रस्थापित केला. जॉर्ज मॅलरी आणि अँड्र्यू आयर्विन ४ जून १९२४ रोजी २१,३३० फुटांवरील अग्रिम तळावरून शिखर प्रयत्नासाठी निघाले. नॉर्थ कोलपासूनच त्यांनी कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग सुरू केला होता. पुर्वानुभवानुसार कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग अत्यावश्यक असल्याची जॉर्जची खात्री झाली होती. ‘सँडी’ आयर्विन हा प्राणवायूची नळकांडी हाताळणारा वाकबगार तंत्रज्ञ होता आणि याच कारणामुळे मॅलरीनं त्याला साथीदार म्हणून निवडलं होतं. ६ जूनला ‘कँप ५’ तर ७ जूनला ‘कँप ६’ला ती दोघं पोचली.

८ जून १९२४चा ऐतिहासिक दिवस उजाडला. हवामान स्वच्छ होतं. पहाटे चारच्या सुमारास जॉर्ज मॅलरी आणि अँड्र्यू आयर्विन ‘कँप ६’हून निघाले असावेत. त्याच दिवशी पहाटे ‘कँप ५’हून नोएल ओडेल, मॅलरीच्या शिखर प्रयत्नाची ‘पाठराखण’ करण्यासाठी ‘कँप ६’च्या दिशेने निघाला. ओडेलनं दुपारी एक पर्यंत २६,००० फुटांची उंची गाठली होती. सकाळी दहा वाजल्यानंतर ढगांचं आगमन झालं. थंडगार बोचरे वारे सुरू झाले. संध्याकाळचे पाच वाजत आले. मोठ्या जड अंतःकरणानं नोएल ओडेल खाली येण्यास निघाला. बिघडलेल्या हवामानात, ढगाळ धुरकट अंधारात, ओडेल कसाबसा खुरडत ‘कँप ५’वरील तंबूत शिरला. त्या एका दिवसात ‘कँप ५’ ते २६,००० फूट आणि परत ‘कँप ५’ अशी विक्रमी मजल ओडेलनं मारली होती. जॉर्ज मॅलरी आणि अँड्र्यू आयर्विन ९ जूनच्या संध्याकाळीदेखील परतले नव्हते. ढगाळ हवामान, हिमवृष्टी आणि बेफाट वारे यांचा मारा सुरूच होता. एव्हरेस्ट रुसलं होतं. मॅलरी आणि आयर्विन हे आता कधीच परत येणार नव्हते.

त्याच दिवशी, ८ तारखेच्या दुपारची गोष्ट. एक वाजत आला होता. ढगाळ वातावरण आणि झंझावाती वाऱ्यात शिखराकडे जाणारी ईशान्य धार गायब झाली होती. हाडंही गोठवून टाकणाऱ्या थंडीत, बेफाम वाऱ्यात ईशान्य धारेवर कुडकुडत, ओडेल मॅलरी आणि आयर्विन यांची चातकासारखी वाट पाहत थांबला होता. अचानक ओडेलच्या भिरभिरणाऱ्या नजरेला उसळणाऱ्या ढगातून एक झरोका गवसला. ईशान्य धारेवर खडकाळ ‘स्टेप’ दिसत होती. ‘फर्स्ट स्टेप’ की ‘सेकंड स्टेप’ हे सांगणं कठीण होतं. दोन ठिपक्यांसारख्या आकृती त्याच्या नजरेस पडल्या. अतिशय कष्टपूर्वक हालचाली करत ते दोन्ही ठिपके ‘स्टेप’च्या वर पोचले. श्वास रोखून ओडेल पाहत होता. तेवढ्यात अचानक गवसलेला तो झरोका ढगांनी पुसून टाकला!

बेसकँपला, १९२४ सालच्या मोहिमेने मोठ्या दुःखद अंतःकरणाने मॅलरी आणि आयर्विन यांचा मृत्यू स्वीकारला. मॅलरी आणि आयर्विन यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९ ऑक्टोबर रोजी लंडनच्या सेंट पॉल कॅथेड्रलमध्ये मोठी शोकसभा झाली. इंग्लंडचे राजे पंचम जॉर्ज, पंतप्रधान रामसे मॅकडोनाल्ड आणि त्यांचे मंत्रिमंडळ यासह अनेक मान्यवर या सभेस उपस्थित होते. दोन बेपत्ता गिर्यारोहकांसाठी साऱ्या ब्रिटनमध्ये दुखवटा पाळण्यात आला. एका महान साहसी मोहिमेवर पडदा पडला होता.

Mount_Everest_North_Ridge

१९३३ साली २६,७६० फुटांवर आयर्विनची आईस अॅक्स सापडली. १९७५ साली एव्हरेस्टवरील चिनी मोहिमेतील ‘वँग हुंगबाव’ या गिर्यारोहकास २६,५७० फुटांवर ‘एका इंग्रज’ गिर्यारोहकाचा मृतदेह सापडला. दुर्दैवानं दुसऱ्याच दिवशी वँग हुंगबाव अॅव्हलांचमध्ये सापडून मरण पावला. चिनी गिर्यारोहण संस्थेने मात्र हे वृत्त विश्वासार्ह नसल्याचं नमूद केलं. १९९९ साली टीव्ही शो Nova आणि BBC यांनी ‘मॅलरी आणि आयर्विन शोधमोहीम’ एरिक सायमनसन यांच्या नेतृत्वाखाली आयोजित केली होती. १ मे रोजी, पूर्वीच्या माहितीनुसार २६,००० फुटांवर शोधाला सुरुवात करताच, काही तासातच कॉनराड अँकर या सदस्यास २६,७६० फुटांवर एका गिर्यारोहकाचा गोठलेला ‘ममी’सारखा मृतदेह सापडला. आयर्विनच्या आईस अॅक्समुळे तो देह आयर्विनचाच असावा अशी सर्व सदस्यांना खात्री होती. मृतदेहासोबत पितळी Altimeter, सांबरशिंगाची मूठ असलेला चामड्याच्या म्यानातील चाकू आणि सुस्थितीतील गॉगल सापडला. अतिशीत हवामानामुळे साऱ्या गोष्टी सुस्थितीत होत्या. रहस्याला एक कलाटणी मिळाली. मृतदेहाच्या अंगावरील कपड्यांवरील लेबले आणि खुणा मात्र दर्शवत होत्या – ‘George Leigh Mallory’. यावरून एक निश्चित झालं होतं की ते मॅलरीचं कलेवर होतं!

पुढील नव्वद वर्षांत, १९२४ सालातील मॅलरी आणि आयर्विनची ईशान्य धारेवरील चढाई, ही घटना एक रोमांचक न उलगडलेलं रहस्य म्हणून साऱ्यांनाच छळत आली आहे. या चढाईचा दुरून का होईना, एकमेव साक्षीदार म्हणजे नोएल ओडेल! त्याच्याच शब्दात सांगायचं झालं तर –

“At 12.50, just after I had emerged from a state of jubilation at finding the first definite fossils on Everest, there was a sudden clearing of the atmosphere, and the entire summit ridge and final peak of Everest were unveiled. My eyes became fixed on one tiny black spot silhouetted on a small snow-crest beneath a rock-step in the ridge; the black spot moved. Another black spot became apparent and moved up the snow to join the other on the crest. The first then approached the great rock-step and shortly emerged at the top; the second did likewise. Then the whole fascinating vision vanished, enveloped in cloud once more.”

north-face-mallory-route1

ढगातून अचानक सापडलेल्या झरोक्यातून ओडेलच्या सांगण्यानुसार दोन गिर्यारोहक एका ‘स्टेप’च्या खालून वर चढून गेलेले दिसले होते. कुठली ‘स्टेप’ हे सांगणं कठिण आहे. अतिउंचीवरील हवेतील विरळ प्राणवायूमुळे मानवी शरीरावर विविध परिणाम होतात. चढाईच्या वेळेला जाणवणारा थकवा, अपुरा श्वास आणि मेंदूला पुरेसा प्राणवायू न मिळाल्याकारणाने क्वचित होणारा स्मृतीभ्रंश, अशा साऱ्या गोष्टी लक्षात घेऊन ओडेलच्या विधानाचा अनेक गिर्यारोहकांनी आणि तज्ञांनी अभ्यास केला आहे. १९३६ साली सुप्रसिद्ध गिर्यारोहक फ्रँक स्माइथ यांनी एडवर्ड नॉर्टन यांना लिहिलेल्या पत्रात, पहिल्या ‘स्टेप’खाली प्रभावी दुर्बिणीतून पाहत असताना एक काळा ठिपका खडक नसून, मानवी मृत शरीराप्रमाणे आकार  दिसल्याचं नमूद केलं होतं. स्माइथ यांच्या मुलाला हे ‘न पाठवलेलं’ पत्र २०१३ साली सापडलं. प्रसारमाध्यमं अशा माहितीचा गैरवापर करतील या भीतीनं फ्रँक स्माइथ यांनी त्या काळी ही माहिती उघडकीस आणली नाही. मॅलरीचं कलेवर १९९९ साली सापडलं. मॅलरीच्या डोक्यावर समोरच्या बाजूस एक खोल जखम, कमरेभोवती गुंडाळलेला दोर आणि त्यामुळे मोडलेली कंबर अशा गोष्टी निदर्शनास आल्या होत्या. मॅलरीचं गिर्यारोहणातील कौशल्य आणि अनुभव, प्राणवायू नळकांडी वापरण्याचं आयर्विनचं तांत्रिक ज्ञान आणि ८ जून १९२४ रोजी दुपारी १२ वाजून ५० मिनिटांनी पाहिलेल्या दृश्याबद्दल ओडेलनं दिलेली जबानी आणि एव्हरेस्टच्या ईशान्य धारेवरील चढाईतील तांत्रिक अडचणी या साऱ्यांचा विचार करता, ८ जूनच्या संध्याकाळपर्यंत मॅलरी आणि आयर्विन एव्हरेस्टवर पोचले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

१९९९ साली मॅलरीचं कलेवर सापडल्यानंतर अनेक प्रकारच्या शक्याशक्यता याबद्दल गिर्यारोहण वर्तुळात चर्चांना ऊत आला. ‘शिखर सर करून गिर्यारोहक सुखरूपपणे खाली पोचले तरच ती चढाई पूर्ण यशस्वी मानण्यात यावी’, असं एडमंड हिलरीचं मत; तर अहलुवालिया म्हणतात, ‘छायाचित्राचा पुरावा नसल्यास कुठलीही चढाई ग्राह्य धरू नये.’ कॉनराड अँकर, ख्रिस बॉनिंग्टन, आंग त्सेरिंग असे अनेक मान्यवर गिर्यारोहक मॅलरी आणि आयर्विन एव्हरेस्ट शिखरावर पोचले असतील, ही शक्यता मान्य करतात. जॉर्ज मॅलरीच्या शरीरावर सापडलेल्या गोष्टींमध्ये ‘रुथ’चा, म्हणजेच त्याच्या लाडक्या पत्नीचा फोटो सापडला नाही. जॉर्जनं तो फोटो शिखरावर सोडला असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्याच्या अंगावर न मोडलेला ‘गॉगल’ सापडला होता. अशा शिखर प्रयत्नात दिवसा ‘गॉगल’ डोळ्यावर असणे अत्यावश्यक असते, नाहीतर Snow Blindness, पूर्ण अंधत्व येऊ शकते. यशस्वी शिखर प्रयत्नानंतर मॅलरीनं ‘गॉगल’ काढून खिशात ठेवला असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मॅलरीकडे कॅमेरा होता. हा कॅमेरा कधीही सापडल्यास, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान वापरून त्यावरील चित्रं प्रत्यक्षात आणता येतील, अशी Kodak कंपनीनं ग्वाही दिलेली आहे. सापडलेले सर्व परिस्थितीजन्य पुरावे, मान्यवर गिर्यारोहकांची मतं यांच्या आधारे मॅलरी आणि आयर्विन ८ जूनच्या संध्याकाळपर्यंत जगातील सर्वोच्च शिखरावर पोचले असल्याची शक्यता संभवते. या रोमांचक विषयावर जेफ्री आर्चर या लोकप्रिय लेखकानं ‘Paths of Glory’ नावाची बेस्टसेलर लिहिली आहे. हे सारंच गोंधळात पाडणारं रहस्यमय गूढ आहे!

१९५३ साली तेन्सिंग आणि हिलरी यशस्वीपणे एव्हरेस्टवर चढले. त्यानंतर एव्हरेस्टवर अनेक यशस्वी चढाया झाल्या. सुरुवातीच्या काळात कृत्रिम प्राणवायूच्या सहाय्यानं या चढाया करण्यात येत असत. कृत्रिम प्राणवायूशिवाय चढाई करता येणं अशक्य आहे, अशी समजूत होती. १९७८ साली या समजुतीस ऱ्हाइनॉल्ड मेसनर आणि पीटर हेबलर या जोडीनं छेद दिला. ६ मे १९७८ रोजी ती दोघं ‘कँप ३’ला पोचली. कृत्रिम प्राणवायूशिवाय चढाई करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नावर ‘असुरक्षित’ असल्याकारणानं बरीच टीकाही झाली. ती दोघं ८ मे रोजी ‘साउथ कोल’ मार्गे ही चढाई करत होते. बेफाम वारे आणि सतत हुलकावण्या देणारं ढगाळ वातावरण, चढाईतील तांत्रिक अडचणी यावर मात करत, खडतर प्रयत्न आणि दुर्दम्य इच्छाशक्तीच्या जोरावर मेसनर आणि हेबलर दुपारी १ ते २च्या  दरम्यान यशस्वीपणे शिखरावर पोचले. त्या उंचीवरील प्राणवायूचा अभाव प्रकर्षानं जाणवत होता. दोघंही खूप थकलेले होते. तशा अवस्थेत त्यांनी आपापसातील दोर न वापरण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. १ तास ५ मिनिटात हेबलर धडपडत ‘साउथ कोल’ वरील तंबूत परतला. त्यानंतर तब्बल ४० मिनिटांनी मेसनर खुरडत कसाबसा तंबूत शिरला. ‘साउथ समिट’ (२८,७०४ फूट) ते ‘साउथ कोल’ (२५,९३८ फूट) आपण कसे पोचलो, याची कुठलीही आठवण मेसनरला नव्हती. मेंदूला अपुरा प्राणवायू पुरवठा झाल्याचा हा परिणाम होता. हार्ड डिस्क ‘करप्ट’ झाल्यासारखा हा प्रकार होता. याला शास्त्रीय परिभाषेत ‘Partial Amnesia’ म्हणजेच आंशिक स्मृतिभ्रंश म्हणतात.

मी हा लेख लिहित असतांना, माझा सहकारी, मॅलरी आणि आयर्विनच्या १९२४ सालातील उत्तरेकडील मार्गाने चढलेला पहिला मराठी एव्हरेस्टवीर सुरेंद्र चव्हाण म्हणाला, ‘बाळ्या, काहीही म्हण पण मॅलरीला मानला पाहिजे! त्या काळातील कमी दर्जाची Equipment वापरून, ती दोघं एव्हरेस्टवर ज्या उंचीवर पोचली तो विक्रमच आहे! ते शिखरावर पोचले की नाही, यानी काहीच फरक पडत नाही. मैं तो आजभी उनको सलाम करता हुँ!” मी अंतर्मुख झालो होतो.

Everest-from-Noth-BC

माझ्या मनात ८ जूनची दुपार घोळत होती. मॅलरी आणि आयर्विन, दोघेही अचाट थकलेले असणार. ईशान्य धारेवरील अवघड चढाई, २७,००० फुटांवरील पंचमहाभूतांचं तांडव आजूबाजूला चाललेलं, थकून गेलेलं शरीर – अश्या पर्वतप्राय अडचणींसमोर हार मानून परत फिरण्याचा मोह जबरदस्त असणार. तरुण आयर्विनची जबाबदारी, लाडक्या ‘रुथ’ची आठवण, आपल्या क्षमतेवरील विश्वास, शरीरातील पेशीन् पेशी प्राणवायूसाठी आक्रंदत असणार आणि त्याचबरोबर जगातील सर्वोच्च शिखर केवळ हाकेच्या अंतरावर दिसत असणार. मॅलरीच्या पराक्रमी कविमनात काय भीषण कल्लोळ उसळला असेल, या काल्पनेनंच अंगावर रोमांच उभा राहतो! ती दोघंही हालचाल करत असतांना, प्रयत्न करत असतांना त्यांना मरण आलं असावं हे नक्की. त्यांनी शेवटपर्यंत हातपाय गाळले नव्हते हे उघड आहे. त्या दोघांच्या विजीगिषु वृत्तीला, जिद्दीला सलाम! आज मी नतमस्तक आहे, त्या थोर गिर्यारोहकांना मी श्रद्धांजली वाहतो. मॅलरी आणि आयर्विन ८ जून १९२४ रोजी जगातील सर्वोच्च शिखरावर, एव्हरेस्टवर पोचले होते किंवा नाही यावर चर्चा होत राहील. आणखी पुरावे सापडण्याची शक्यताही जवळजवळ नाही. तेन्सिंग आणि हिलरी यांचं १९५३ सालातील यश तरीही वादातीत राहील. मात्र एव्हरेस्ट संदर्भात मॅलरी आणि आयर्विन यांची नावं साऱ्यांच्याच स्मृतीवर कायमची कोरली गेली आहेत. अश्यावेळी हुरहूर लावणारा विचार मनात रेंगाळतो, वाटतं जणू इतिहासालाच स्मृतिभ्रंश झाला आहे!

Standard

आगे बढो रेवती आणि मृणाल!

आगे बढो रेवती आणि मृणाल!

नवरात्रीचे दिवस, नुकतीच घटस्थापना झाली. दुर्गापूजा आणि रास दांडियाची धमाल सुरू आहे. त्यातच आमच्या मुलीचा, रेवतीचा नवीन सिनेमा, ‘शुभ लग्न सावधान’ कालच प्रदर्शित झाला, म्हणून घरी उत्साहाचं, उत्सवाचं वातावरण. रेवती ‘प्रमोशन’ नावाच्या धमाल प्रकारात सध्या जणू तरंगते आहे. आजकालच्या स्पर्धात्मक, आधुनिक जगतात, तुम्ही करत असलेल्या कामाच्या दर्जापेक्षाही प्रसिध्दी जास्त महत्त्वाची झाल्यासारखी भासते. बहुतेक वेळा माध्यमांच्या नकारात्मक भूमिकेचा तिटकारा वाटला तरी आज आपल्या बहुतांश निर्णयांवर माध्यमांचा नकळत पगडा असतो. म्हणतात ना, मार्केटिंगचा जमाना आहे!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

मी आणि मृणाल दोघंही तसे निम्न मध्यमवर्गीय पार्श्वभूमीतून आलेले. ‘अपने मूँहसे अपनी बात करना नही!’ हा भक्कम संस्कार. आपली ओळख आपल्या कामाच्या दर्जानंच ठरेल पण त्याची जाहिरात नाही करायची हे पक्कं ठसलेलं. सुमारे पंचेचाळीस वर्षांपूर्वी, माझा आणि प्रसिध्दीचा पहिला संबंध गिर्यारोहाणामुळे आला. गिर्यारोहण संदर्भातील एखादी छोटी बातमी छापून आणण्यासाठी प्रचंड वणवण करावी लागे. खूप चिडचिड होत असे, आणि त्यामुळे प्रसिध्दीकडे दुर्लक्षही होत असे. पुढे गिर्यारोहण मोहिमा सुरू झाल्यावर, मोठ्या बजेटसाठी, आर्थिक मदतीसाठी प्रयत्न करावे लागत. हात पसरतांना मानसिक त्रास होत असे, पण ध्येयाच्या झपाटलेपणात त्याची सवय झाली. या प्रयत्नात प्रसिध्दीचा फार मोठा उपयोग होतो असं लक्षात आल्यावर ‘प्रसिध्दी’ ही गरज भासू लागली. मग चुकत, माकत, शिकत जमू लागलं. एखाद्या प्रोजेक्टच्या यशात प्रसिध्दीचा बहुमोलाचा वाटा असतो हे उमजलं. प्रसिध्दी, बहुमान यामुळे छान वाटतं. कौतुक कुणालाही आवडतं! तेव्हा प्रसिध्दीचा हव्यास नव्हता आणि आजही नाही. ‘येणाऱ्या लक्ष्मीस नाही म्हणू नये’ या म्हणीप्रमाणे आज नवी म्हण अंगवळणी पडली आहे – ‘येणाऱ्या प्रसिध्दीस नाही म्हणू नये!’

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

याउलट आमच्या बाईसाहेब! प्रसिध्दी पराङगमुख – म्हणजे प्रसिध्दीपासून शक्यतोवर दूर राहणं! प्रसिध्दी तिला नकोशी वाटते, जणू अॅलर्जी आहे. स्वतःसंदर्भात कुठे काही छापून आलं तर ‘कसचं, कसचं!’ असं म्हणणार. एम. एड. करतांना गोल्ड मेडल, ती कथ्थक शिकली आहे, तिने ‘पडघम’ नाटकाची कोरियोग्राफी/नृत्यदिग्दर्शन केलं होतं. अमेरिका दौऱ्यावर ‘घाशीराम’मधे काम केलं. रंगसंगती, आकार, वास्तुरचना यातलं तिला अफाट कळतं. आमचं वाड्यासारखं घर आणि महत्त्वाचं म्हणजे ‘गरुडमाची’ या प्रशिक्षण केंद्राची वास्तुरचना तिनं केली आणि त्याबद्दल तिला पारितोषकंही मिळाली. ‘हाय प्लेसेस मॅनेजमेंट प्रा. लि.’ या संस्थेची ती कार्यकारी संचालक आहे. यादी खूप लांब होईल, पण प्रसिध्दी म्हटलं की ‘याची काय गरज’ असं म्हणत ती चार हात दूर पळणार. काल मात्र तिनं मला थक्क केलं!

यंदा ‘गोविंद दूध’ या उद्योगसमूहा तर्फे नवरात्री निमित्त नऊ कर्तबगार स्त्रियांचा गौरव करण्यात येत आहे. या नऊ नावात मृणाल आणि रेवती यांचा समावेश आहे. काल ‘गोविंद’तर्फे श्री. शिंदे मुद्दाम पुरस्कार देण्यासाठी घरी आले होते. रेवती आजकाल माध्यमांशी बोलण्यात पटाईत झाली आहे. परवा ते ‘फेसबुक लाईव्ह’ का काय म्हणतात त्यावर ही बया अर्धा/पाउण तास ज्या सफाईने बोलत होती ते पाहून मी चकित झालो. पूर्वीची भित्री, अबोल रेवती कुठे गायब झाली ते कळलंच नाही! काल विशेष वाटलं ते म्हणजे मृणाल अतिशय सहजपणे न वैतागता, न कंटाळता माध्यमाच्या प्रतिनिधीशी बोलत होती याचं! हसत खेळत प्रश्नोत्तरं झाली. मी या दोघींसाठी अतिशय आनंदात आहे, मला त्यांचा सार्थ अभिमान वाटतो. पण सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे मृणाल प्रसिध्दीपासून दूर न पळता त्याला आज सहज सामोरी जाते आहे. एक स्थित्यंतर दिसतंय, मला खूप बरं वाटतंय. प्रसिध्दी, बहुमान हे डोक्यात न जाता, त्यानी न बहकता आणि तरीही माध्यमांचा यथोचित वापर करणे हे रेवतीला कदाचित आम्हा दोघांकडून मिळालं असावं. अभिनंदन मृणाल आणि रेवती!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

Standard