मरीन कमांडो प्रवीण, त्रिवार वंदन!

Image 3

मरीन कमांडो प्रवीण, त्रिवार वंदन!

“खटाक्, खटाक् – मिट्ट अंधारात दोन आवाज ऐकू आले. AK 47च्या सेफ्टीचे आवाज मी लगेच ओळखले. उजवीकडील काळोखात दोन दहशतवादी नक्की होते. मी नेम धरून गोळी झाडणार, एव्हढ्यात समोरून उजेड चमकला. पुढच्याच क्षणी माझी शुध्द हरपली! चेहऱ्याच्या डावीकडून ओघळणाऱ्या रक्तामुळे मला जाग आली. माझा डावा कान फाटला होता, पण मी वाचलो होतो, जिवंत होतो! तोंडातून शब्द फुटू नये म्हणून मी वेदना विसरण्यासाठी, हाताने अंगाखालचं कारपेट गच्च आवळून धरलं होतं…”

Headley deposed through video-conference

आम्ही श्वास रोखून ऐकत होतो. १८ ऑक्टोबर २०१८, विजयादशमी. स्थळ – हाय प्लेसेसचे एसी ऑफिस, संध्याकाळचे पाच वाजलेले, समोर बसला होता प्रवीण तेवतीया, वय वर्षं 33, मरीन कमांडो! प्रवीणचा जन्म बुलंदशहरजवळील खेड्यातील जाट शेतकरी कुटुंबात झाला. सतरा वर्षांचा असतांना देहरादून येथे नेव्ही मधे तो भरती झाला. त्याचा फिटनेस आणि फिटनेसची आवड पाहून, त्याला MARCOS मधे कमांडो होण्यासाठी भरती होण्याचा सल्ला मिळाला. त्यानंतर खडतर परीक्षा आणि त्याहूनही खडतर प्रशिक्षण त्याला घ्यावं लागलं. अनेक किमीची दौड, पोहण्याचा प्रचंड सराव, हातपाय बांधून पोहणं, त्याच अवस्थेत दहा फूट खोलीवर तोंडानं गॉगल उचलणं, ऐंशी तास न झोपता एक्झरसाईज करणं असं काय काय तरी! प्रवीण दिलखुलासपणे त्याची कहाणी सांगत होता. माझ्या सुखवस्तू मनाला ती सारी अघोरी तपश्चर्या भासत होती.

एकवीसाव्या वर्षी तो कमांडो झाला. दोनच वर्षांनंतर २६/११ ची काळरात्र आली. बेसावध मुंबईला तिनं गळफास लावला. प्रवीण तेव्हा करंजा बेटाजवळील तळावर होता. दहशतवाद्यांचा खातमा करण्यासाठी पहाटे तीन वाजता प्रवीणच्या युनिटला ताजमहाल हॉटेलमध्ये शिरण्याच्या ऑर्डर्स मिळाल्या. लाल पिवळ्या ज्वाळा आणि काळपट धुरानी वेढलेलं ताजमहाल हॉटेल, रक्ताची थारोळी, जीवाच्या आकांतानं पळणारे भेदरलेले जीव अशा परिस्थितीत त्यांना दहशतवाद्यांना सामोरं जावं लागलं. एका अंधाऱ्या दालनात चार अतिरेकी दडलेले होते. ‘पॉईंट मॅन’ म्हणून प्रवीण त्याच्या तुकडीचा म्होरक्या होता. त्यानी दबकत दालनात प्रवेश केला. पहिल्या गोळीनं त्याचा डावा कान फाटून लोंबत होता. त्यानंतर चार गोळ्या त्याच्या शरीरात शिरल्या. त्यातील एक गोळी उजवीकडील फुफ्फुस फाडून बाहेर पडली. तशाही अवस्थेत त्यानी एका अतिरेक्याला जायबंदी केलं. त्याच्या युनिटच्या धाडसी कारवाईमुळे शेजारच्याच दालनातील चार – पाचशे जणांचा जीव वाचला. हाय प्लेसेसच्या एसी ऑफिसात ती कहाणी ऐकतांना आम्हाला घाम फुटला होता.

यानंतर INS अश्विनी हॉस्पिटलमध्ये प्रवीणवर उपचार करण्यात आले. प्रवीणच्या शरीराला भयानक जखमा झाल्या होत्या. प्रवीण या प्रसंगातून सहीसलामत वाचला याचं डॉक्टरांनाही अतोनात आश्चर्य वाटलं. अनेक ऑपरेशन्स, प्लास्टिक सर्जरी अशा दोन वर्षांच्या उपचारांनंतर प्रवीण स्वतःच्या पायावर उभा राहिला. डॉक्टरांची सक्त ताकीद होती, ‘तू जिवंत आहेस हे नशीब! इथून पुढे खूप पथ्यं पाळावी लागतील’. पळणे, पोहणे अशा साऱ्या गोष्टी प्रवीणला वर्ज्य होत्या. एका अर्थानं पांगळा झाल्यानं प्रवीणला डेस्क जॉब देण्यात आला. पण प्रवीणचं बहादूर जाट रक्त त्याला स्वस्थ बसू देत नव्हतं.

Image 2

प्रवीणनं हळुहळू लांब चालण्याचा सराव सुरू केला. सोबतीला योगाचं विशेष शिक्षण सुरू केलं. मग हळुहळू पळणं, पोहणं याची सुरुवात झाली. परवीन बाटलीवाला यांच्या मार्गदर्शनाखाली सराव करून २०१२ साली प्रवीणने ‘मुंबई हाफ मॅरॅथॉन’ मधे भाग घेतला. अथक प्रयत्न आणि सराव चालूच होता. २०१७ मधे त्यानी बहात्तर किमीची लडाखमधील ‘खारदुंग ला’ मॅरॅथॉन पळण्याचा विक्रम केला. पुण्याच्या कौस्तुभ राडकर यांचं मार्गदर्शनही त्याला लाभलं. गेल्याच वर्षी साउथ आफ्रिकेत त्यानी ‘Iron Man’ हा किताब पटकावला. यात 180.2 किमी सायकलिंग, 42.2 किमी पळणे आणि 3.86 किमी पोहणं याचा समावेश होता.

Image 5

जिवंत असण्याची शक्यतादेखील असंभवनीय असतांना, अथक प्रयत्न आणि जबरदस्त चिकाटी यांच्या जोरावर ‘Iron Man’ सारखा किताब मिळवणं ही थक्क करणारी गोष्ट आहे. हे एरवी धडधाकट असणाऱ्या मंडळींना देखील अशक्यप्राय वाटू शकतं. राखेतून उठून भरारी घेणाऱ्या फिनिक्स पक्ष्यासारखी ही कहाणी आहे. मरगळलेल्या मनांना आणि आजच्या स्पर्धात्मक जगात, सोशल मिडियाच्या आहारी गेलेल्या सपक तरुणाईला संजीवनी देण्याचा ध्यास प्रवीणनं घेतला आहे. प्रवीण तेवतीया – तुझ्या चिकाटीला, विजीगिषु वृत्तीला सलाम! तुझा आम्हाला अभिमान वाटतो!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

Advertisements
Standard

इतिहासाला स्मृतिभ्रंश झाला आहे!

 

‘८ जून १९२४, जगातील सर्वोच्च शिखर माउंट एव्हरेस्ट सर झाले!’

‘29th May 1953, Hillary of New Zealand and Tenzing reach the top – The Guardian, London.’
Mount_Everest_North_Face

गोंधळात पाडणारे दोन ठळक मथळे! ज्ञात इतिहासानुसार २९ मे १९५३, शुक्रवार रोजी, जॉन हंट यांनी नेतृत्व केलेल्या ब्रिटीश मोहिमेतील भारतीय शेर्पा तेन्सिंग आणि न्यूझीलंडचे एडमंड हिलरी यांनी जगातील सर्वोच्च शिखर ‘सागरमाथा’ म्हणजेच ‘माउंट एव्हरेस्ट’ सर केले. त्यामुळे त्यानंतर एडमंड हिलरी – सर एडमंड हिलरी, तर जॉन हंट – लॉर्ड जॉन हंट झाले. जवाहरलाल नेहरू यांच्या आग्रहामुळे भारतीय शेर्पा तेन्सिंग यांनी ‘सर’की नाकारली. शेर्पा तेन्सिंग यांच्या बहुमानार्थ, त्यांच्याच जन्मस्थळी दार्जीलिंग येथे HMI ही पहिली गिर्यारोहण प्रशिक्षण संस्था सुरू झाली आणि शेर्पा तेन्सिंग हे तिचे पहिले ट्रेनिंग डायरेक्टर झाले. मानवी इतिहासातील हे एक सुवर्णाक्षरात लिहिलेलं पान. परंतु गिर्यारोहण इतिहासातील एक अनुत्तरीत प्रश्न, कोडं म्हणजे १९५३ पूर्वी मॅलरी आणि आयर्विन यांनी १९२४ साली एव्हरेस्ट सर केलं होतं का? गेल्या नव्वद वर्षांपेक्षा अधिक काळ साऱ्यांनाच सतावणारा हा प्रश्न! आजही अनुत्तरीत असणाऱ्या या प्रश्नाचं उत्तर ढगात दडलेलं आहे.

१९२४ सालातील हे गूढ, रहस्य जाणून घेण्यासाठी आपल्याला गेल्या शतकाच्या सुरुवातीस जावं लागेल. १८५७च्या स्वातंत्र्य समरानंतर भारतावर इंग्लंडच्या राणीची ब्रिटीश राजवट सुरू झाली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस ब्रिटीश राजवटीला भेडसावणारी गोष्ट म्हणजे उत्तरेकडून किंवा वायव्येकडून येऊ शकणारं रशियाचं आक्रमण. सर्व्हे ऑफ इंडियाची स्थापना १७६७ साली झाली. १८५७च्या सुमारास सर्व्हे ऑफ इंडियाचं भारताचे नकाशे करण्याचं काम नुकतंच संपलं होतं. देहराडूनला सर्व्हे ऑफ इंडियाचं मुख्य कार्यालय होतं आणि याशिवाय देहराडून हा सर्व्हेसाठी विधान बिंदू (Datum) मानण्यात आला होता. हिमालयातील दुर्गम भागातील सर्व्हे अनेक अडचणींमुळे आव्हानकारक असत. ब्रिटीश सर्व्हेअर भारतीय कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने हे सर्वेक्षण करीत असत. सर्व्हेअर राधानाथ सिकदर याला १८५२ला, जगातील सर्वोच्च शिखर ‘सागरमाथा’ सापडलं. जॉर्ज एव्हरेस्ट या सर्व्हेअर जनरलच्या सन्मानार्थ सर्वोच्च शिखराचं नाव ‘एव्हरेस्ट’ असं ठेवण्यात आलं. या सर्वेक्षणादरम्यान सापडलेल्या द्वितीय क्रमांकाच्या शिखराचं नाव होतं K2, तेही पुढे बदलून त्याचं नामकरण ‘गॉडविन ऑस्टीन’ असं झालं. या सर्वेक्षणातील भारतीय कर्मचाऱ्यांचे अचाट कष्ट आणि प्रयत्न इतिहासात कधीच गौरविले गेले नाहीत. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस सर्वोच्च शिखर ‘एव्हरेस्ट’ युरोपियन गिर्यारोहकांसाठी फार मोठं आकर्षण ठरलं होतं. भारताच्या उत्तरेपासून ईशान्येपर्यंत पसरलेल्या महाकाय हिमालयाचे कुठलेच नकाशे उपलब्ध नव्हते. Silk Route याने की ‘प्राचीन उत्तरपथ’ अशा व्यापारी मार्गाची ढोबळ माहिती होती. यामुळेच विसाव्व्या शतकाच्या सुरवातीस ब्रिटीश राजवट हिमालयातील मोहिमांना विशेष प्रोत्साहन देत असे, अर्थात त्यामागे त्यांचा राजकीय स्वार्थ होता. सुरुवातीच्या काळातील मोहिमा पहिल्या महायुद्धामुळे थंडावल्या.

१९२४ सालच्या गूढनाट्यातील दोन मुख्य कलाकार म्हणजे अँड्र्यू आयर्विन आणि जॉर्ज मॅलरी. यातील जॉर्ज मॅलरी हा अनुभवी ज्येष्ठ गिर्यारोहक होता तर २२ वर्षांचा आयर्विन उत्कृष्ट तंत्रज्ञ आणि जिगरी गिर्यारोहक होता. गिर्यारोहण वाङ्मयातील एक सुप्रसिध्द वाक्य म्हणजे ‘Beacause it’s there!’ एकदा मॅलरीला न्यूयॉर्क टाईम्सच्या पत्रकारानं विचारलं, ‘तुम्ही शिखर का चढता?’ त्यावर मॅलरीचं उत्तर होतं, ‘कारण ते तिथे आहे!’ अतिशय साधं परंतु अर्थगर्भ असं विधान – त्यात मानवाच्या चौकस कुतूहलाला, विजीगिषु स्वभावाला साद घालणारं आवाहन आहे, आव्हान आहे. चेशायर, इंग्लंड येथील मॉबर्ली या गावी ‘जॉर्ज हर्बर्ट ले मॅलरी’ याचा जन्म १७ जून १८८६ साली झाला. आई वडील दोघंही पाद्री कुटुंबातील होते. जॉर्जचं सुरुवातीचं शिक्षण इंग्लंडच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील ईस्टबोर्न येथील ग्लेनगोर्स बोर्डिंग स्कूलमध्ये झालं. नंतर विन्चेस्टर येथे शाळेच्या शेवटच्या वर्षात आयर्विंग या शिक्षकाने जॉर्जला प्रस्तारोहणाची दीक्षा दिली. जॉर्जनी १९०५च्या ऑक्टोबर महिन्यात इतिहास ह्या विषयात उच्च शिक्षण घेण्यासाठी केम्ब्रिजमधील मॅग्डालेन कॉलेजात प्रवेश घेतला. केम्ब्रिजला असतांना जॉर्ज मोठ्या हिरीरीने रोइंग (नौकानयन) करत असे. सहा फूट उंच, ग्रीक अॅथलीटप्रमाणे शरीरयष्टी, स्वप्नात हरवलेले डोळे लाभलेला इंग्लिश चेहेरा, असं जॉर्जचं व्यक्तिमत्त्व होतं. १९१० साली गोडाल्मिंग, सरे येथील चार्टरहाउस स्कूलमध्ये जॉर्ज शिकवत असतांना कवी रॉबर्ट ग्रेव्हज त्याचा विद्यार्थी होता. रॉबर्टला काव्य, साहित्य आणि गिर्यारोहणाची आवड जॉर्जमुळे लागली.

जॉर्जने १९११ साली युरोपातील सर्वोच्च शिखर, ‘माँ ब्लांक’वर यशस्वी चढाई केली. त्याचबरोबर ‘माँ मॉडीट’च्या फ्राँटियर रिजवर तिसरी यशस्वी चढाई केली. एव्हाना जॉर्ज मॅलरी हा एक प्रथितयश गिर्यारोहक म्हणून ओळखला जाऊ लागला होता. १९१३ साली लेक डिस्ट्रीक्टमधील ‘पिलर रॉक’वर कोणाच्याही सहाय्याशिवाय त्यानं चढाई केली. या अवघड चढाईला नंतर ‘मॅलरी’चा रूट म्हणून ओळखण्यात येऊ लागलं. पुढे अनेक वर्ष हा ब्रिटनमधील सर्वात अवघड रूट मानण्यात येत असे. सहकाऱ्यांनी जॉर्जला विचारलं, ‘तू चढाईरुपी शत्रूवर मात केलीस?’ तर जॉर्जचं नम्र उत्तर होतं, ‘नाही, स्वतःवर!’

चार्टरहाउस येथेच जॉर्जची भेट ‘रुथ टर्नर’शी झाली. पाहिलं महायुद्ध सुरू होण्यापूर्वी सहाच दिवस अलीकडे १९१५च्या डिसेंबर महिन्यात जॉर्ज आणि रुथचा विवाह झाला. त्याचवर्षी जॉर्ज मॅलरी रॉयल गॅरिसनच्या तोफखान्यात सेकण्ड लेफ्टनंट म्हणून रुजू झाला. युद्ध समाप्तीनंतर सैन्यातून १९२१ साली जॉर्ज चार्टरहाउसला परतला. त्या वर्षी पहिल्या एव्हरेस्ट मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी त्यानं शिक्षकाच्या नोकरीला रामराम ठोकला. १९२१ सालातील माउंट एव्हरेस्ट कमिटीने आयोजित केलेली ती पहिलीच, एव्हरेस्ट शिखराचं सर्वेक्षण करण्यासाठीची मोहीम होती. या मोहिमेने प्रथमच एव्हरेस्ट परिसराचे अचूक नकाशे बनवले. या मोहिमेवर ‘गाय बुलक’ आणि सर्व्हे ऑफ इंडियाचे ‘व्हीलर’ हे जॉर्जचे सहकारी होते. पाश्चिमात्य गिर्यारोहकांनी प्रथमच ल्होत्से शिखराच्या पायथ्याशी पूर्व रोन्ग्बुक हिमनदीच्या माथ्यावर असलेल्या ‘वेस्टर्न कुम’चा शोध लावला. त्या भागातील काही छोटी शिखरं चढण्यातही त्या मोहिमेला यश आलं. या मोहिमेचे सदस्य एव्हरेस्टच्या उत्तर धारेवरील ‘नॉर्थ कोल’ येथे पोचले आणि ईशान्य धारेवरून शिखराला जाण्याचा संभाव्य मार्गदेखील त्यांनी शोधून काढला. या ईशान्य धारेवर दोन महत्त्वाचे अडथळे – ‘फर्स्ट स्टेप’ आणि ‘सेकंड स्टेप’, तेव्हा लक्षात आले. भविष्यात याच दोन ‘स्टेप’नी १९२४ सालातील गूढ रहस्याला आणखीनच गडद केलं!

एव्हरेस्टवर दक्षिणेकडून खुंबू हिमनदी मार्गे ‘साउथ कोल’ किंवा उत्तरेकडून पूर्व रोन्ग्बुक हिमनदी मार्गे ‘नॉर्थ कोल’ असे दोन संभाव्य मार्ग होते. सुरवातीस उत्तरेकडील ‘नॉर्थ कोल’ मार्गाला प्राधान्य देण्यात आलं होतं. १९२२ साली ब्रिगेडियर जनरल चार्ल्स ब्रूस यांच्या नेतृत्त्वाखालील मोहिमेबरोबर जॉर्ज पुन्हा एव्हरेस्टला परतला. त्यानं कृत्रिम प्राणवायूशिवाय सॉमरवेल आणि नॉर्टन यांच्या सोबत ईशान्य धारेवर २६,९८० फुटांची विक्रमी उंची गाठली. कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग त्या काळी वादग्रस्त होता. त्याच मोहिमेत जॉर्ज फिंच याने २७,३०० फुटांची उंची गाठली. पण त्यानं चढाईसाठी आणि झोपण्यासाठी कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग केला होता. कृत्रिम प्राणवायूच्या उपयोगामुळे जॉर्ज फिंचला अधिक वेगानं चढाई करता आली होती, ही गोष्ट मॅलरीच्या मनात ठसली होती. जॉर्ज मॅलरीनं पावसाळा तोंडावर असूनही तिसरा शिखर प्रयत्न केला. दुर्दैवानं अॅव्हलांचमध्ये सात शेर्पांचा मृत्यू झाल्यानं तो प्रयत्न सोडावा लागला. या संदर्भात मॅलरीवर टीकाही झाली.

एव्हरेस्टसारख्या शिखरावरील अति उंचीवरील चढाईत, विरळ हवामान आणि अपुरा प्राणवायू हे मोठे शत्रू असतात. अश्या चढाईसाठी विरळ हवामानाचा सराव करावा लागतो. यालाच Acclimatization म्हणतात. २६,००० फुटापर्यंत या सरावाचा उपयोग होतो, पण त्यानंतर मात्र हा सरावदेखील कामी येत नाही. २६ हजार ते २९ हजार फुटांवरील चढाईस ‘Death Zone’ मधील चढाई म्हणून ओळखतात. कृत्रिम प्राणवायूचा ह्या ‘Death Zone’मध्ये फार मोठा उपयोग होतो. एव्हरेस्टवरील चढाईतील तांत्रिक अडचणींसोबत ‘Death Zone’ हा फार मोठा अडथळा होता.

१९२४ साली जनरल ब्रूस यांच्या नेतृत्त्वाखाली पुनश्च एव्हरेस्ट मोहीम आयोजित करण्यात आली. ३७ वर्षांचा जॉर्ज मॅलरी याही मोहिमेत सदस्य म्हणून सहभागी झाला होता. आदल्याच वर्षी अमेरिकन दौऱ्यावर असतांना आपल्या भाषणात, त्यानी येत्या मोहिमेत एव्हरेस्ट विजय निश्चित असल्याची ग्वाही दिली होती. वय आणि फिटनेस या दृष्टीने जॉर्जचा कदाचित हा शेवटचाच प्रयत्न असणार होता. जॉर्ज आणि ब्रूस यांचा पहिला शिखर प्रयत्न ‘कँप ५’ला सोडून देण्यात आला. त्या पाठोपाठ दुसऱ्या प्रयत्नात, स्वच्छ हवामानात सॉमरवेल आणि नॉर्टन ‘कँप ६’हून निघाले. कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग न करता, त्यांनी २८,१२० फुटांचा नवीन उच्चांक प्रस्थापित केला. जॉर्ज मॅलरी आणि अँड्र्यू आयर्विन ४ जून १९२४ रोजी २१,३३० फुटांवरील अग्रिम तळावरून शिखर प्रयत्नासाठी निघाले. नॉर्थ कोलपासूनच त्यांनी कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग सुरू केला होता. पुर्वानुभवानुसार कृत्रिम प्राणवायूचा उपयोग अत्यावश्यक असल्याची जॉर्जची खात्री झाली होती. ‘सँडी’ आयर्विन हा प्राणवायूची नळकांडी हाताळणारा वाकबगार तंत्रज्ञ होता आणि याच कारणामुळे मॅलरीनं त्याला साथीदार म्हणून निवडलं होतं. ६ जूनला ‘कँप ५’ तर ७ जूनला ‘कँप ६’ला ती दोघं पोचली.

८ जून १९२४चा ऐतिहासिक दिवस उजाडला. हवामान स्वच्छ होतं. पहाटे चारच्या सुमारास जॉर्ज मॅलरी आणि अँड्र्यू आयर्विन ‘कँप ६’हून निघाले असावेत. त्याच दिवशी पहाटे ‘कँप ५’हून नोएल ओडेल, मॅलरीच्या शिखर प्रयत्नाची ‘पाठराखण’ करण्यासाठी ‘कँप ६’च्या दिशेने निघाला. ओडेलनं दुपारी एक पर्यंत २६,००० फुटांची उंची गाठली होती. सकाळी दहा वाजल्यानंतर ढगांचं आगमन झालं. थंडगार बोचरे वारे सुरू झाले. संध्याकाळचे पाच वाजत आले. मोठ्या जड अंतःकरणानं नोएल ओडेल खाली येण्यास निघाला. बिघडलेल्या हवामानात, ढगाळ धुरकट अंधारात, ओडेल कसाबसा खुरडत ‘कँप ५’वरील तंबूत शिरला. त्या एका दिवसात ‘कँप ५’ ते २६,००० फूट आणि परत ‘कँप ५’ अशी विक्रमी मजल ओडेलनं मारली होती. जॉर्ज मॅलरी आणि अँड्र्यू आयर्विन ९ जूनच्या संध्याकाळीदेखील परतले नव्हते. ढगाळ हवामान, हिमवृष्टी आणि बेफाट वारे यांचा मारा सुरूच होता. एव्हरेस्ट रुसलं होतं. मॅलरी आणि आयर्विन हे आता कधीच परत येणार नव्हते.

त्याच दिवशी, ८ तारखेच्या दुपारची गोष्ट. एक वाजत आला होता. ढगाळ वातावरण आणि झंझावाती वाऱ्यात शिखराकडे जाणारी ईशान्य धार गायब झाली होती. हाडंही गोठवून टाकणाऱ्या थंडीत, बेफाम वाऱ्यात ईशान्य धारेवर कुडकुडत, ओडेल मॅलरी आणि आयर्विन यांची चातकासारखी वाट पाहत थांबला होता. अचानक ओडेलच्या भिरभिरणाऱ्या नजरेला उसळणाऱ्या ढगातून एक झरोका गवसला. ईशान्य धारेवर खडकाळ ‘स्टेप’ दिसत होती. ‘फर्स्ट स्टेप’ की ‘सेकंड स्टेप’ हे सांगणं कठीण होतं. दोन ठिपक्यांसारख्या आकृती त्याच्या नजरेस पडल्या. अतिशय कष्टपूर्वक हालचाली करत ते दोन्ही ठिपके ‘स्टेप’च्या वर पोचले. श्वास रोखून ओडेल पाहत होता. तेवढ्यात अचानक गवसलेला तो झरोका ढगांनी पुसून टाकला!

बेसकँपला, १९२४ सालच्या मोहिमेने मोठ्या दुःखद अंतःकरणाने मॅलरी आणि आयर्विन यांचा मृत्यू स्वीकारला. मॅलरी आणि आयर्विन यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९ ऑक्टोबर रोजी लंडनच्या सेंट पॉल कॅथेड्रलमध्ये मोठी शोकसभा झाली. इंग्लंडचे राजे पंचम जॉर्ज, पंतप्रधान रामसे मॅकडोनाल्ड आणि त्यांचे मंत्रिमंडळ यासह अनेक मान्यवर या सभेस उपस्थित होते. दोन बेपत्ता गिर्यारोहकांसाठी साऱ्या ब्रिटनमध्ये दुखवटा पाळण्यात आला. एका महान साहसी मोहिमेवर पडदा पडला होता.

Mount_Everest_North_Ridge

१९३३ साली २६,७६० फुटांवर आयर्विनची आईस अॅक्स सापडली. १९७५ साली एव्हरेस्टवरील चिनी मोहिमेतील ‘वँग हुंगबाव’ या गिर्यारोहकास २६,५७० फुटांवर ‘एका इंग्रज’ गिर्यारोहकाचा मृतदेह सापडला. दुर्दैवानं दुसऱ्याच दिवशी वँग हुंगबाव अॅव्हलांचमध्ये सापडून मरण पावला. चिनी गिर्यारोहण संस्थेने मात्र हे वृत्त विश्वासार्ह नसल्याचं नमूद केलं. १९९९ साली टीव्ही शो Nova आणि BBC यांनी ‘मॅलरी आणि आयर्विन शोधमोहीम’ एरिक सायमनसन यांच्या नेतृत्वाखाली आयोजित केली होती. १ मे रोजी, पूर्वीच्या माहितीनुसार २६,००० फुटांवर शोधाला सुरुवात करताच, काही तासातच कॉनराड अँकर या सदस्यास २६,७६० फुटांवर एका गिर्यारोहकाचा गोठलेला ‘ममी’सारखा मृतदेह सापडला. आयर्विनच्या आईस अॅक्समुळे तो देह आयर्विनचाच असावा अशी सर्व सदस्यांना खात्री होती. मृतदेहासोबत पितळी Altimeter, सांबरशिंगाची मूठ असलेला चामड्याच्या म्यानातील चाकू आणि सुस्थितीतील गॉगल सापडला. अतिशीत हवामानामुळे साऱ्या गोष्टी सुस्थितीत होत्या. रहस्याला एक कलाटणी मिळाली. मृतदेहाच्या अंगावरील कपड्यांवरील लेबले आणि खुणा मात्र दर्शवत होत्या – ‘George Leigh Mallory’. यावरून एक निश्चित झालं होतं की ते मॅलरीचं कलेवर होतं!

पुढील नव्वद वर्षांत, १९२४ सालातील मॅलरी आणि आयर्विनची ईशान्य धारेवरील चढाई, ही घटना एक रोमांचक न उलगडलेलं रहस्य म्हणून साऱ्यांनाच छळत आली आहे. या चढाईचा दुरून का होईना, एकमेव साक्षीदार म्हणजे नोएल ओडेल! त्याच्याच शब्दात सांगायचं झालं तर –

“At 12.50, just after I had emerged from a state of jubilation at finding the first definite fossils on Everest, there was a sudden clearing of the atmosphere, and the entire summit ridge and final peak of Everest were unveiled. My eyes became fixed on one tiny black spot silhouetted on a small snow-crest beneath a rock-step in the ridge; the black spot moved. Another black spot became apparent and moved up the snow to join the other on the crest. The first then approached the great rock-step and shortly emerged at the top; the second did likewise. Then the whole fascinating vision vanished, enveloped in cloud once more.”

north-face-mallory-route1

ढगातून अचानक सापडलेल्या झरोक्यातून ओडेलच्या सांगण्यानुसार दोन गिर्यारोहक एका ‘स्टेप’च्या खालून वर चढून गेलेले दिसले होते. कुठली ‘स्टेप’ हे सांगणं कठिण आहे. अतिउंचीवरील हवेतील विरळ प्राणवायूमुळे मानवी शरीरावर विविध परिणाम होतात. चढाईच्या वेळेला जाणवणारा थकवा, अपुरा श्वास आणि मेंदूला पुरेसा प्राणवायू न मिळाल्याकारणाने क्वचित होणारा स्मृतीभ्रंश, अशा साऱ्या गोष्टी लक्षात घेऊन ओडेलच्या विधानाचा अनेक गिर्यारोहकांनी आणि तज्ञांनी अभ्यास केला आहे. १९३६ साली सुप्रसिद्ध गिर्यारोहक फ्रँक स्माइथ यांनी एडवर्ड नॉर्टन यांना लिहिलेल्या पत्रात, पहिल्या ‘स्टेप’खाली प्रभावी दुर्बिणीतून पाहत असताना एक काळा ठिपका खडक नसून, मानवी मृत शरीराप्रमाणे आकार  दिसल्याचं नमूद केलं होतं. स्माइथ यांच्या मुलाला हे ‘न पाठवलेलं’ पत्र २०१३ साली सापडलं. प्रसारमाध्यमं अशा माहितीचा गैरवापर करतील या भीतीनं फ्रँक स्माइथ यांनी त्या काळी ही माहिती उघडकीस आणली नाही. मॅलरीचं कलेवर १९९९ साली सापडलं. मॅलरीच्या डोक्यावर समोरच्या बाजूस एक खोल जखम, कमरेभोवती गुंडाळलेला दोर आणि त्यामुळे मोडलेली कंबर अशा गोष्टी निदर्शनास आल्या होत्या. मॅलरीचं गिर्यारोहणातील कौशल्य आणि अनुभव, प्राणवायू नळकांडी वापरण्याचं आयर्विनचं तांत्रिक ज्ञान आणि ८ जून १९२४ रोजी दुपारी १२ वाजून ५० मिनिटांनी पाहिलेल्या दृश्याबद्दल ओडेलनं दिलेली जबानी आणि एव्हरेस्टच्या ईशान्य धारेवरील चढाईतील तांत्रिक अडचणी या साऱ्यांचा विचार करता, ८ जूनच्या संध्याकाळपर्यंत मॅलरी आणि आयर्विन एव्हरेस्टवर पोचले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

१९९९ साली मॅलरीचं कलेवर सापडल्यानंतर अनेक प्रकारच्या शक्याशक्यता याबद्दल गिर्यारोहण वर्तुळात चर्चांना ऊत आला. ‘शिखर सर करून गिर्यारोहक सुखरूपपणे खाली पोचले तरच ती चढाई पूर्ण यशस्वी मानण्यात यावी’, असं एडमंड हिलरीचं मत; तर अहलुवालिया म्हणतात, ‘छायाचित्राचा पुरावा नसल्यास कुठलीही चढाई ग्राह्य धरू नये.’ कॉनराड अँकर, ख्रिस बॉनिंग्टन, आंग त्सेरिंग असे अनेक मान्यवर गिर्यारोहक मॅलरी आणि आयर्विन एव्हरेस्ट शिखरावर पोचले असतील, ही शक्यता मान्य करतात. जॉर्ज मॅलरीच्या शरीरावर सापडलेल्या गोष्टींमध्ये ‘रुथ’चा, म्हणजेच त्याच्या लाडक्या पत्नीचा फोटो सापडला नाही. जॉर्जनं तो फोटो शिखरावर सोडला असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्याच्या अंगावर न मोडलेला ‘गॉगल’ सापडला होता. अशा शिखर प्रयत्नात दिवसा ‘गॉगल’ डोळ्यावर असणे अत्यावश्यक असते, नाहीतर Snow Blindness, पूर्ण अंधत्व येऊ शकते. यशस्वी शिखर प्रयत्नानंतर मॅलरीनं ‘गॉगल’ काढून खिशात ठेवला असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मॅलरीकडे कॅमेरा होता. हा कॅमेरा कधीही सापडल्यास, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान वापरून त्यावरील चित्रं प्रत्यक्षात आणता येतील, अशी Kodak कंपनीनं ग्वाही दिलेली आहे. सापडलेले सर्व परिस्थितीजन्य पुरावे, मान्यवर गिर्यारोहकांची मतं यांच्या आधारे मॅलरी आणि आयर्विन ८ जूनच्या संध्याकाळपर्यंत जगातील सर्वोच्च शिखरावर पोचले असल्याची शक्यता संभवते. या रोमांचक विषयावर जेफ्री आर्चर या लोकप्रिय लेखकानं ‘Paths of Glory’ नावाची बेस्टसेलर लिहिली आहे. हे सारंच गोंधळात पाडणारं रहस्यमय गूढ आहे!

१९५३ साली तेन्सिंग आणि हिलरी यशस्वीपणे एव्हरेस्टवर चढले. त्यानंतर एव्हरेस्टवर अनेक यशस्वी चढाया झाल्या. सुरुवातीच्या काळात कृत्रिम प्राणवायूच्या सहाय्यानं या चढाया करण्यात येत असत. कृत्रिम प्राणवायूशिवाय चढाई करता येणं अशक्य आहे, अशी समजूत होती. १९७८ साली या समजुतीस ऱ्हाइनॉल्ड मेसनर आणि पीटर हेबलर या जोडीनं छेद दिला. ६ मे १९७८ रोजी ती दोघं ‘कँप ३’ला पोचली. कृत्रिम प्राणवायूशिवाय चढाई करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नावर ‘असुरक्षित’ असल्याकारणानं बरीच टीकाही झाली. ती दोघं ८ मे रोजी ‘साउथ कोल’ मार्गे ही चढाई करत होते. बेफाम वारे आणि सतत हुलकावण्या देणारं ढगाळ वातावरण, चढाईतील तांत्रिक अडचणी यावर मात करत, खडतर प्रयत्न आणि दुर्दम्य इच्छाशक्तीच्या जोरावर मेसनर आणि हेबलर दुपारी १ ते २च्या  दरम्यान यशस्वीपणे शिखरावर पोचले. त्या उंचीवरील प्राणवायूचा अभाव प्रकर्षानं जाणवत होता. दोघंही खूप थकलेले होते. तशा अवस्थेत त्यांनी आपापसातील दोर न वापरण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. १ तास ५ मिनिटात हेबलर धडपडत ‘साउथ कोल’ वरील तंबूत परतला. त्यानंतर तब्बल ४० मिनिटांनी मेसनर खुरडत कसाबसा तंबूत शिरला. ‘साउथ समिट’ (२८,७०४ फूट) ते ‘साउथ कोल’ (२५,९३८ फूट) आपण कसे पोचलो, याची कुठलीही आठवण मेसनरला नव्हती. मेंदूला अपुरा प्राणवायू पुरवठा झाल्याचा हा परिणाम होता. हार्ड डिस्क ‘करप्ट’ झाल्यासारखा हा प्रकार होता. याला शास्त्रीय परिभाषेत ‘Partial Amnesia’ म्हणजेच आंशिक स्मृतिभ्रंश म्हणतात.

मी हा लेख लिहित असतांना, माझा सहकारी, मॅलरी आणि आयर्विनच्या १९२४ सालातील उत्तरेकडील मार्गाने चढलेला पहिला मराठी एव्हरेस्टवीर सुरेंद्र चव्हाण म्हणाला, ‘बाळ्या, काहीही म्हण पण मॅलरीला मानला पाहिजे! त्या काळातील कमी दर्जाची Equipment वापरून, ती दोघं एव्हरेस्टवर ज्या उंचीवर पोचली तो विक्रमच आहे! ते शिखरावर पोचले की नाही, यानी काहीच फरक पडत नाही. मैं तो आजभी उनको सलाम करता हुँ!” मी अंतर्मुख झालो होतो.

Everest-from-Noth-BC

माझ्या मनात ८ जूनची दुपार घोळत होती. मॅलरी आणि आयर्विन, दोघेही अचाट थकलेले असणार. ईशान्य धारेवरील अवघड चढाई, २७,००० फुटांवरील पंचमहाभूतांचं तांडव आजूबाजूला चाललेलं, थकून गेलेलं शरीर – अश्या पर्वतप्राय अडचणींसमोर हार मानून परत फिरण्याचा मोह जबरदस्त असणार. तरुण आयर्विनची जबाबदारी, लाडक्या ‘रुथ’ची आठवण, आपल्या क्षमतेवरील विश्वास, शरीरातील पेशीन् पेशी प्राणवायूसाठी आक्रंदत असणार आणि त्याचबरोबर जगातील सर्वोच्च शिखर केवळ हाकेच्या अंतरावर दिसत असणार. मॅलरीच्या पराक्रमी कविमनात काय भीषण कल्लोळ उसळला असेल, या काल्पनेनंच अंगावर रोमांच उभा राहतो! ती दोघंही हालचाल करत असतांना, प्रयत्न करत असतांना त्यांना मरण आलं असावं हे नक्की. त्यांनी शेवटपर्यंत हातपाय गाळले नव्हते हे उघड आहे. त्या दोघांच्या विजीगिषु वृत्तीला, जिद्दीला सलाम! आज मी नतमस्तक आहे, त्या थोर गिर्यारोहकांना मी श्रद्धांजली वाहतो. मॅलरी आणि आयर्विन ८ जून १९२४ रोजी जगातील सर्वोच्च शिखरावर, एव्हरेस्टवर पोचले होते किंवा नाही यावर चर्चा होत राहील. आणखी पुरावे सापडण्याची शक्यताही जवळजवळ नाही. तेन्सिंग आणि हिलरी यांचं १९५३ सालातील यश तरीही वादातीत राहील. मात्र एव्हरेस्ट संदर्भात मॅलरी आणि आयर्विन यांची नावं साऱ्यांच्याच स्मृतीवर कायमची कोरली गेली आहेत. अश्यावेळी हुरहूर लावणारा विचार मनात रेंगाळतो, वाटतं जणू इतिहासालाच स्मृतिभ्रंश झाला आहे!

Standard

आगे बढो रेवती आणि मृणाल!

आगे बढो रेवती आणि मृणाल!

नवरात्रीचे दिवस, नुकतीच घटस्थापना झाली. दुर्गापूजा आणि रास दांडियाची धमाल सुरू आहे. त्यातच आमच्या मुलीचा, रेवतीचा नवीन सिनेमा, ‘शुभ लग्न सावधान’ कालच प्रदर्शित झाला, म्हणून घरी उत्साहाचं, उत्सवाचं वातावरण. रेवती ‘प्रमोशन’ नावाच्या धमाल प्रकारात सध्या जणू तरंगते आहे. आजकालच्या स्पर्धात्मक, आधुनिक जगतात, तुम्ही करत असलेल्या कामाच्या दर्जापेक्षाही प्रसिध्दी जास्त महत्त्वाची झाल्यासारखी भासते. बहुतेक वेळा माध्यमांच्या नकारात्मक भूमिकेचा तिटकारा वाटला तरी आज आपल्या बहुतांश निर्णयांवर माध्यमांचा नकळत पगडा असतो. म्हणतात ना, मार्केटिंगचा जमाना आहे!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

मी आणि मृणाल दोघंही तसे निम्न मध्यमवर्गीय पार्श्वभूमीतून आलेले. ‘अपने मूँहसे अपनी बात करना नही!’ हा भक्कम संस्कार. आपली ओळख आपल्या कामाच्या दर्जानंच ठरेल पण त्याची जाहिरात नाही करायची हे पक्कं ठसलेलं. सुमारे पंचेचाळीस वर्षांपूर्वी, माझा आणि प्रसिध्दीचा पहिला संबंध गिर्यारोहाणामुळे आला. गिर्यारोहण संदर्भातील एखादी छोटी बातमी छापून आणण्यासाठी प्रचंड वणवण करावी लागे. खूप चिडचिड होत असे, आणि त्यामुळे प्रसिध्दीकडे दुर्लक्षही होत असे. पुढे गिर्यारोहण मोहिमा सुरू झाल्यावर, मोठ्या बजेटसाठी, आर्थिक मदतीसाठी प्रयत्न करावे लागत. हात पसरतांना मानसिक त्रास होत असे, पण ध्येयाच्या झपाटलेपणात त्याची सवय झाली. या प्रयत्नात प्रसिध्दीचा फार मोठा उपयोग होतो असं लक्षात आल्यावर ‘प्रसिध्दी’ ही गरज भासू लागली. मग चुकत, माकत, शिकत जमू लागलं. एखाद्या प्रोजेक्टच्या यशात प्रसिध्दीचा बहुमोलाचा वाटा असतो हे उमजलं. प्रसिध्दी, बहुमान यामुळे छान वाटतं. कौतुक कुणालाही आवडतं! तेव्हा प्रसिध्दीचा हव्यास नव्हता आणि आजही नाही. ‘येणाऱ्या लक्ष्मीस नाही म्हणू नये’ या म्हणीप्रमाणे आज नवी म्हण अंगवळणी पडली आहे – ‘येणाऱ्या प्रसिध्दीस नाही म्हणू नये!’

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

याउलट आमच्या बाईसाहेब! प्रसिध्दी पराङगमुख – म्हणजे प्रसिध्दीपासून शक्यतोवर दूर राहणं! प्रसिध्दी तिला नकोशी वाटते, जणू अॅलर्जी आहे. स्वतःसंदर्भात कुठे काही छापून आलं तर ‘कसचं, कसचं!’ असं म्हणणार. एम. एड. करतांना गोल्ड मेडल, ती कथ्थक शिकली आहे, तिने ‘पडघम’ नाटकाची कोरियोग्राफी/नृत्यदिग्दर्शन केलं होतं. अमेरिका दौऱ्यावर ‘घाशीराम’मधे काम केलं. रंगसंगती, आकार, वास्तुरचना यातलं तिला अफाट कळतं. आमचं वाड्यासारखं घर आणि महत्त्वाचं म्हणजे ‘गरुडमाची’ या प्रशिक्षण केंद्राची वास्तुरचना तिनं केली आणि त्याबद्दल तिला पारितोषकंही मिळाली. ‘हाय प्लेसेस मॅनेजमेंट प्रा. लि.’ या संस्थेची ती कार्यकारी संचालक आहे. यादी खूप लांब होईल, पण प्रसिध्दी म्हटलं की ‘याची काय गरज’ असं म्हणत ती चार हात दूर पळणार. काल मात्र तिनं मला थक्क केलं!

यंदा ‘गोविंद दूध’ या उद्योगसमूहा तर्फे नवरात्री निमित्त नऊ कर्तबगार स्त्रियांचा गौरव करण्यात येत आहे. या नऊ नावात मृणाल आणि रेवती यांचा समावेश आहे. काल ‘गोविंद’तर्फे श्री. शिंदे मुद्दाम पुरस्कार देण्यासाठी घरी आले होते. रेवती आजकाल माध्यमांशी बोलण्यात पटाईत झाली आहे. परवा ते ‘फेसबुक लाईव्ह’ का काय म्हणतात त्यावर ही बया अर्धा/पाउण तास ज्या सफाईने बोलत होती ते पाहून मी चकित झालो. पूर्वीची भित्री, अबोल रेवती कुठे गायब झाली ते कळलंच नाही! काल विशेष वाटलं ते म्हणजे मृणाल अतिशय सहजपणे न वैतागता, न कंटाळता माध्यमाच्या प्रतिनिधीशी बोलत होती याचं! हसत खेळत प्रश्नोत्तरं झाली. मी या दोघींसाठी अतिशय आनंदात आहे, मला त्यांचा सार्थ अभिमान वाटतो. पण सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे मृणाल प्रसिध्दीपासून दूर न पळता त्याला आज सहज सामोरी जाते आहे. एक स्थित्यंतर दिसतंय, मला खूप बरं वाटतंय. प्रसिध्दी, बहुमान हे डोक्यात न जाता, त्यानी न बहकता आणि तरीही माध्यमांचा यथोचित वापर करणे हे रेवतीला कदाचित आम्हा दोघांकडून मिळालं असावं. अभिनंदन मृणाल आणि रेवती!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

Standard

न्यांडी, स्प्रिंग रोल्स आणि पहुडलेला गणपती

सुहास एकबोटे हा कलंदर माणूस, कसा कुणास ठाऊक फेसबुकवर मित्र झाला. ‘विश्वस्त’च्या प्रकाशन समारंभात एक जुना लाकडी पेटारा लागणार होता. मला मदत करणाऱ्या मित्रपरिवारातील स्वानंद जोशी म्हणाला, ‘बाळ्या आपण सुहासला विचारू!’ झालं फेसबुकच्या बादरायण ओळखीच्या आधारे मी सुहासला फोन केला आणि कुठलेही आढेवेढे न घेता सुहासनी एक ‘पेटारा’ मस्त सजवून दिला. ओळख अशीच कलेकलेनं वाढत गेली. त्याच्या दणकट पंज्याच्या हस्तांदोलनातून स्नेहाबरोबरच कष्टमय कलेची ओळख झाली. सुहासकडे एक खास लाघव आहे आणि त्यामुळे मैत्री वाढतच गेली.

IMG_0476

परवाच त्याच्या चिंचवड मधील शोरूमच्या पाचव्या वर्धापनदिनाच्या कार्यक्रमाचं अगत्यपूर्वक निमंत्रण होतं. दोनदा आठवणीसाठी फोन, ‘मृणालवहिनींना नक्की घेऊन या!’ असा धाक असलेला आग्रह होता. सुहासवर रागावणं अशक्यच! परवा आमची मुलगी रेवतीपण पुण्यात होती. आम्ही तिघं बाराच्या सुमारास शोरुमपाशी पोचलो. कलात्मक दुमजली दर्शनी भाग आणि रेड कारपेट आमच्या स्वागतासाठी तयार होतं! तुळशी वृन्दावनाला वळसा घालत रेड कारपेटवरून, लाकडी खोडाच्या आडव्या कापलेल्या तुकड्यांच्या पावट्यांवरून आम्ही शोरूम, नव्हे ‘फर्निचर स्टुडिओ’मधे प्रवेश केला.

इथली प्रत्येक गोष्ट कलात्मक आहे. (का विचारू नका, मला सांगता येणार नाही!) पांढऱ्या भिंती, चढत जाणाऱ्या जिन्याच्या कडेला पांढऱ्या खुर्च्या अस्ताव्यस्त पध्दतीने लटकवलेल्या. (यातही काहीतरी कला असणार अशी मी स्वतःचीच समजूत घातली!) त्याच्याच पुढील पायऱ्यांवर निळ्या रंगाच्या ओघळलेल्या रंगाची विचित्र वाटणारी पण नजरेला सुखावणारी सजावट होती. मला कळत नसलं तरी व्हॅन गॉख आठवून गेला.

आत बऱ्यापैकी गर्दी होती. ‘न्यांडी’च्या (नरेंद्र एकबोटे) कलादालनाचं उद्घाटन होऊन गेलं असावं. समोरच सुहास भेटला आणि अपेक्षित गच्च मिठीनं स्वागत झालं. सोबत मृणाल आणि रेवती पाहून तो आणि त्याला भेटून त्या दोघी हरखून गेल्या. सुलेखनकार अच्युत पालव, निलेश जाधव, सोलापूरहून आवर्जून सकाळपासून आलेला विनय नारकर भेटला. अनेक फेसबुकवरचे चेहरे जिवंत होत होते. मृणाल कलासक्त आणि रेवती कलाकार, त्या दोघी एकबोटे अलीबाबाच्या गुहेत थोड्याच वेळात हरवून गेल्या.

मी त्या गर्दीत, अतिशय कलात्मक रित्या मांडलेल्या, अंगावर न येता खिळवून ठेवणाऱ्या असंख्य कलाकृतींच्या कलादालनात फिरत होतो. एरवी आपण ढुंकूनही पाहणार नाही असे लाकडांचे असंख्य प्रकार आणि आकार ज्या नजरेला सुखावणाऱ्या पध्दतीने सादर केले होते ते स्तिमित करणारे होते. अतिशय साधे ओबडधोबड आकार आणि नाजुक नक्षीकाम यांचा मिलाफ करून सजवलेलं आरामदायी फर्निचर. आरामात पहुडलेला गणपती सहजच नजरेत भरला. सुहासची कला आणि नजरेला मी वारंवार दाद देत होतो. साध्या सोप्या गोष्टींना सुहास आणि त्याच्या टीमचा परिसस्पर्श लाभला की काय मजा येते ती मी अनुभवत होतो.

IMG-20181002-WA0032

अगत्यपूर्वक दिलेल्या सँडविचेस आणि स्प्रिंग रोल्सचा आस्वाद घेणं चालू होतं. ‘आपण हे घेऊया का?’ या वारंवार उपस्थित होणाऱ्या रेवतीच्या प्रश्नाला मी आणि मृणाल यशस्वीपणे बगल देत होतो. सौंदयाच्या अनेकविध रूपातील आविष्कारानं आम्ही थक्क झालो होतो.अनेक जुन्या ओळखींना नव्यानं उजाळा मिळत होता, सोबत नव्या ओळखीही होत होत्या. वातावरणात एक अकृत्रिम स्नेह होता. सुहास नंतर सांगत होता की परवा एकंदर आठशेहून आधिक माणसं येऊन गेली! वर्धापनदिन फारच नाविन्यपूर्ण रीतीने साजरा होत होता. त्याच गोतावळ्यात सुभाष अवचट, शुभा गोखले, संदीप लोंढे, अन्वर हुसेन असे जानेमाने कलाकार, अजित गाडगीळ यासारखे मान्यवर भेटत होते. मी एका वेगळ्याच दुनियेत वावरत होतो. मृणाल कथ्थक नृत्य शिकलेली कोरिओग्राफर,आर्किटेक्ट तर रेवती एक नृत्यविशारद, नवोदित अभिनेत्री (तिचा नवीन सिनेमा येतोय!), त्या दोघी खूप सहजतेनं तिथे रमल्या होत्या.

मला खूपजणं आपुलकीनं भेटत होती. मला ते वातावरण प्रिय होतं, पण तरीही मला आपण इथे असंबध्द, अप्रस्तुत आहोत का असा प्रश्न पडत होता. ‘फाईन आर्टस्’चा अद्भुत आविष्कार माझ्यापुढे मांडलेला होता, त्यात सारे सहजपणे रमले होते. मी लेखक, चार पुस्तकं, त्यात दोन कादंबऱ्या यामुळे तिथे लोकं माझ्याशीही मी त्यांच्यातलाच म्हणून वागत होती. पण मी अस्वस्थ होतो. परत येतांना मी मृणाल, रेवती यांना हे सांगण्याचा प्रयत्न केला. ‘Balyakaka, you are fishing for compliments!’ म्हणून त्यांनी मला धुडकावून लावलं, मलाच चोरट्यासारखं वाटू लागलं.

मी लिहितो, पण लेखन हे ‘फाईन आर्टस्’मधे मोडतं का किंवा ती ललितकला आहे का? गायन, नृत्य, चित्रकला, वादन हे सारे प्रकार माझ्यासाठी ‘ललितकला’ आहेत. थोडक्यात ते सारं मला आवडतं, पण मला त्यातलं ओ का ठो कळत नाही! कदाचित माझा आळशीपणा असेल, पण हे खरं आहे. माझी व्याख्यांशी मारामारी नाही, पण कदाचित मला जे येत नाही ते म्हणजे ललितकला अशी माझी नकळत घडलेली व्याख्या असावी. लोक जेव्हा मुखडा ऐकून राग ओळखतात तेव्हा मला आदर वाटतो, मकबूल फिदाची भारी अगम्य वाक्यं ऐकली की मला एक स्वच्छ न्यूनगंड जाणवतो. कलाक्षेत्रात असं बोलणारे खूप आढळतात. टीव्हीवरील संगीत, गायन कार्यक्रमात बहुतेक परीक्षक जे बोलतात ते ऐकून ‘लय भारी’ वाटतं पण कळत काही नाही. मग मी आपल्यालाही कळतं असा आव आणतो, पण ते खोटं असतं! खरं सांगू, या कला कळणाऱ्या लोकांचा मला हेवा वाटतो. एकीकडे जाणवतं की हे सारं समजून घेतलं पाहिजे पण आळस आड येतो. मला सगळं कळलं पाहिजे असा माझा अट्टाहास नाही. एक नक्की की अशा वातावरणात एक अवघडलेपण जाणवतं. पण हीच कदाचित जमेल तसं नवीन शिकण्याची गुरुकिल्ली असू शकेल.

फोटो 2

परवा मी काहीसा अवघडलो असलो तरी सुहासचा मित्रपरिवार पाहून, भेटून फार मजा आली. अन्वर हुसेनच्या अप्रतिम रंगछटा आणि कुंचल्याच्या लालित्यपूर्ण फटकाऱ्यातून साकारणारं अजित गाडगीळांचं पोर्ट्रेट, संदीप लोंढे यांच्या जादुई बोटांनी साकारणारं सुभाष अवचट यांचं शिल्प हे सारं पाहणं हा एक अवर्णनीय अनुभव होता. ‘न्यांडी’च्या कलादालनातील छोट्या छोट्या देखण्या कलाकृती अप्रतिम होत्या. तिथे घालवलेले तीन तास कसे संपले ते कळलंच नाही. त्या अपूर्व स्नेहसोहळ्यातून निघावसंच वाटत नव्हतं! सुहास – मित्रा, तुझ्या कलेला आणि त्याहीपेक्षा रसिकतेला सलाम! मनःपूर्वक अभिनंदन आणि शुभेच्छा!

अधिक काय लिहिणे!

लेखनसीमा

Foto 12

Standard

Trodding on Untrodden Paths

Entering Pune, we spied boards at frequent intervals welcoming the Pandharpur Wari processionists. The vehicle turned into Fergusson Road and ‘Hotel Rupali’ appeared at a distance. It was 7 a.m. on the 6th of July. Facing us were the smiling, welcoming faces of Kalyan Kinkar and Hemant Katakkar. Behind them appeared Mrunal, Milind and Prem along with others from High Places. Thus ended the 11,725 km Himalayan journey ‘Himyatra 2018’ with resounding success. We had reached Chandigarh on 1st July and then began a journey over never-ending plains. It felt strange after eight weeks of travel in the Himalayas. Even during sleep, a beautiful film of the Himalayas kept playing over and over. Though I was aware of the surroundings, they did not penetrate within. I was neither here nor there – floating in limbo!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

At any moment, our mind is alive in many spheres. Let me tell you something interesting. On Monday, June 18, we left Leh and crossing ‘Chang La,’ proceeded towards ‘Pangong.’ Mobile and internet connectivity disappeared. I had completed writing my seventh article that day. Though I searched high and low and left no stone unturned, I could not send the article to ‘Lokmat.’ I had committed to give the instalment to them by Wednesday. We had stayed that night at village ‘Sumdo Gongma’ in Ladakh at the height of 15,000 feet. By sheer luck, I came upon a satellite phone in the dusty 5’x6’ office of the village panchayat. The message ‘I will send the article under any circumstance by tomorrow evening,’ reached ‘Lokmat.’ At 10-30 the next morning, the dazzling peacock-blue expanse of ‘Tso Morori’ lay in front. We were all enthralled. Suddenly, Amit cried, “Sir! We have range on the phone!” Then commenced a new two-hour drama. I connected on phone to the Pune office and found Nirmal! In those cool, enchanting surroundings, against a backdrop of Tibetan music, the words ‘Om mani padme’ reverberated in a gruff voice from the monastery near-by. Over 14 calls (every 10-12 minutes, the BSNL network would get tired and the call would drop) spanning one hour and forty minutes, I read out my article replete with punctuations and exclamation marks. I must say that Nirmal’s patience was extraordinary. During this time, Makya and Ajit had been to the monastery and explored the surroundings. At last, the article reached Lokmat on Thursday afternoon! This was a glimpse of what journalists and newsmen had to go through during emergencies and disasters. I remembered ‘Gandhi’ cinema and the British correspondent who uttered ‘stop’ on the phone after every sentence. This experience truly increased my respect for the media.

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

The idea of ‘just wandering’ in the Himalayas was born soon after the birth of the new year. It began with the thought of going to Garhwal using a hired vehicle for two weeks. With an incantation to ‘Google God,’ I began scanning the map. Many corollaries branched out from the main idea and an 8-week ‘Himyatra 2018’ began to take shape. The ‘Isuzu DMAX’ vehicle arrived at the end of March and was promptly named ‘Girija.’ My old driver Amit Shelar agreed immediately to become our charioteer. As it would have been tiresome for just the two of us, it was decided to have two companions each week. Thus, 16 members were finalised. Exhaustive lists of equipment, the purchase process and a series of meetings began. With my experience, the doubts of many and their suggestions, there was solid planning. Two months passed by in a blink. From the word ‘Him’ (actually meaning snow but mischievously masked as a reference to me), it was interpreted that ‘Himyatra’ (journey through snow) meant Balya’s journey. All this but added mirth and merriment to meticulous planning. Himyatra forged new friendships and renewed old ones. The boisterous, terrific trio (Prem, Sanjay and my wife Mrunal), sedate, sensible and supportive Nirmal and Baba Desvandikar with his juvenile enthusiasm, uncomplaining but exciting companions Sunil Barve and Sachin Khedekar, Suhita Thatte and Rani Patil with their special interest in local lifestyles, spiritually inclined Bhave Anna, Prashant who took charge of all the internet technicalities of the expedition, my old and experienced trekker friend Raju Phadke and ebullient Jairaj, the ever-jovial Dr. Ajit Ranade and Makya who was mesmerised by the Himalayas, Dr. Anand Nadkarni who in the last week was engrossed in his sketching and poetry along with the most important of all – our reliable driver Amit, completed the tally. While it was true that this journey was for me along and for my personal pleasure, it was my good fortune to have been blessed with such companions during the journey!

These days, I’m vexed by people immersed all the time in their mobiles. Therefore, I look with a bit of derision on technologies like Google and internet. On the Himyatra however, all these technologies were of immense help. Both during planning and during the actual journey, the two apps ‘Google Maps’ and ‘Map Me’ were extremely useful. The magical camera named ‘Pixel’ brought a bloom to the entire experience! On such expeditions, planning is very important. It is necessary to know the fitness levels, the usual medicines and the habits of all members including self. Each member had embarked on an exercise regimen before the start of the journey. We had taken along Oxygen cylinders, medicines and a first-aid kit. We were in complete readiness to camp out. It was also important to ensure the condition of the vehicle considering the rugged roads, extreme cold and paucity of service stations. We had therefore included a puncture kit, air-pump, engine oil and essential spares. It would also be very useful to carry mobile SIM cards that would work in the places we went. All in all, while venturing into nature, particularly in the Himalayas, it is best to take into account its vagaries and vicissitudes and go with humility!

About 65 days of the journey were unforgettable. Highlights were the dim sighting of ‘Kangchenjunga’ from ‘Tumling,’ the sleepless but thrilling night in driving rain at ‘Sadhutar,’ the tiger we sighted at the ‘Bardiya’ sanctuary, Madhulidevi who met us on the road to Roopkund, camping on the bank of Pabbar river, the marmots we saw near ‘Wari La,’ the vast Pangong Lake and the torrential rush of Baspa river near Chitkul. Looking at the photos, a flood of such memories fill my eyes. Huge, grand, solid and yet unpredictably fragile – such are the Himalayas. On one hand, rippling rivers, streams and waterfalls of Sikkim and on the other, the arid, cold, high desert of Ladakh that thirsts for a drop of water… one can witness both extremes of nature in the Himalayas. We experienced the 3-1/2 hour traffic jam amidst the cacophony of horns at Rohtang Pass as well as the serene, sublime silence around the ‘Ki’ monastery. During the ‘Himyatra,’ we were able to see an amalgam of many apparently paradoxical aspects of the Himalayas. From millions of years, these Himalayas have flaunted the fine balance between their seemingly contradictory facets. The great responsibility of preserving this delicate balance is on us. One glaring realisation was that Himalaya was an ocean and the ‘Himyatra’ was merely a short dip near the shore.

Himyatra Article 10.9

Largely, mountaineers, tourists and pilgrim devotees go to the Himalayas. Mountaineering challenges human valour. The tourist tastes a small sample of the astounding beauty of the Himalayas by catering to his comforts and restricting himself to popular, known tourist spots. The faithful pilgrim feels blessed in visiting holy places in the abode of Gods. In our ‘Himyatra,’ Himalaya was our God and it was our faith that His company would provide us pure joy. It was because of this that our journey took us away from the busy, constantly used roads and took us to relatively less-trodden paths. This was a miniscule attempt to unfold the relation between me and the eternal, limitless grandeur of the Himalayan environment. I thought I would not be able to digest the enthralling beauty. On the contrary, the ‘zing’ of the beauty increased. I came across diverse but warm, welcoming and hospitable humans. I borrowed a bit from the peace and contentment from the various persons I met, who led tough, rough and robust lives as farmers, ‘bagarwals,’ (shepherds) and hard-working women who in spite of their travails, retained their equanimity with aplomb. I derived great joy from my various companions. Engaging in a search within by venturing into the grand outdoors is also in itself a paradox!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

I was enriched by this Himalayan journey. I received plenty. While I had real companions, I also had the company of virtual well-wishers, friends and innumerable readers. There was a poet named ‘Anantaphandi’ at Sangamner during the reign of the 2nd Bajirao. After ‘Himyatra,’ I wish to make a few modifications to his lines and state emphatically, “The less trodden path should be the oft trodden!” Friends, do venture on such paths with some care and a lot of planning. Endear yourself and go close to the Himalaya, which embraces you with love and lavishes you with happiness through its magnanimous hands! May wellness be with all travellers! Bon voyage!

Himyatra Article 10.11

Vasant Vasant Limaye

English Translation By – C. Ravindranath.

Standard

Who is the celestial architect?

I was seated in the veranda of Hundar’s ‘Skarma Inn.’ Hundar is the last largish village in the Nubra valley. It was evening and in that golden light, the far off peaks called to me. A snowy ascent, sharp ridges and scintillating, stately crests. I was thinking of the climb route, the technical difficulties, the danger of a sudden avalanche… I don’t know why, but a strange uneasiness gnawed my innards. Even today, when I look at snow-clad peaks, something happens to me! Those distant peaks were taking me back to the past, to the days of my youth. Today however, there was no anxiety or apprehension in my mind. Due to my age, there was a distance between me and the mountains, not that I regretted this. What remained though was the memory of the intimate bond between us!

Himyatra Kashmir 1

By the time we reached Srinagar last Sunday, our fears of terrorists and seditionists had been left far behind. On that day, Rajendra Phadke and Jairaj Salgaokar had joined the Himyatra. Raju Phadke, a chartered accountant, was the enthusiastic promoter of mountaineering as a teacher at Potdar College, while Jairaj was a writer and successful industrialist. On Monday, we started from Srinagar towards Leh via ‘Jozi La.’ The weather was good and we never knew when we had crossed ‘Jozi La.’ These days, ‘Jozi La’ can be quite an arduous journey due to landslides, traffic jams and accidents. We were lucky. We had a smooth journey to Dras and halted at the Bevsavu Tourist Bungalow of the J&K Dept. of Tourism. The facilities there were barely passable. Perhaps this is the curse that afflicts all tourist lodgings owned by the government. There is a new road that goes directly from Dras to ‘Sanku’ village in the Jhanskar valley. It was our plan to take that road. On Tuesday morning, we started early and took the road ascending southward. On the way, some villagers told us there was snow ahead and cautioned us. We must have climbed about 1000 feet when we saw a bulldozer deployed to clear the snow and a Maharashtrian soldier named Suraj Bhosle. Bhosle turned out to be from village Khopi-Shirgaon near Khed. It was going to take at least two days to clear the snow.

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

It was heart-warming for all of us to be able to speak in Marathi in that foreign, godforsaken place in a strange land. After a very pleasant conversation, we turned back and set off for Kargil. We saw the memorial to the 1999 ‘Operation Vijay’ that signified the Kargil battle. We could see Tiger Hill and Tololing in front. The tales of our army’s valour and sacrifices in the war were thrilling. Even as we imagined them fighting under such adverse conditions like the huge mountains and freezing cold to protect our borders, raised goosebumps. With heads bowed in reverence, we left the highway and proceeded via Batalik towards ‘Lamayuru.’ The road from Batalik that eludes the tourist traffic and wends its way upward through rock walls and boulders, unfolds the harsh beauty of Ladakh. We took a halt at ‘Darkon’ and learnt that Darkon, Darchik and Dah are situated in the Aryan valley. It is said that pure descendants from the original Aryan race still live here!

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

Ladakh is quite different from Jammu and Kashmir. We discern this once we cross ‘Jozi La.’ Dense forests and green meadows, which are the hallmarks of heavenly Kashmir, give way to an extremely arid, dry, desert called Ladakh at the height of 11,000 feet, which rubs shoulders with Tibet. At one time, this used to be the ‘silk route’ for traders to reach Central Asia and Europe. Of the people who live here, the majority are Buddhists leading calm, peaceful and contented lives. It is astounding to imagine how Buddhism managed to reach China through Tibet in those days when communication facilities were next to nothing. The paradox of this place is astonishing. Today, though tourism has increased here to a great extent due to the disturbances in Kashmir, probably due to the difficult geography, harsh climate and political reasons, development proceeds at snail’s pace. Yet, it is noteworthy that people here appear happy and content.

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

We reached Leh on Wednesday. To travel in the Shyok river valley, a permit is required, which was facilitated for us by our local friend ‘Skarma.’ In the next phase of our journey, we were to cross two passes, ‘Khardung La’ and ‘Wari La’ at the height of around 18,000 ft. Jai was a bit under the weather. Naturally, he was somewhat disheartened but taking into account the rare atmosphere he would have to encounter ahead, took the wise decision to stay on at Leh and return in a couple of days. These days, tourism has become very popular. It is marketed with great enthusiasm and imagination. The situation is that people have money but lack time. Under these circumstances, to take an impulsive decision to travel to places like Ladakh without considering the rarified atmosphere at such heights would be tantamount to inviting an attack from a demon called ‘high altitude sickness.’ One has to face rarified atmosphere with patience and forbearance. If one hurries or rushes through this process, the consequences can be quite severe. From here, just the three of us crossed ‘Khardung La.’ On the way, we must have met at least a thousand motorcycle enthusiasts. In these last 5-10 years, motorcycle processions have become very popular. Even among them, many have to make a premature return because of excessive enthusiasm and lack of planning. ‘Khardung La’ reminded me of Sarasbaug or Shivaji Park. There was a big crowd. Hence, without dallying there, we went ahead, crossed North Pullu and reached Hundar in the Nubra valley. On the way to Hundar, we were fortunate to be able to see a beautiful monastery named ‘Diskeet.’ The place boasts of a 106 ft statue of Maitreya Buddha. It was extremely pleasant to see the calm smile on Buddha’s visage in the backdrop of the peeping snow-covered peaks.

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

From Hundar, we went ahead of Turtuk and approached ‘Thang,’ the last village on India’s northern border. This village is situated on the edge of a deep ravine through which the rippling river ‘Shyok’ flows. The Maharashtrian soldier we met here asked us to scan the tall, stony peaks in front of us, through binoculars. On one of the peaks, we could see a green flag fluttering. On the dozen or so pointed peaks in the vicinity, there are 7-8 Pakistani outposts. Further ahead on the bank of the same ‘Shyok’ river lies the last Pakistani village ‘Pranu.’ As this region is very remote, ‘we’ and ‘they’ are positioned in a state of constant readiness facing each other, thus enabling tourists to travel to this point. The Indo-Pak relations that had worsened over  the past seven decades, international and political diplomatic interests, my culture and upbringing, the present situation… all these were live within my mind. Though not personally involved, while watching the fluttering green flag, a strange rancour and hatred gathered within me. I was surprised at myself.

On Saturday, we turned back, crossed Shyok river and set off in the direction of Sasoma. Our permit would enable us to go up to ‘Warshi’ in this valley. At the end of this valley lies the ‘Siachin’ base camp. Beyond the Siachin range of mountains, because of a joke called ‘Pak-occupied,’ lies the Baltors glacier which is extremely dear to me and which has slipped out of our hands. Above this glacier is the second highest peak in the world, very difficult to climb but beautiful nevertheless, the ‘K2.’ It is nearly impossible now to view ‘K2’ directly. Ahead of ‘Warshi, clouds had gathered over the valley. Even the feeling that we were so close to ‘K2’ raised goosebumps. On the way back, we camped at the ‘T’ junction near ‘Teerath,’ close to the confluence of Shyok and Siachin Nala. We struck friendship there with Norbu and Thondup at a food shack there. We were to cook our own dinner. We invited them both to dinner. “We have seen many ‘toorishts’ but met people like you for the first time,” said Norbu. Nowadays, even small, simple things bring men close together.

When I came out of my tent, the golden sun rays were playing hide-and-seek with the clouds. The view was simply exquisite. They say that even if an amateur clicks a few photographs in Ladakh, they turn out to be beautiful! In the cold air wafting through the wide valley, painted by the golden rays, the mountains of Ladakh now appeared mellow in the backdrop of the rumbling thunder of the Shyok river. It appears that in the last ice-age in Ladakh, its calamity had been foretold thousands and millions of years back. Rainfall in this region is barely five inches. The mud slopes appear sedate and somnolescent but threaten to collapse at any moment; chips of stone with razor-sharp edges; yellow, mud-brown, reddish and dark purple multi-hued mud mountains; arid desert spreading for miles around; everything appears unstable. If nature is the sculptor, the sun is the painter. In the blazing afternoon sun, this nature appears harshly indifferent. When the same nature with azure-blue skies, clouds, shadows and sunlight becomes a kaleidoscope of brilliant shapes, sizes, colours and patterns, it can become quite fascinating and can astound one at times. In the reddish-black sky, the moon was smiling shyly from behind the clouds. The scene was simply heavenly. The environment was still in stunned silence. I was there and there was nature. Both of us were impermanent and ephemeral! But that moment, time had stopped for me. I was lost!

Standard

La & Tso i.e. Passes and Lakes

“Anand, will you join the Himyatra?” I had phoned the renowned psychiatrist from Thane, Dr. Anand Nadkarni.

“Great, Balya! I had always wanted to do sketching in the Himalayas! But what about toilets?”

“A toilet seat is available.”

“I’m in!” said Anand.

These are not dialogues from the film ‘Pikoo.’ From the age of five, Anand has had a problem with one leg. I too have problems with my knees for the past 10-15 years after a skiing accident. Even such minor matters are very important on a journey like ours in the Himalayas and if they are not taken care of, the entire joy of the trip can go for a toss. We had loaded in ‘Girija’ an Oxygen cylinder, a jack and pump operated by the vehicle’s electrical system, the Ozone device given by Bhave Anna to purify water and other such equipment. It might seem like preparing for a tiger hunt when one is actually going on a rabbit hunt but in the Himalayas, one cannot say which ‘tiger’ will suddenly accost us! As soon as his problem was solved, Anand agreed in a trice. Anand was my old friend. I appreciated his attitude to face adventure without making a fuss. Anand joined me in the last and eighth week of Himyatra at Manali.

Maker:0x4c,Date:2018-2-12,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

In the eighth week, we were to cover new but extremely beautiful regions like Lahaul, Spiti and Kinnaur beyond the Rohtang Pass. We stayed at Solang in ‘Iceland Hotel’ belonging to my friend Khemraj Thakur. Long back, Khem had worked for some time with us at Mulshi on adventure camps organised for children by our ‘Ranphool’ organisation. The hotel building and the surroundings were no doubt beautiful but the icing on the cake was the excellent hospitality. As an alternative to Rohtang, a 9 km tunnel from Dhundi beyond Solang to Sisu in Lahaul has been completed. The final phase of the construction work is now under way. On Monday, we made an unfruitful attempt to go through the tunnel to the other side. Though a bit disappointed, we were able to see the magnitude of the work from close quarters. This tunnel will revolutionise both military and civil traffic in the region. In winter, the Rohtang Pass is closed for six months. Besides, the Rohtang road is bad and dangerous, requiring frequent repairs. A new 12-month alternative will open soon due to the Dhundi-Sisu tunnel. The engineer in me preened in pride when he perceived such work.

Crossing Rohtang, we descended Gramphula and went to see the confluence of Chandra and Bhaga rivers at ‘Tandi.’ From here, the Chandra river becomes Chandrabhaga and the same river becomes Chenab further ahead near the Doda bridge. In 1991, I had started from Padum, crossed ‘Umasi La’ and arrived at village ‘Gulaba’ on the bank of the Chenab. At that time, the road from Tandi to Gulaba was under construction. This time, purely on my insistence, we went 10 km along the bank of the Chandrabhaga to Lote village. Such roads in the Himalayas are stunning. I automatically recollected Prabhakar Pendharkar’s ‘Rarang Dhang.’ There are three regions beyond Rohtang – Lahaul, Spiti and Kinnaur. Lahaul is to the west of ‘Kunjhum La’ while Spiti is to the east. Kinnaur begins from ‘Sumdo’ to the south. Till very recently, these three regions – Lahaul, Spiti and Kinnaur – were not really that well-known to tourists. The flow of tourists here has increased only in the last 10-15 years. It is likely that these regions remained ignored because of the road conditions here, sparse human habitation and the grand hill-stations like Simla and Manali. But it is also likely that because of this, the pristine beauty and the warm hospitality of the people have survived unsullied!

On Monday, after returning to Gramphool, we took the eastward road from Koksar along the bank of the Chandrabhaga in the direction of ‘Kunjhum La.’ The road that ran through a high, stony plateau tested our endurance limits. There are no petrol pumps in this valley nor much army movement and even dhabas are few and far between. Till ‘Chatru,’ we saw one or two ‘bagarwals’ (shepherds) and barely 5-6 vehicles. With us though were the angry hills on both sides of river Chandra, scintillating snowy peaks and the foaming, leaping streams and waterfalls – a robust, harsh beauty. The loneliness in this valley can however be overwhelming. We took a halt at old man Paldan’s dhaba at Chatru, at the height of about 11,000 feet. There were one or two more shacks close-by and a little to the distance, a camp. We met a Marathi camp leader there who was from Nagpur. The group was on a trek to ‘Hamta’ pass. These days, there are plenty of private organisations that are into trekking programmes under the banner of YHA. While joining such treks, it is important to be fore-armed with the arrangements, the equipment and the track record of the organisation, from the safety point of view. ‘Paldan’ baba fed and nourished us with a lot of love. Anand was engrossed in his sketching. Wandering aimlessly, I went to the Chandra river bridge and sat quietly on a stone. Behind me, the moon its 12th day of ascension had come out of the curtain of clouds. On the east, black, ash-grey slopes on both sides rushed to meet the river. Slowly, the slopes started getting brighter in the cool, silvery moonlight. The roar of the Chandra river continued without a break. There was a rejuvenating chill in the air. In front, the yellow lights of vehicles on the road from Koksu blinked. In those heavenly surroundings, they looked insignificant. In that endless expanse of nature, along with my insignificance, I too was lost.

The next day, covering ‘Chota Dada’ and Batal, we set off for ‘Kunjhum La.’ On the way, we had to cross two streams. The second of these was known as ‘Pagla (mad) Nala.’ Late in the afternoon, the water level in this stream rises. Bringing with it the waters that melted in the mid-day sun from the glacier high up, the stream becomes a raging torrent. This stream has claimed the lives of many. We saw a memorial plaque on the way bearing the name of a Bengali man. Amit was driving the vehicle with great caution. Luck favoured us. Both the streams did not have much water. We safely reached ‘Chacha-chachi’ (uncle-aunt) dhaba at ‘Batal.’ This tiny, conical shack has now become quite popular. About 35 years ago, I had stayed at this shack along with a British friend. When I remembered Dorje uncle, people there were very pleased. Uncle was now over 70 but his enthusiasm and energy had not abated one bit! Truly, when relations like these that have dimmed with time get renewed, it leads to great joy!

Maker:0x4c,Date:2018-2-26,Ver:4,Lens:Kan03,Act:Lar01,E-Y

We went up to Chandratal, the source of the river Chandra and then crossed ‘Kunjhum La’ at 13,231 feet. We then entered the Spiti river valley. We saw the picturesque ‘Ki’ monastery near ‘Kajha.’ We visited quaint villages ‘Guling’ and then ‘Kibbar’ in the ‘Pin Parvati’ valley. The rippling sound of Spiti river was our constant companion. I expected that as soon as we crossed ‘Kunjhum La,’ we would see greenery and then the forest would begin. The Himalayas always astound you. Actually, the jungle began at Kinnaur, after Sumdo. An unforgettable halt on the way was at ‘Dankhar.’ ‘Dan’ means stone and ‘khar’ means a mansion. On a tall hillock, a small monastery and a mansion were placed on each sharp side like decorations. They looked like the spiral wood-shavings when a pencil is sharpened. From here, one can view a marvellous sunrise and sunset. In a notch here is the newly constructed ‘Yangzor’ homestay. The Tanzin couple there were very affectionate. Two-year-old ‘Gindun,’ son of Chopal and Yurlo was very sweet.

There was a special bond between him and Anand. With great glee, he laughed and played with Anand. He showed keen interest in Anand’s sketches. This week, Anand sketched away wherever we were and whenever he found time, even when we were in a mess once due to a landslide! I have special respect for those who are familiar with art, music and colour combination – prime examples are Anand and my wife Mrunal. This is because I’m a complete ignoramus in these spheres. I even feel a tinge of jealousy! This reminds me that Anand is my friend of 40 years. After I came to Pune, our interaction reduced. During this journey, a glut of conversation, laughter and leg-pulling kept us regaled. Anand’s enthusiasm and child-like curiosity was remarkable. There was special joy in re-establishing our relations which had reduced with time. While there were the Himalayas in Himyatra, so were many friends. Many old bonds received a fresh fillip!

From Kalpa in Kinnaur, we saw the Kinnaur Kailash cluster of peaks. While going towards the Bhima Kali temple, the apples that one could pluck by reaching out from the vehicle, the Lama’s mummy that was discovered in 1981 at Giyu, the speedy flow of the gushing Baspa river, quaint little hamlets and the smiling hospitality we received there… many such memories made up a marvellous kaleidoscope of experiences. I had come to Lahaul, Spiti and Kinnaur for the first time. I have fallen head over heels in love with this place. In this ‘Himyatra,’ this was a hidden garden of Eden I had found!

Standard